​Буряад хэлэнэй багшанарай бага хурал

Буряадай багшын колледжын, буряад хэлэнэй багшанарай эблэлэй үүсхэлээр «Эрдэм бэлигэй дээжэ» гэhэн уласхоорондын бага хурал октябриин 12-13-да үнгэргэгдэбэ.

Тус семинарта Буряад Уласай 13 аймагуудай болон Улаан-Yдэ хотын, Монгол Улсын, Агын болон Усть-Ордын Буряад тойрогуудай 240 гаран буряад хэлэ бэшэгэй багшанар, методистнар, Буряадай гγрэнэй дээдэ hургуулиин буряад болон эвенк филологиин тэнхимэй эрдэмтэд болон магистрантнууд, Буряадай багшын колледжын оюутад хабаадаба.

Хүндэтэй айлшадые нэрлэбэл: Адилбиш Амардалай, Монгол Улсын болбосоролой ехэ hургуулиин монгол хэлэнэй багша; Батуева Марина Владимировна, Агын Буряад тойрогой социальна сферын ажалшадай мэргэжэл дээшэлүүлгын дээдэ hургуулиин методист; Имегенова Любовь Матвеевна, Усть-Ордын Буряад тойрогой Нүхэд аймагай hуралcалай таhагай методист; Мантыкова Людмила Александровна, Эрхүү можын буряад хэлэ ба литературын багшанарай методическа холбооной хүтэлбэрилэгшэ.

Буряад Уласай, Монгол ороной, Үбэр Байгалай хизаарай болон Эрхүү можын буряад хэлэнэй, монгол хэлэ бэшэгэй, хари хэлэнэй багшанарые нэгэдхэн уулзуулжа, дγй дγршэлөөрөө хубаалдаха, хари хэлэндэ заадаг инновационно арга зүйлнүүдтэй танилсаха (методико «Grape seed»), шэнэ онол аргануудые хэшээлнүүдтээ нэбтэрүүлхэ, хэлэндэ, уран зохёолдо hургалгын гол шухала асуудалнуудые хамта хэлсэн шиидхэхэ, багшанарай эрдэм бэлигые дээшэлүүлхэ, хэлэ, уран зохёол зааха шанартай электронно-hуралсалай материалнуудые, hуралсалай-методическа номуудые бэлдэхэ гэhэн зорилготой олон улсын семинар эмхидхэгдэбэ гээшэ.

Уласхоорондын семинарай нээлгэндэ Буряад Уласай болбосоролой ба эрдэм ухаанай сайдай уялга дүүргэгшэ Баир Баторович Жалсанов багшанарта ажалдань амжалта хүсөөд, мүнөөдэрэй байдалай хэлэ хүгжөөлгын талаар хэгдэхэ ажал хэрэгүүдтэй танилсуулаа.

- Дашарабдан Батожабайн “Төөригдэһэн хуби заяан” гэһэн ном 1990 онһоо хойшо хэблэгдээгүй байһанаа, эдэ үдэрнүүдтэ нара хараха. Ардан Ангархаевай “Этимологиин толи” хэблэгдэжэ байна;

- ноябриин 20-23-най үдэрнүүдтэ буряад хэлэ бэшэгэй багшанарнуудай хоорондо “Эрхим багша” гэһэн уласхоорондын харалган эмхидхэгдэхэ. Дүшөөд багшанар хабаадаха, - гэжэ Баир Баторович мэдээсэбэ. Үбэр Байгалай хизаарай, Эрхүү можын, Үбэр Монголой, Монгол ороной нютаг орон руу урилганууд эльгээгдэнхэй. Алишье орон нютагһаа буряад хэлэнэй багшанар эрхим шамбайгаа элирүүлжэ, дүй дүршэлөөрөө хубаалдахань гээшэ.

- Буряад хэлэн - гүрэнэй хэлэн гээд, заалгын онол арга, методико хүгжөөхэ талаар һуралсалай программа байгуулга, тэрээнтэй тааруулан хабсаруулгада, 2-дохи ангиһаа 9-дэхи хүрэтэр номуудые зохёон байгуулгада 500 мянган түхэриг зарлагданхай. Мүнгэнэй урмашуулгатай хэмжээндэ багшанар, эрдэмтэд хабаадалсаха аргатай, - гэжэ сайдай уялга дүүргэгшэ мэдээсэбэ.

Гүрэнэй хэлэнэй стандартнууд эрилтэдэ табигданхай. Тэдэ эрилтэнүүдые зохёожо, буряад хэлэнэй программанууд, зохёогдоһон тусхай номууд, гол бодомжонууд хэрэгтэй болоод байна.

Хэлэнэй хүгжөөлгэдэ тусхай программада гаргашалагдаһан мүнгэн зөөреэр буряад хэлэндэ хабаатай сайт байгуулагдаха. Буряад хэлэнэй мэргэжэлтэ зон, багшанар тэрэ сайт руу ороод, хэрэгтэй эрдэм мэдэсэ, туһатай зүбшэлнүүдые абаха аргатай.

- Зүгөөр, тэрэ сайт руу дүршэл ехэтэй багшанар һуралсалай болон нэмэлтэ онол аргануудаараа хубаалдаха болоно. Сайтые эрхим багшанар, эрдэмтэд дүүргэхэ ёһотой. Гэхэ зуура, заабол түб хото ерэжэ, нюураараа хөөрэжэ үгэхэ бэшэ, сүлжээ холбооной аргаар сайт руу мэдээсэлнүүдээ оруулхадань болохо, - гэжэ Баир Баторович дуулгаба.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Буряад Уласай болбосоролой ба эрдэм ухаанай сайдай уялга дүүргэгшэ Баир Баторович Жалсанов

Буряад хэлэнэй багшанарай эблэлэй түрүүлэгшэ, педагогикын эрдэмэй доктор Баирма Бастуевна Лхасаранова мүнөө сагта шиидхэгдэхэ асуудалнууд тухай элидхэл хэбэ:

- буряад нютагуудта буряад хэлэ шухала программаар үзүүлхэ ёhотойбди. Буряад хэлэн ба уран зохёолдо 4-5 саг үгтэдэг аад, мγнөө 2-3 саг хараалагдана. Буряад хэлэнэй сагуудые hөөргэнь бусаажа, таарамжатай арга хэмжээнүүдые абажа, буряад хэлэ гүнзэгыгөөр шудалха классуудые нээлгые хараадаа абаха ехэл шухала байна;

- буряад хэлэн хоёрдохи хэлэн гэhэн предмедээр hурагшадые дифференцированнэ hургахань шухала, юундэб гэхэдэ, нэгэ класс соо зарим үхибүүд буряад хэлэеэ мэдэхэ, ойлгохо байна, харин зариманиинь хэлэ мэдэхэгүй hууна;

- шэнэ стандарт буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ нэбтэрүүлхын тула буряад хэлэ бэшэгэй багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлхэ шэнэ удха бэлдэхэ;

- буряад хэлэнэй мэргэжэлтэдые үргэнөөр бэлдэхын тула тусхай зорилгото программа байгуулха;

- буряад хэлэ сахиха ба хүгжөөхэ эрдэм-шэнжэлэлгын дээдэ һургуули байгуулха тухай асуудал шиидхэгдэбэл, буряад арадта туhатай байха.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Буряад хэлэнэй багшанарай эблэлэй түрүүлэгшэ, педагогикын эрдэмэй доктор Баирма Бастуевна Лхасаранова үгэ хэлэнэ

Уласхоорондын семинарта Буряадай болон Монголой дээдэ hургуулиин, хγршэ можонуудай, буряад хэлэ бэшэгэй, хари хэлэнэй методистнар ехэ hонирхолтой элидхэлнүүдые ба мастер-классуудые харуулба. Жэшээлбэл, «Буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ федеральна гүрэнэй hуралсалай стандарт бэелүүлэлгэ»,«Монгол хэлний хөтөлбөрийн уламжлал, шинэчлэл»,«Тγрэлхи хэлэ заалгада мγнөө γеын онол арганууд», «Хари хэлэндэ hургалгын шэнэ арганууд», «Буряад хэлэнэй хэшээлдэ метапредметнэ дүнгүүд», ««Grape seed» гэhэн инновационно методикоор ажалай дγй дγршэлhөө», Агын болон Усть-Ордын Буряад тойрогуудай буряад хэлэ ба уран зохёол зааха дγй дγршэлтэй танилсаба.

