​Хүүгэдые үршөөдэг Зэмхын аршаан

Һаяшаг минии танил айлай залуу бэри намда хонходожо, ехэ баярые хүргэбэ. Ушар юуб гэхэдэ, эдээнэй бүлэ олон жэлдэ үри хүүгэдтэй болодоггүй байгаа. Тиихэдэнь Агын тойрогто оршодог Зэмхын аршаанда ошожо, бэеэ эмнэхыень дурадхаа һэм. Тэндэ залуу бэри аршаанта уһаарнь бэеэ аргалаад, гэртээ бусажа, нэгэ хэды сагай үнгэрһэн хойно жэрмэсэн боложо, одоо хүбүүтэй болоһоноо дуулгаба. Тиигээд энэ Зэмхын аршаан тухай сонинойнгоо хуудаһанда хөөрэхыемни гуйба.

Аршаанай шэдитэ хүсэн

Хуушаржа шарлаһан гэрэл зураг дээрэ абымни дүрэ. Ара таладань «Зэмхын аршаанда» гэжэ абымни гараар бэшээтэй. Би багадаа энэ зураг хараад, “Зэмхэ” гээшэ хаана хаб гэжэ һонирхон, ямар бэ даа, ехэ холо газар ха гэжэ һанагша һэм. Томо болоходоо, Зэмхын аршаан бэе махабадта ехэ туһатай юм, хүн зон хаа-хаанаһаа Могойтын аймагай Ушарбай нютагай Зэмхын аршаанда ерэжэ, бэеэ аргалдаг гэжэ мэдээб.

Хэр угһаа энэ газар нютагта ажаhуудаг арад зон Зэмхын аршаанһаа амсажа, эди шэдитэ аргадань этигэжэ ябаа. Урдандаа буряадууд модон торхо соо аршаанаа халаагаад, тэрээн соогоо һуужа, арга хэдэг байгаа.

Нютагай үбгэд хүгшэдэй хөөрөөгөөр, эндэхи газарай эзэн эхэнэр ха. Энэ аршаан аяар 77 үбшэнһөө аргалха шэдитэй. Эндэ зүрхэнэй, бөөрын, уушханай, хүл гарай, үе мүсын болон бусадшье олон үбшэнгүүдые аргалдаг байна.

Үхибүүгүй гэр бүлэнэр эндэхи заяаша эзэдһээ үри бэеын hүлдэ гуйдаг заншалтай, мүн аршаан нарайлдаггүй эхэнэрнүүдтэ ехэ туһатай гэлсэдэг. