​Зурхай тухай

Энэ юртэмсэ дээрэ бүхы юумэн хубилдаг, хүгжэдэг ха юм. Бүхы юумэн, үйлэнүүд табан һуудалтай байдаг. Энээниие үргэнөөр ойлгоходо, оршон байгаалида болон хүндэ одо мүшэдэй нүлөөлгэ болоно. Одо мүшэд хүн болон байгаалида үе болоод лэ, һайн гү, али муу нүлөө үзүүлдэг гээшэ. Энэнь хадаа табан һуудалнуудаар ойлгуулагдадаг.

Зурхай 5 эхин зүйлнүүдэй ойлгосонуудтай: гал-улаан, шорой-шара, түмэр-сагаан, уһан-хара, модон-хүхэ. Эдэ табан эхин зүйлнүүд эхэ, хүбүүн, нүхэр, дайсан гэhэн харилсаануудта харуулагдадаг:

Хүбүүн нүхэр дайсан эхэ

Гал             шорой             түмэр               уһан                 модон

Шорой        түмэр              уһан                 модон              гал

Түмэр         уһан                модон              гал                   шорой

Уһан           модон             гал                   шорой              түмэр

Модон        гал                  шорой              түмэр               уһан

Зурхай соо жэл, һара, үдэр, саг 12 амитадай нэрээр болон эдэ табан зүйлнүүдэй үнгөөр тэмдэглэгдэдэг. Эрэ жэлнүүд: хулгана, бар, луу, морин, бишэн, нохой. Эхэнэр жэлнүүд: үхэр, могой, хонин, тахяа, гахай. 12 жэлэй һубарил табан эхин зүйлнүүдтэй һэлгэлдэн эрьедэг – энэ 60 жэлэй һубарил (рабжуун) гээшэ. Жэл дүрбэн сагһаа бүридэнэ: хабар, зун, намар, үбэл.

Жэлэй 24 хаһа-уларил хараада абтадаг.

Уларилай хаһанууд:

Хабарай эхин

Саһанай хайлалга

Амитадай нойрһоо һэрилгэ

Хабарай үдэр һүниин тэнсэлгэ

Намарай таряан

Хабарай тарилга

Зунай эхин

Малай тобиржолго

Таряанай хоолослолго

Зунай эсэс

Наранай hулаар шаралга

Намарай эхин

Хүйтэрэлгэ

Сагаан шүүдэрэй уналга

Намарай үдэр һүниин тэнсэлгэ

Хүйтэн шүүдэрэй уналга

Хюруугай уналга

Үбэлэй эхин

Бага саһатай хаhа

Ехэ саһан

Үбэлэй эсэс

Хүйтэрэлгэ

Янгинама хүйтэн.

Тиигэжэ оршон тойронхи байгаалида дабтагдадаг һэлгэлдээн хүнэй бэе махабадта, тэрэнэй байгаалитай харилсаанда нүлөөлдэг. Шажанай үргэл мүргэл, ёһолол тохёолдожо болохо муу үйлэ хэрэгүүдые усадхаха, зайлуулха гэһэн ехэ удхатай.

Гал - эхин зүйлэй нэгэн

Агууехэ эхин зүйл – гал улаан үнгэтэй юм. Азиин арад галдаа ехэ шүтэдэг, галай эзэние эдеэнэйнгээ дээжээр хүндэлдэг бшуу.

Басага хүргэжэ ерэхэдээ, урданай буряадууд шэнэ гуламтадаа бэриин гал бадараалга гэһэн ёһолол үнгэргэдэг байгаа. Энэнь хадамуудайнгаа гал гуламта залираангүй, саашань дамжуулха гэһэн удхатай. Гал гээшэ ажамидаралай эхин. Тиимэл хадань буряад-монголшуудай һүлдэ тэмдэг болохо соёмбодо hара, наран, гал дүлэн байдаг ха юм.

Урдандаа буряад эхэнэр гал гуламтадаа шэнэ шанаһан сайн, эдеэнэй дээжэ эгээл түрүүн үргэдэг һэн. Айлшаншье эдеэнэй табагһаа нэн түрүүн галда үргөөд, һүүлдэнь өөрөө ама хүрэдэг байгаа. Гал гуламтаяа хүндэлэн, нэрэгүй хургаараа сайһаа сүршэхэ, эдеэнэй дээжэһээ шэмхэлэн заабол үргэхэ ёһотой.

Галда үргэхэдөө, амгалан байдалай үршөөл хайрада хүртэлгэ болоно. Санзай, адис, уталга гээшэ гал гуламтын эзэнэй гол шэнжэ. Мүн эдэ зүйлнүүдэй утаан арюудхаха, сэбэрлэхэ үүргэтэй.

С.Ешисамбуевай тэмдэглэлнүүдһээ.