​"Түрэл хэлэндэ һургана бэшэ, миин лэ буряадаараа хөөрэлдэнэбди"

Шэнэхээн – Хитадта ажаһуугаа 7 мянгаад буряадуудай түбхинэһэн нютаг. Ород, Хитад гүрэнүүдэй хилэһээ 300 километрэй зайда оршодог. Зуун жэлэй саана элинсэгүүдэйнгээ Эхэ нютагһаа бодожо ошоһон аха дүүнэрнай мал ажахыгаа эрхилэн, урданайнгаа ёһо заншал баримталан ажаһууһан зандаа. Тиимэһээл, минии һанахада, түрэлхи хэлэ, соёлоо алдаагүй. Энэ удаа Шэнэхээн нютагай хүүгэдэй сэсэрлиг тухай хөөрэхэ хүсэлтэйб.

Ород гүрэнһөө ерэһэн айлшадые угтаха гэжэ гурба наһатайһаа зургаатай болотор зуугаад үхибүүд үндэһэн буряад дэгэлнүүдээ үмдэжэ, сэсэрлигэйнгээ тайзан дээрэ гараба. Аба эжы, түрэл нютаг тухайгаа уһан буряадаар дуулахыень хараад, өөгшөөнгүй, хөөршөөнгүй байхын аргагүй.

Тэрэ ехэ гүрэн соо үй түмэн хитадуудай дунда ажаһуугаа үсөөхэн хэдэн буряадууднай хариин нүлөөдэ эсэргүүсэн, түрэлхи хэлэеэ алдахагүйн түлөө иимэ сэсэрлиг байгуулаа бшуу.

Сэсэрлигые даагша Жаргал Сэрсэгмаа хоёр Япон гүрэндэ хэдэн жэлэй туршада ажаһууһан юм. Тиихэдээ тэндэхи сэсэрлигүүдтэ хайшан гэжэ хүүгэдые хүмүүжүүлнэб гэжэ һонирхожо шудалаад, нютагаа бусамсаараал, олоһон дүршэлэйнгөө үндэһэн дээрэ буряад сэсэрлиг байгуулаа һэн. Тэрэ гэһээрнь 14 жэл үнгэршэбэ. Энэ хугасаа соо гансашье буряад яһанай бэшэ, дагуур, барга гээд лэ, үнгэржэ ерэхэдээ, хитадшье – хэдэн зуугаад хүүгэдые буряад ёһоор хүмүүжүүлжэ табяа.

Автор: Норжима Цыбикова
Описание: Санжамитэбэй Жаргал

- Хүмүүжүүлэгшэ багшанарһаа эхилээд, сэсэрлигтэмнай хүдэлдэг хүн бүхэн буряад хэлэтэй. Ажалда абахадаа, нэн түрүүн тиимэ эрилтэ табидагбди. Гадна сэсэрлигтээ жэнхэни буряад оршон байгуулха гэжэ оролдонобди, эд бараан, аяга табаг, унтари хэбтэри хүрэтэрөө, буряад маягтай байхадань, үхибүүдэй түрэлхи хэлэн дээрээ тэдэниие зааха, нэрлэхэдэньшье бэлэн байна ха юм. Хүүгэдые буряад хэлэндэ һургахамнай гэжэ бэеэ зобооногүйбди, миин лэ буряадаараа харилсаха оршон байгуулха гэжэ оролдонобди, – гэжэ сэсэрлигэй ажалшад тэмдэглэнэ.

Автор: Норжима Цыбикова
Описание: Сэсэрлигтэ жэнхэни буряад оршон байгуулагданхай

Үсөөн тоото үндэһэ яһатанай хэлэ яряанай хойшоо гаража байгаа энэ үедэ үхибүүдээ сэсэрлигһээнь эхилжэ, үбгэ эсэгэнэрэйнь үнэтэ һургаалаар хүмүүжүүлээгүй һаа, хосорһон хэрэг гэжэ зон ойлгодог болонхой. Тиимэһээл Шэнэхээн нютагай сэсэрлигтэ аяар Хайлар хотоһоо зуугаад километрэй зай үдэр бүри гаталжа, үхибүүдээ асардаг хүнүүдшье бии.

Шэнэхээнэй буряадуудые гайхажа барадаггүйб. Аяар зуун жэл соо үндэһэн ажаһуудалаа тэрэл хэбээрнь эрхилжэ, ёһо заншалаа нангинаар сахин баримталһан зандаа. Тиишээ ошохо бүхэндөө үни үнгэрһэн эдир наһандаа бусаһан мэтэ болодогби. Бэе бэеэ хүндэлдэг, ехэшүүлэй урдаһаа һөөргэдэггүй, хэлэһэн үгэдөө хүрэхэ гэжэ оролдодог – аба эжынгээ алтан һургаалаар ажаһуудаг байһан тэрэ үеые дурсан гунигладагби.

Автор: Норжима Цыбикова
Описание: Шэнэхээн нютагай сэсэрлигтэ аяар Хайлар хотоһоо зуугаад километрэй зай үдэр бүри гаталжа, үхибүүдээ асардаг хүнүүдшье бии