​Молон багша

(Түгэсхэл. Эхиниинь урдахи дугаарта)

Шорын модон үлэбэгүй

Молонтоной буусаһаа холо бэшэ, Үдэ голой баруун эрьедэ Ехэ-Булган гэжэ нэрлэгдэһэн толгойнууд бии юм. Бага-Булганай ара талада, Мэгжын нарин горхоной эрьедэ Матвейтэн гэжэ ехэ баян хэрээснэг айл һуудаг байһан. Мэгжынгээ горхон дээрэ уһан тээрмэтэй, Бага-Булганайнгаа дээрэ мүргэлэй һүмэтэй, гэр байрань аргагүй гоё, хоёр дабхар амбаарнуудай хоорондо бүтүү сарайтай, хэдэн паар мори оруулдаг, наймаа хэдэг байһан. Тэрэ баян нэгэтэ Молон багшые урижа, паар морёор гэртээ абаашажа, ехээр хүндэлөөд, иигэжэ һураба: «Минии аша гушанар хожомоо ямар байхаб?» - гэхэдэнь, Молон багша нэгэ хэды бодожо үзөөд: «Энэ ехэ байрашни Турын үндэрэй модоор баригдаһан юм байна. Сагай ошоходо, Турадаа гараха, эндэшни шорыншье модон үлэхэгүй юм байна. Аша гушанаршни туража үхэхэ болоходоо, туулмагаа үргэлөөд, Үдэеэ уруудаха юм байна», - гэхэдэнь, Матвей баян уруу дуруу болобошье һаа, Молон багшадаа баяраа хүргөөд, гэртэнь хүргэжэ үгэһэн. Хожомынь тэрэ ехэ байрань түймэртэ шатажа үгы болоһон.

Эгэтын дасанай һая бүтөөд байхада, Молон багша харахаяа ошоод, оромгүй һайхашаагаад, газаа тээгүүрнь ябажа гороо хээд, хүрдыень эрьюулээд, зосоонь орожо, бурхандань мүргэжэ, табисаа табяад, үргэлөө үргөөд бусаха гэжэ газаа ябатараа, гэдэргээ эрьелдэжэ хараад: «Ехэл гоё дасан бүтөө байна, теэд юундэ дасанай сонхоор мориной шэхэн бултайнаб, - гээд, урагшаа хаража, - энэ Тайлуудай үртөөгэй һүмэ баһал гоёор үзэгдэнэ, тэнгэри тулама ганжарбын хэрээһэнэй доодо тээ байһан хонхын бүдүүн ооһор нарин боложо, таһархаяа, хонхонь унахаяа байна», - гэжэ ехэ шаналба.

Дүшөөд жэл үнгэрһэн хойно дасан дуган болоод, һүмэнүүд хаагдажа, бурханаа хуряажа байхаһаа гадна, бүхы байрануудынь һандаргагдажа, иишэ тиишэнь зөөжэ үгы болгоһониинь элитэ бэзэ.

Тэрэ ошожо ябахадаа, Маарагтын гол хүрөөд: «Хуурай Маарагта шуһаар урдаха, Гол Толгойһоо сэрэг гараха», - гэжэ айладхаба. Гол Толгой хүрэжэ ябатараа, мориниинь шээбэ. Тиихэдэнь: «Маани уншажа, шуһан бү адхарһай даа гэжэ зальбаржа ябаһамни хүсэлдэжэ, шуһан урдахаа болижо, Гол Толгойдо шээһэн урдаба. Сэрэгэй тараха газар нэгэ бага холо болгобоб», - гэжэ хэлээ һэн ха.

Тэрэнь 1920 ондо Капеллиин сэрэг ходо гаража, Сагса багта ехэ байлдаан боложо, тэндэһээ сэрэг тараһан юм.

Нэгэтэ Молон багшын аша басаган: «Баабай, баабай! Та юундэ нэгэшье лама хиидтэ мүргэнэгүйбта? – гэжэ асуухадань, - минии мүргэхэ лама Ара Халхада үгы, минии мүргэхэ лама зүүни зүгһөө ерэхэ, тиихэдэнь би мүргэхэб», - гэжэ Молон багша хэлэһэн. Энэ ушарай удаа найман жэлэй үнгэрөөд байхада: «Эгэтын дасанда минии мүргэхэ лама ерээд, хоёр хоноод байна», - гэжэ Молон багша аша басагандаа хэлэбэ. Молон голтой хаһаг тэргэдэ морёо хүллөөд: «Би ошолдохомни гү?» - гэжэ аша басаганайнгаа асуухада, - «энэ моримни абаашана бэзэ, ши бай даа», - гээд, Молон мори тэргэдээ һуугаад, дасан ошобо.

Эгэтын дасанда морилһон Хоршод гэгээн ном уншажа байтараа, Молоной дасанда ерээд, тэргэһээ буужа байхые Хоршод гэгээн мэдээд: «Тэргэһээ буужа байһан хүндэ харгы гаргажа үгэгты!» - гэжэ хэлэбэ. Тэндэ байһан зон Молондо харгы гаргажа, хоёр тээшээ болоходонь, Хоршод гэгээн угтажа ерээд уулзахадаа, магнай магнайгаараа мүргэлдэжэ уулзаба. Хоршод гэгээн һууридаа ошожо, дээдэ тээгээ һуулгажа орхибо.

«Бурхандаа мүргэхэдөө, Молоной тархи юундэ газарта хүрэнэгүйб?» - гэжэ Хоршод гэгээнэй шаби һураба. «Юу хэлээ гээшэбши? Тэрэнэйшни эбэрынь тулаад, тархииень газарта хүргэнэгүй ха юм», - гэжэ Хоршод гэгээн айладхаһан гэхэ. «Эбэрынь юундэ харагданагүйб?» - гэхэдэнь: «Тэрэнэйшни эбэрынь харагдахагүй, шэдитэ эбэр ха юм», - гэбэ.

Хуралай тарахада, Молон багша мори тэргэдээ һуугаад, хамагай һүүлдэ мордобошье, моринойнь урда нэгэ шара нохой бии болоод, догшолсоно, ааляар ябана гэжэ харагдабашье, урид ябаашадай урда орожол, орожол ябаһаар түрүүлэн, Һальхитаяа хүрэжэ ерэбэ. Шара нохойшье харагдахаа болишобо. Тэрэ нохойнь Молоной харахагүй байхада, морииень хүтэлжэ ябадаг байба ха.

Хойто жэлынь хабарай һүүл һарада Молон багша аша басагандаа иигэжэ айладхаба: «Зунай эхин һарын гурбан шэнэдэ би тагаалал болохоб, долоон шэнэдэ хүдөө табихат, тиихэдээ мориной шээһэн газарта табихат», - гэбэ. Нютагайхидынь тэрэ зарлиг дууламсаараа, түргэн зуһаландаа бууба. Молон багша тэрэ хэлэһэн зарлигта үдэртөө наһа бараһан.

Зунай һарын долоон шэнэдэ табихат гэжэ хэлэһэнэйнь ёһоор, моринойнь тогтоһон газарта табиһан. Тэрэ газарынь Молон хүнды гэжэ нэршэһэн.

Молон багшын аша басаган арба наһанһаа эхилжэ, арбан юһэтэй болотороо үргэһэн. Молоной тагаалал болоходо, Молон багшын юумэнүүд аша басаганай мэдэлэй болоһон юм бэзэ.

Санжал басаган хори гаратайдаа Цыдып гэжэ хүндэ хадамда гараһан. Айл болоод байхадаа, Шойсороной Дамбаһаа Марба гэжэ хүбүү үргэжэ абаһан. Тэрэ хүбүүниинь Цэбээн Жалсанай басаган Дулма гэдэгые һамган болгожо абаад, Бадмажап Хайдаб гэжэ хоёр хүбүүтэй болоһон. Хайдаб хүбүүниинь бага наһандаа наһа дүүрэһэн. Марбатан Ойдоб гэжэ хүбүүтэй болоһон. Хамтын ажал болоходо, Баруун-Үльдэргын артелиин гэшүүн болоод, азарга ба гүйгөөшэ моридые харадаг байһан. 1933-1934 онуудта Антон Дарганович баабайтаяа Баруун-Үльдэргэ ошоходоо, Марбында хүрэжэ, Дулма абгайн сай амтархажа ууһан байнаб. Марба үбгэжөөл Молон багшын магардаан хутага бүйбөөһэн модоор эшэлһэн байһан. Томо гэгшын, хөөрүү хүнэй малгайн шэнээн хэтэ сахюур, бухалай шэнээн томо, мүнгэн зүлгүүртэй гааһан, хониной бүтүү хууха аршуул, мүнгэн зүлгүүртэнь хулхабша, шэмхүүр, хушалуур мэтые үзэжэ, ехэ һонирхоо бэлэйб, ямар томо бэетэй хүн байгаа гээшэб гэжэ һанаа һэм. Тэдэнииень Буряадай музейдэ Жалсан Жабон 1945 ондо асаржа табиһан. Хожомынь Үльдэргын музейдэ магардаан хутага, хэтэ сахюурыень Жамбал Сампилон асаржа табиһан юм.

Санжал хүгшэн Дари хээтэйһээ: «Марбымни хүбүүн Хайдаб хаана түрэлөө олоо хаб?» – гэжэ һурахадань, Дари хээтэй: «Юу һураба гээшэбта. Тэрэтнай гэртэтнай байна ха юм», - гэһэн. Тэрэнь Ойдоб хүбүүн байба. Сэбэгэй Санжаал Молон баабай тухай хөөрөөгөө эхилхэдээ: «Шэхэтэй юумэ һаа дуулагты, тархитай юумэ һаа хадуугты», - гээд эхилдэг һэн. Тэрэ хэлэһэн үгэнүүдыень олон үбгэд хуушан монголоор бэшэжэ абаһан. Молон багшын лүндэн гэжэ хадагалжа ябадаг, зарим ушарта сахюусан болгоод, абажа ябадаг байһан. Жэшээнь, Агын аймагай Мүнхэ Цырендашиниие НКВД-эйн тушаалтанай мүшхэжэ байхада, Молон багшын айладхаһан лүндэниие һахюуһа болгожо, абажа ябаһаниие дансадань хамжуулжа орхиһон. (Дело Мунхэ Дашина, №2737). НКВД-гэйхид Молон багшын лүндэниие һонирхожо, ород хэлэндэ оршуулжа үзэхэдэнь, ерээдүй сагта юун болохоб гэжэ хэлэһэн байхадань (зуун жэлэй урда хэлэгдэһэн гэжэ мэдэбэшье), зүблэлтэ засагта харша гэжэ тэмдэглэһэн ба Мүнхэ Цырендашиниие ангиин дайсан гэжэ шиидхэбэри абаһан.

Манай Буряадай номой санда Молон багша тухай аша басаган Санжалай хэлэһэн үгэнүүдые бэшэһэн лүндэнүүд: Дамба Шойсороновой 1907 ондо бэшэһэниинь, Аюшиин Цыремпилэй 1930 ондо, Бүдэжаб Гэндэнэй 1934 ондо бэшэгдэһэн юумэнүүдые 1935 ондо С.П.Балдаев бэшэжэ абаһан (С.П.Балдаевай архивһаа абтаба).

Санжал – Молон багшын аша басаган. Молон баабайнгаа тухай хөөрөөгөө дүүргэхэдээ, баабаймни ехэ гуниглан иигэжэ дууладаг һэн:

Сэльгеэхэн Сэлэнгын хойморто

Сэсэгынь юундэ найганам бэ.

Сэнгүүхэн сээжымни оёорто

Гомодолынь юундэ хатанам бэ.

Санжал иигэжэ дуулаһанайнгаа һүүлээр архи аягалжа, сэржэмээ үргэжэ, сэдьхэлээ хүдэлгэн хайладаг бэлэй.

Энэ дуун гүнзэгы удхатай байна. Молон багшын тагаалал болоһоор долоон жэлэй үнгэрхэдэ, 1861 оной һүүлшын үдэр газарай хүдэлөөн боложо, Сэлэнгын адагай Худариин адагта ажаһуужа байгшадай газарай сүмэрхые урид мэдэжэ мэдүүлһэниинь, табан тосхоной хүн зоной гурба- дүрбэнһөө бэшэниинь амиды гараһан гэжэ һанамаар юм. Тэрэ ехэ аймшагтай аюулай болохын урда тээ байһан амитан, шубууд зүгнэжэ, байраяа орхижо ошоһон, тэндэхи дээрэһээ заяатай бөөнэр Байгал далайнгаа уһые хүрэдэг, байдаг үеһөөнь урид байлгажа гарсалдаһан. Табан тосхоной газар Байгал далайдаа шэнгэһэн юм. Тэрэ нютагайхид иишэ тиишээ зөөһэн гэбэл, Хэжэнгэ, Ярууна, Ивалга, Баргажан, Түнхэн болоно. Ехэнхи зониинь хээрын сагаан талада һуурижаһан, тэрэнь мүнөө Корсаково тосхон гэжэ нэрлэгдэнэ.

Молон багша эдэ табан тосхоной зониие хайрлажа, иигэжэ дууладаг байһан гэжэ тайлбарилхаар юм.

Молон багшын айладхаһан үгэнүүдые, сэсэн зарлигуудые зүблэлтэ засагай үедэ «үлэгдэл» гэжэ тоолодог байһан. Хэрбэеэ Молоной үгые нэбтэрүүлжэ хэлэһэн хүниие дайсан гэжэ тоолохо байгаа. Тиигэбэшье үбгэд, хүгшэд, илангаяа нютагайхидынь Молоной һургаалые сээжэдээ хадагалжа, үхибүүдтээ хэлэжэ ойлгуулдаг заншалтай байһанай ашаар мүнөө элирүүлжэ, зуун табяад жэлэй саана ерэхэ сагые толидо хараһан шэнгеэр хэлэһые, мүнөө тэрэ хэлэһэниинь үнэн байһые хаража, үзэжэ байһамнай элитэ.

Молон багшын аша зээнэр, Молон баабайнгаа обоодой малгайе һахюуһан шэнгеэр абажа, хадагалжа ябадаг, үхибүүтэй болоходоо, һахил хүртөөдэг юм.

Үльдэргэ нютагай Молон багша тухай хүнһөө һураа һаа, заабол нэгэ һонин юумэ шамда хэлэжэ, омогорхон хөөрэжэ үгэхэ. Дари хээтэйшье Молоной нэгэ һадаһан юм гэхэ.

Молон багшаһаа хойто үеынхид һайхан үреэлтэй байһан һаа, Үльдэргэ нютагаа суурхуулһан: Зодботоной үри хүүгэд суутай ламанар, Ямпил гулбаагай хүбүүд, Базар-Сада буряадай дундаһаа түрүүшын доктор, нэрэдээ оруулһан Цыбик Ямпилов 15 жэлэй туршада Энэдхэгэй парламентын гэшүүн байһан гэхэ мэтэ хүбүүдээрээ суурхуулһан.

Дамба Шойсороновой 1907 ондо, Аюшиин Цыремпилэй 1930 ондо, Будажаб Гэндэнэй 1934 ондо Молон багшын айладхаһан үгэнүүдые бэшэһэниинь, номой санда хадагалагдажа байдаг юм. Эдэниие суглуулһан Сергей Петрович Балдаев болоно.

Молон багшын айладхаһан зарлиг аша басаган Санжал Цэбэгэй хэлэһэн үгэһөө.

Анхан сагта Бурхан шажан

Жагарта мандаһан юм.

Тэрэ орондо үдэ наран мэтэ шажан

бадараа.

Жалга бүхэндэ шойро,

Гэр бүхэндэ гэбшэ,

Газар бүхэндэ габжа бии болохо.

Арабжимба хээшэн дүүрэхэ.

Хаан хаяагаар ябаха,

Сэрэг сэргын ойгуур ябаха,

Гахай жэлдэ газар хүдэлхэ,

Нохой жэлдэ ноёд хүдэлхэ,

Худалша хүн хойморто һууха,

Үнэншэ хүн үүдэндэ һууха.

Үнгэтэ юртэмсын саг болохо.

Уггүй хүн ноён болохо,

Унгигүй һүхөөр түлеэ хахалха.

Эреэн могой эхэеэ эдихэ,

Маряан могой мяха эдихэ саг болохо.

Модон тэргэ морито болохо,

Буха тэргэ буруута болохо,

Агта морин харгыдаа хатаха.

Харуу хүндэ нүхэр холо,

Хашан мориндо харгы холо,

Үгытэй хүндэ садан холо,

Үхэһэн хүндэ наран холо.

Түбиие дүүрэтэр түмэр могой гүйхэ,

Газар дээгүүр гал могой гүйхэ.

90, 91, 93 онуудта ехэ гайхал болохо.

Үхэр жэлдэ үймэхэ,

Барас жэлдэ баригдаха,

Туулай жэлдэ тоосолдохо.

Ой модон олон гү?

Орос мангад олон гү?

Орос мангад олон, тэрэ гашуун.

Тэрэ оросууд эндэ дүүрэхэ,

Тиихэ сагта нүүдэл болохо.

Хаан нүүгты гэхэгүй,

Өөһэдөө нүүхэ болохот.

Түрүүшын нүүдэл сабдагай

хорлолтой,

Хоёрдохи нүүдэл барагтай,

Гурбадхи нүүдэл оросуун хорлолтой.

Гурбадахи нүүдэлдээ нара гараха

зүгтэ

Бэшэгтэ сагаан шулуу хүрэхэт.

Бэшэгынь наашаа харанхай,

Тэрэниие сабшаад, саашань

харуулхат.

Тэрэ шулуунай саада тээ

Хээрын сагаан тала нютагта

Гурбан жэл боложо хүрэхэт.