Буряадай урагшаа hанаатай, ажалдаа зохёохы хандасатай тγрэлхи хэлэнэй багшанар эдэбхитэйгээр ажалайнгаа дүй дүршэлтэй хубаалдаба: Ванзатова Гэрэлма Ринчинимбуевна, 32-дохиhургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Ванжилова Баярма Валерьяновна, 37-дохи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Баяртуева Ирина Батуевна, 50-дахи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Жергалова Оюна Доржеевна, 19-дэхи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Цыдендамбаева Светлана Анатольевна, 57-дохи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Будаева Жаргалма Гомбоевна, Захаамин аймагай Үлэгшэнэй дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Маншеева Баирма Григорьевна, Мухар-Шэбэрэй Хүсөөтын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Санжиева Юлия Борисовна, 36-дахи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Дубшанова Жаргалма Цыдыповна, Хэжэнгэ аймагай Могсохоной дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Үнгэрһэн зуун жэлэй 1980-яад ондо суг хамта Буряадай багшанарай дээдэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй таһагта һураһан оюутад - мүнөө үеын Буряад Уласай буряад хэлэнэй эрхим багшанар бага хуралда уулзаба. Зүүн гарһаа: Мэдэгма Бабасановна Бадма-Цыбикдоржиева (Ивалга аймаг), Найданов Бадма-Цырен Найдонович (Хори аймаг), Будажапова Римма Бадмаевна (Хэжэнгэ аймаг).

Октябриин 13-да 29-дэхи Буряад гимназида 14 багшанар үндэр хэмжээн дээрэ нээмэл хэшээлнүүдые харуулба. Хэд бэ гэхэдэ, Иванова Татьяна Васильевна, 36-дахи hургуулиин буряад хэлэнэй багша,Тудупова Сэрэгма Содномовна, Ярууна аймагай Нарhатын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Балданова Туяна Тумуновна, 17-дохи hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Цагалаева Валентина Сергеевна, Баргажанай дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Хадаева Сэсэг Баторовна, Захаамин аймагай Сахирай дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Дармаева Жибзема Бальжинимаевна, Хэжэнгын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Дашиева Сэсэг Самбуевна, Хэжэнгын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Доржиева Цымжидма Бадмажаповна, Ярууна аймагай Эгэтын-Адагай дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Цыремпилова Бутид Цырендоржиевна, 29-дэхи Буряад гимназиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Паламдоржиева Арюна Очировна, Мухар-Шэбэрэй дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Ширапова Наталья Бадмажаповна, Ивалгын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Чимитова Светлана Жамсуевна, Хори аймагай Тээгдын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Бадмацыбикова Бэлигма Львовна, Хэжэнгын дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша, Гармаева Баирма Модосоевна, Хурамхаанай 2-дохи дунда hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша.

Багшанарай бага хуралай дүнгөөр иимэ шиидхэбэри абтаба:

1. Буряад хэлэ ба уран зохёолой багшанарай эблэл Буряад Уласай, Yбэр Байгалай хизаарай, Эрхүү можын, Монгол ороной хэлэ, уран зохёол заадаг багшанарай дүршэл нэгэдхэн бэхижүүлжэ, Буряад Уласта, Үбэр Байгалай хизаарта, Эрхүү можодо, Монгол Уласта буряад хэлэ болон уран зохёол заалга, үзэлгые, мүн тиихэдэ тэрэнэй байдал мэдэхын тула саг үргэлжэ хамтын ажал ябуулха; региональна болон уласхоорондын харилсаа бэхижүүлхын тула эрдэм ухаанай шэнэ зүйл нэбтэрүүлhэн, хамтаруулhан пилотно түсэбүүдые ба программануудые зохёон, суг хамта зүбшэл заабаряараа харилсан ажаллаха хэрэг үргэдхэхэ.

2. Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман, аймагуудай болбосоролой эмхинүүд тогтонижон ажаhууhан буряад зонтой хүдөөгэй hууринуудта буряад хэлэ шухала программаар (буряад хэлэн - түрэлхи хэлэн - долоон хоног соо 4-5 сагтай) γзγγлхэ ёhотой. Таарамжатай арга хэмжээнүүдые шγγлбэрилжэ, буряад хэлэ гүнзэгыгөөр шудалха классуудые нээхые хараадаа абахань шухала.

3. Болбосоролой эмхи зургаануудта буряад хэлэн - хоёрдохи хэлэн гэжэ үзэдэг түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй буряадуудта, ондоо яhатанай үхибүүдтэ ангиин-хэшээлэй, классhаа гадуур хүдэлмэри нютаг можонуудта буряад хэлэ заалгын дадалда шэнэ зүйл нэбтэрүүлhэн технологинуудаар ба аша үрэтэй аргануудаар ажал ябуулха түхэл янзануудыень ба онол аргануудыень хубилган шэнэлхэ.

4. Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида, Буряад Уласай һуралсалай бодол нэбтэрүүлгын дээдэ һургуулида, Буряадай багшанарай колледждо «Буряад хэлэн - түрэлхи хэлэн», «Буряад хэлэн - хоёрдохи хэлэн» гэhэн предмедүүдые заалгын мэргэжэлэй шадабари дээшэлүүлгээр гүрэнэй ба муниципальна засаг түрын зургаануудай зүдхэмжэ хамтаруулха.