​Долёобортоо домтоной домогто намтар

Эмнэлгын газарта ороходоо, бурхан зүг, хүн зон үбшэ зоболон гээшые мэдэнгүй, элүүр энхэ ябаhай гэжэ сэдьхэгшэб. Энэ удаа уушханай ханяада аргалдаг диспансертэ ерэжэ, дээдэ гарай эмшэн, ахамад врачай орлогшо тушаалтай, медицинын эрдэмэй кандидат, Буряад Уласай габьяата врач Ирина Владимировна Хальбаеватай хөөрэлдэхэ хүсэлөө мэдүүлбэб. Юуб гэхэдэ, Ирина Владимировна хэдэн олон үбшэнтэниие хүл дээрэнь табиhан гэжэ Буряадтаа суутай юм.

Улаан-Үдын Стеклозавод һууринай захада оршодог табан дабхартай эмнэлгын байшан газаа досоогоо гуримтай, ариг сэбэр, орохо гарахада, үүдэнhээ эхилээд, хүдэлмэрилэгшэдынь хүндэмүүшэ зангаар хандагшадые хангажа, сэдьхэл эльбэhэндэл үзэгдөө. Табадахи дабхарай углуугай таhалгада ажалладаг Ирина Владимировна Хальбаевада дүтэлхэдэм, хажуугаарнь сагаан халаадтай 4-5 хүн эрьелдэнэд: үбшэнтэниие зүб буруу аргалжа байhые шалгаха, хинаха ажалынь ехэл байдаг юм ха гэжэ ойлгобоб.

- Намаар яахатнай гээшэб, хэдэг лэ ажалаа ябуулжал байнаб, hаатаха забhаргүй hэн хойноо ябууд дундаа асуудалнуудтатнай харюусаhуу, - гээд шарайгаараа урин, яаха аргагүй нарин нягта гэжэ үзэгдэhэн Ирина Владимировна танилсамсаараа хэлэбэ. Буряадайнгаа урдаа хараха, түрүү «Буряад үнэн» сониндоо ойро зуура сагаа зорюулжа, амяарлажа хөөрэлдэел даа гээд, ажалайнгаа таһалгада уриба. Энхэргэн сэдьхэлтэй, сэсэн харасатай эмшэн анхаралтайгаар шэртэжэ, асуудалнуудтамни дүүрэн харюу үгэхые оролдоо.

- Ирина Владимировна, өөр тухайгаа хөөрэжэ үгыт, хэр үнинэй фтизиатрай мэргэжэлээр хүдэлнэ гээшэбта?

- Би уг гарбалаараа алдарта Байгал далайн баруун эрьедэ түрэhэнби. Дунда hургуулияа дүүргэмсээрээ, заатагүй эмшэн болохомни гээд, Шэтын гүрэнэй медицинскэ институдта орожо, «эмнэлгын хэрэг» гэhэн шэглэлээр дипломтой болооб. Тиигээд лэ тодорхой ямар шэглэлээр мэргэжэхэ тухайгаа Буряадайнгаа Элүүрые хамгаалгын яаманда хандажа hурааб. Тэрэ совет үедэ залуу мэргэжэлтэд заал һаа ажалда эльгээгдэдэг гуримтай байгаа. Намда фтизиатр боло гэжэ дурадхахадань, Улаан-Үдэдөө уушханай ханяада эмнэлгын диспансерэй дэргэдэ жэлэй хугасаада интернатура гараад, Түнхэн аймаг эльгээгдээ hэм. Ахамад врачаар томилогдожо, хоёр жэлэй туршада 50 хүнэй аргалуулдаг стационар ударидажа, түрүүшын дүй дүршэлтэй болоhонби. Удаань аймагай фтизиатраар, педиатраар хүдэлөөб. Нэгэ хэды болоод, Аршаанда уушханай ханяаданай санаторидо мэргэжэлээрээ ажаллааб. 1989 ондо Москвада «фтизиопульмонологи» гэһэн шэглэлээр клиническэ ординатурада мэргэжэлээ дээшэлүүлээб. Хоёр жэл тэндэ hураха үедөө аспирантурада орожо, эрдэм мэдэсэеэ улам гүнзэгырүүлхэ хэрэгтэй гэжэ шиидээб. Тэрэ үедэ аспирантурада hурахадамни, урагшаа hанаатай залуу фтизиатр Антон Найданович Зарбуев намда ехэ жэшээ болоо. Тиигэжэ профессор Галина Борисовна Соколовагай хүтэлбэри доро 3 жэлэй хугасаада уушханай ханяада ямар эм домуудаар аргалхада эгээ үрэтэйб гэһэн асуудалаар шэнжэлгэнүүдые хэжэ эхилээб. Саашадаа энээнээ ажалдаа хэрэглэхэдэм, аргагүй туhатай байгаа. Диссертацияа амжалтатайгаар хамгаалаад, кандидат нэрэ зэргэтэй 1994 ондо Москваhаа Буряад нютагаа бусаа hэм. Тиихэдэ Дээдэ Онгостойдо стационар хүдэлдэг байгаа,
даагшаар хүдэлөөб. Эгээл тэрэ үедэ туберкулёз үбшэнтэн илангаяа олоор бүридхэгдэжэ, хаа-хаанагүй энэ үбшэниие аргалха ажал эршэтэйгээр ябуулагдажа эхилээ. 1998 ондо намайе 9-дэхи таhагые даагшаар томилходонь, гол диспансертээ ажаллааб. Тэрэмнай Пироговой гудамжаар оршоhон модон байшантай байгаа, багашаг hааб даа, теэд ехэ бэрхэ мэргэжэлтэд хүдэлдэг һэн. Мүнөө hанахада, дүй дүршэл ехэтэй Ирина Матвеевна Тулохонова, Валентина Ивановна Шарапова болон бусадай хубита аргагүй ехэ байhан лэ даа. Ямар хүндөөр үбдэhэн зониие аргалдаг һэм, доройтошоhон үбшэнтэн олон байдаг байгаа, менингидээр үбдэһэн зониие эмнэхэ арга бэдэрхэ. Бидэ саг үргэлжэ шэнжэлхы ажал ябуулдаг байгаабди. Заха холын нютагуудта санавиацяар хүрэжэ, заабари зүбшэлнүүдые үгэхэш, ажал дүүрээ гэжэ байгаагүй. Теэд зоноо энхэ элүүр болгохо нангин хэрэгтээ дурланхай хүдэлдэг байгаабди, мүнөөшье шэлэhэн замдаа үнэн сэхэ, урматайл ябагдана гээшэл даа.

- Хорёод жэлэй саана эмнэлгын онол арганууд ондоо байгаа ёhотой…

- Саг ошохо бүри ажалдамнай шэнэ онол арганууд нэбтэрүүлэгдэжэл байдаг. Ородой Холбоондо хэрэглэгдэжэ эхилһэн онол аргануудые бидэ тэрэ дороо ажалдаа шэнгээдэг заншалтайбди. Хорёод жэлэй саанашье бусадhаа гээгдэнгүй, үбшэ элирүүлгын, аргалалгын талаар hүүлэй технологинуудые хэрэглэжэ хүдэлдэг байгаабди. Энэнь ажалай үрэ дүнгүүдтэ эли тодо харагдаа hааб даа. Илангаяа эмшэлүүлжэ эдэгэhэн зоной бэеын энхэ элүүрые бэхижүүлхэ талаар горитой хэмжээнүүд абтадаг һэн. 1998 ондо энэ Стеклозавод һууринда уужам томо диспансертэй болоо hэмди. 2001 ондо иишээ зөөжэ ерэхэдээ, намайе нэгэдэхи таhагые даагшаар томилхо тухай шиидхэбэри абтаа. Тэрэ гэhээр лэ эндээ хүдэлнэб. Туберкулёз үбшэниие хүсэд эмшэлээгүй hаа, диилдэхэеэ болишодог аюултай. Эмүүдтэ дадаад, бэень тоохоёо болишодог гээд ойлгуулхаар. Иимэ ушарнуудтай тэмсэхэнь ехэл хэсүү байдаг. 2011 ондо ахамад врачай орлогшоор томилогдооб. Эмшэлэлгын шанар дээшэлүүлхэ, хинан шалгаха, шэнжэлхэ - минии уялга болоно.

- Фтизиатр эмшэн, минии һанахада, хоморой мэргэжэл. Та шэлэhэн ажалаа юугээрээ hайн гэжэ hананат?

- Уулзалгынгаа эхиндэ би хэлээ hэмнайб даа, дипломоо абатараа, ямар врач болохоёо өөрөөш мэдээгүй байгааб. Хуби заяанайнгаа үршөөлөөр фтизиатр боложо, эды олон жэлдэ хүдэлөөд байхадаа, би заяашадтаа ехэ баяртайб. Юуб гэхэдэ, уушханай ханяаданай үбшэндэ дайрагдаад байhан зоной зоболониие хүнгэдхэжэ, тэдээндэ амгалан байдал, энхэ элүүр бэе олгожо байхадаа, аша туhаяа ойлгожо, ажалаа улам сэгнэнэш. Фтизиатр болохом гэжэ өөрөө тон ехээр сэдьхээд, зорилгоёо бэелүүлhэндээ, сэдьхэлни тэнюун байдаг. Нэгэшье шаналжа байгаагүйб. Ажалайнгаа урагшатай ябадагтань баяртай байдагби. Туберкулёздо халдаhан зон ехэнхидээ социальна талаар муу байдалтай, байра байдалынь тулюур байдаг. Бэеын үбшэнhөө гадна, сэдьхэлээ зобошонхой, уруу дуруу, урмаа хухаранхай ерэдэг. Тиихэдэнь бидэ ганса эмшэлхэ бэшэ, нюдэндэнь гал носоохо, зүрхэндэнь зориг бадарааха гэжэ оролдодогбди. Мүнөө дээрээ үбшэнтэнэй тоогой үсөөрөөшье hаа, олониитэдэ фтизиатр эмшэн хэрэгтэй зандаа.

- Һаяхан танай диспансерэй байгуулагдаhаар 80 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглээ гэжэ дуулаа hэмди. Харахадам, суг хамта хүдэлдэг эмшэдтнай хүндэмүүшэ, урин зантай гэжэ адаглахаар…

- Тиимэ. Бидэ нэгэ бүлэ шэнги хүдэлдэгбди. Эндэ 500-гаад хүдэлмэрилэгшэд ажаллана. Гадна Кабанскда, Хяагтада, Гусиноозёрскдо болон Түнхэн аймагай Аршаанда филиалнуудтайбди. Бултадаа мянга гаран хүн болонобди. Сентябриин 16-да манай диспансертэ ойн баярта зорюулагдаһан конференци үнгэргэгдөө. Эндэ Эрхүү, Шэтэ хотонуудhаа, Москвагай, Ульяновскын фтизиатрнууд хабаадаа. Тыва, Красноярскhаашье айлшадые угтан абаабди. Ехэл удхатай хуралдаан болоо, ажал хүдэлмэридөө туhатай мэдээнүүдые абажа, бидэ баясаабди. Энэ конференци ганса манай эмхиин хүдэлмэриин дүн бэшэ, харин бүхы Россиин фтизиатриин албанай ажал хэрэгүүдые тобшолоо, үрэ дүнгүүдыень согсолоо гэхэ байнаб.

- Суг хамта хүдэлдэг эмшэд тухайгаа хөөрэжэ үгыт.

- Манай коллектив үнэхөөрөө ехэ эбтэй эетэй, бэе бэеэ дэмжэдэг, үргэдэг заншалтай. Адаглахада, манда ажаллахаяа ерэhэн хүн эндээл үлэжэ хүдэлдэг. Фтизиатр болоhон эмшэд мэргэжэлдээ үнэн сэхэ гэжэ хэлэхэ байнаб. Жэшээнь, диспансерэймнай 2-дохи таhагта олон жэлнүүдтэ хүдэлhэн Антонина Цымжиевна Баясхаланова болон Борис Николаевич Сверкунов гэгшэдые тэмдэглэмээр. Ехэл шадамар бэрхэнүүд, дүй дүршэлтэй эмшэд hэн. Эндэмнай айхабтар шанга рентген-албан ажалладаг. Мүнөө зарим ветеранууднай хүдэлhэн зандаа. Тэрэ тоодо Екатерина Александровна Бальжинова. Уушханай хирургиин таhагые дээдэ гарай врач Михаил Бадмаевич Дагбаев ударидана. Хажуудаа бэрхэ эмшэдые суглууланхай, тэрэ тоодо Вадим Петрович Бортоев, Баир Николаевич Базаров гэхэ мэтэ. Энэ албан үбшэнтэниие эмнэхэ хэрэгтэ аргагүй ехэ хубитаяа оруулдаг гээшэ.

Хүүгэдые эмнэдэг таhаг тухай хэлэнгүй үнгэрхэ аргагүй. Эндэ hая болотор урагшаа hанаатай, шанга эмшэн Хангалова Майя Матвеевна ехэ бэрхээр хүдэлөө. Мүнөө энэ албаниие Ирина Кимовна Алтаева хүтэлбэрилнэ, хажуудань hая кандидадай диссертаци хамгаалhан бэрхэ врач Лариса Владимировна Амараева хүдэлнэ. Диспансернэ албан тухай хэлэбэл, баhал дээдэ гарай мэргэжэлтэд, таhагуудые даагшад Валентина Цыбикжаповна Чимитдоржиева болон Татьяна Александровна Маниева гэгшэд. Тэдэнэй хүтэлбэри доро 20 гаран эмшэд ажалладаг, эдэ бүхы участково диспансернэ ажал ябуулна гээшэл даа. Тоолохо болоо hаа, бэрхэ, дээдэ гарай эмшэд манай эмнэлгын эмхидэ ехэ олон, аргалуулhан олон тоото зоной дулаахан баярай үгэнүүдтэбултал хүртэжэ, оролдосотой хүдэлдэг. Бүхы коллективнай Антон Найдановичайнгаа найдамтай дали доро улам ургажа, мэргэжэлээрээ дээшэлжэл байдаг гэжэ тэмдэглэхэ шухала.

Медсестрануудай албан гэжэ байха. Эндэмнай одоол зохёохы бэлигтэй, шуран шударгы, зөөлэн гартай мэргэжэлтэд. Мэргэжэлээ дээшэлүүлхэ талаар хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэhөө гадна, элдэб hайндэрнүүдтэ зугаа наада дэлгэхэ, мүрысөөнүүдтэ урилдаха, ехэ эбтэй эетэйгээр ажалаа ябуулдаг гээшэ. Жэшээнь, жэл бүри Сагаалгандаа булта хабаадажа, баяраа хубаалдажа, бэлигээ гэршэлдэг заншалтайбди.

- Танай гэр бүлэдэ үшөө эмшэд бии гү?

- Манай бүлэдэ намhаа бэшэ нэгэшье врач үгы юм. Минии аба - эрдэмтэн, хүдөө ажахын эрдэмэй кандидат, бүхы наhаараа Буряадай хүдөө ажахын академидэ ажаллаа, үхэр мал шэнжэлдэг кафедрын доцент байһан, Хальбаев Владимир Убугунович гээд олон зон мэдэхэ байха. Эжымни - баhал хүдөө ажахын академидэ мэргэжэлтэдые бэлдэдэг кафедрада хүдэлөө. Эгэшэмни багшын зам шэлэhэн, түмэр замай лицейдэ ажаллаа, биологиин багша мэргэжэлтэй. Тиимэhээ гэр бүлэмни эрдэм болбосоролдо ехэ хабаатай, энэнь минии эрдэмтэн болохо хэрэгтэ горитой нүлөө үзүүлhэн гэжэ hанагшаб. Эрдэм бэлиг гээшые мүлижэл байха хэрэгтэй, эрдэмдэ заха хизаар гэжэ байдаггүй гэжэ абымни хэлэдэгынь hанаандамни бүхөөр хадуугданхай. Абамни эрдэмэй талаар олон шэнжэлгэнүүдые хэблүүлһэн. Хүн гээшэ эрдэмээрээл дээшээ гарадаг, ходол ургажа байха хэрэгтэй гэжэ заабаришалдаг байгаа.

- Танда сүлөө саг гэжэ байдаг гү? Гэр бүлэдөө ямар заншалнуудтайбта?

- Сүлөө саг гэжэ, сэхыень хэлэхэдэ, бага байдаг, ходол ажалдаа, сүлөөгүй байхаш. Теэд амаралтын үдэрнүүдтэ заабол гэр бүлэтэеэ байхые оролдодогби. Абымнай маанадтаяа үгы байһанииень шаналмаар, теэд гэр бүлэмнай томо, бултадаа бэе бэедээ энхэргэн хандасатай, зээ хүбүүн басаган хоёртойб, хоюулаа hургуулида оронхой. Тэдэ хоёройнгоо хүмүүжүүлгэдэ би ехэ хубитаяа оруулдагби гэжэ hанагшаб. Сэнтэй заншал гэхэдэ, бэе бэедээ хүндэтэйгөөр хандаха. Гэртээ hайн хандасатай хүн хаанашье ондоо хүниие хүндэлхэ, өөрөөшье хүндэтэй ябаха.

- Ирина Владимировна, танай hанахада, жаргал гээшэ юун бэ?

- Ехэ hонин асуудал. Минии һанахада, жаргал гээшэ дүтын зоной бэеын энхэ элүүр байдал. Эжымни үбшэгүй, үри хүүгэд энхэ элүүр гэжэ хаража байхадаа, би тон ехэ баяртай, жаргалтай байдагби. Энээнhээ ехэ баялиг, жаргал дэлхэй дээрэ үгы хаш даа. Хамаг зон элүүр энхэ ябаг, бэеэ гамнаха шухала гэжэ хэлэхэ байнаб...

Манай хөөрэлдэхэ үедэ Ирина Владимировнада ута ээлжээн сугларшанхай, врачнууд сүлөө болохыень хүлеэшэнхэй байба. Тэрэ уринаар энеэбхилhэн зандаа үдэр бүриингөө хүнгэн бэшэ ажалаа саашань үргэлжэлүүлнэ. Эгээл иимэ зориг ехэтэй, харюусалгатай, ажалша бэрхэ, нэтэрүү үсэд эхэнэрнүүдhээ жэшээ абажа, ямаршье бэрхэшээлhээ далтирангүй, шэлэhэн замаараа үнэн сэ-хээр ябаха хэрэгтэй гэһэн бодол ухаандам эжэлүүдгүй ороодхёо бэлэй.

Антон Найданович ЗАРБУЕВ, уушханай ханяада эмнэлгын Буряадай диспансерэй ахамад врач, медицинын эрдэмэй доктор, Ородой Холбооной габьяата врач:

- Ирина Владимировна дээдэ hургуулияа дүүргээд, фтизиатри мэргэжэлээр интернатура гараад лэ, 1986 онhоо захалаад, бүхы наhаараа энэ туберкулез үбшэнтэй тэмсэжэ хүдэлнэ. Тон түрүүн Түнхэн нютагта аймагай фтизиатраар ажаллаа, тэрэ үедэ диспансер байгаа, тэндэ ахамад врачаар олон жэлдэ урагшатайгаар хүдэлѳѳ.

Удаань 1989 ондо Москва ошоод, уушханай ханяадатай тэмсэлгын эрдэм шэнжэлгын институдта ординатурада hураад, аспирантурада ороо. Тэрэнэй һүүлдэ диссертацияа амжалтатайгаар хамгаалжа, хүниие эмшэлгын эрдэмэй кандидат болоһон юм. Тиигээд уушханай ханяада эмнэлгын Буряадай диспансертэ ерэжэ, нэгэдэхи таһагые даагшаар 1995 онhоо 2011 он болотор хүдэлѳѳ. Тэрэнэй һүүлээр ахамад врачай орлогшоор томилогдоод, мүнѳѳ болотор оролдосотойгоор хүдэлжэ ябана.

Дээдэ гарай мэргэжэлтэн, эгээл үндэр категоритой, Буряад Уласай габьяата врач, ажалдаа ехэ харюусалгатай, үбшэнтэниие, илангаяа наhатай зониие эрхимээр аргалдаг. Мүнѳѳ хадаа Ирина Владимировна эмшэдэй ажалыень шалгадаг, хүндѳѳр үбдэhэн зониие зүбѳѳр аргалхые заадаг үүргэтэй. Ехэ найдамтай, нарин, зохид зантай, олондо туhатай, хүндэтэй хүн гэжэл хэлэхэ байнаб.