Тэндэ хүрэһэн хүн – хүн болохо,

Мал – мал болохо.

Хүгшэн, хүүгэдтэ бэрхэтэй саг болохо.

Шинии миниигүй саг болохо.

Модоной оройгоор үгэ гүйхэ.

Адха дүүрэн алтатай ябажа,

Аяга эдеэнэй олдохо бэрхэ.

Хормой дүүрэн алтатай ябажа,

Хониной гуя олохо бэрхэ.

Эзэнһээ нааша эрээн багана бодохо,

Хаанһаа нааша хара багана бодохо,

Хасууриин оройгоор шэдитэ үгэ гүйхэ.

Адууһа мал үсөөрхэ,

Алта мүнгэн элбэгжэхэ.

Худанай сагаанай үбэртэ

Үсөөхэн зон үлэхэ,

Тэдэнэр жаргалтай һууха.

Молон багшын хэлэһэн үгэнүүдые 1907 ондо Дамба Шойсоронов аша басаганһаань, Санжал Цыбиковнаһаа (тэрэнь далан долоотой байгаа) бэшэжэ абаһан. Санжал хөөрөө эхилхэдээ: «Шэхэтэй юумэ һаа шагнагты, тархитай юумэ һаа хадуугты», - гэдэг һэн. Хөөрөө дүүргэхэдээ:

Сэльгеэхэн Сэлэнгын хойморто

Сэсэгынь юундэ найгана бэ,

Сэнгүүхэн сээжымни оёорто

Гомодолынь юундэ хатана бэ.

Хотогорхон Худариин хойморто

Хулаһаниинь юундэ найгана бэ.

Холшорхон сээжымни оёорто

Гомодол юундэ түрүүлнэ бэ –

гэжэ архи аягалжа, сэржэмээ үргэжэ, даган-даган дуулажа хайладаг бэлэй.

Молон Болдогорой, Болдогор Түлэгэнэй, Түлэгэн Тогтохын. Молоной хүбүүд Цэбэг, Жэгжэд, тэдэнэй уг гарбалынь үргэлжэлһөөр, Үльдэргэ нютагтаа гал гуламтаяа бадарааһаар, үдэжэ олон боложо, үнэн баян, эрдэм бэлигээрээ амжалтатай, ажалаараа суурхажа, жаргал эдлэжэ байдаг юм.

Һүүлэй үгэ

Мүнөө 21-дэхи зуун жэлдэ Молон багшын хэлэһэн үгэнүүдые хаража үзэе: эреэн могой эхэеэ эдихэ, маряан могой мяхаяа эдихэ, 90-91-93 онуудта ехэ гайхал болохо, үхэр жэлдэ үймөөн, бар жэлдэ бэе бэедээ хорлохо, туулай жэлдэ өөһэд хоорондын тэмсээн. Энэ хэлэһэн урид мэдэһэниинь 200 жэл урда хэлэгдэһэн байбашье, боложо байһаниинь гайхалтай. Эгээ мүнөө арбан хара нүгэлэй хорлол боложо үгэнэ:

1 – хулгай, худал, 2 – алалдаан, 3 – һалан ябадал, эхэнэрэй нүгэл, 4 – мэхэ, худал, 5 – хоб-жэб, 6 – бэе бэедээ хоро һанаха, муухай сэдьхэл, 7 – ехэ ама алдаха, бэеэ магтаха, 8 – хүндэ муу һанаха, 9 – харам сэдьхэл түрэхэ, баяжахые оролдохо, засаг түрэдэ хабаадахые оролдохо, 10 – буруу үзэл, буруу бодол түрэхэ.

Энэ арбан хара нүгэл тухай Молон багшын урид мэдэжэ хэлэһэниинь, бэе дээрээ бэелүүлэгдэжэ байһаниинь гайхалтай юм.

Мүнөө сагай байдал хаража үзэхэдэ, бүхы эрдэмэй ухаан элдэбын ядерна, атомна зэбсэг бэлдэжэ, юртэмсэ дэлхэй дээрэ гал болгохые хүсэжэ, хүн түрэлтэндэ болоод, бүхы бодосто хоро хүргэхые, газар уһаа бузарлахаһаа гадна, орон тэнгэриеэ бузарлажа, уһанай байхада, ууха аргагүй, гэрэй байхада, орожо һууха аргагүй, эдеэнэй байхада, эдихэ аргагүй байха тухай Молон багшын айладхаһан: «Адха дүүрэн алтатай ябаад, аяга эдеэ олдохо бэрхэ саг ерэхэ», - гэһэниинь боложо магадгүй ха.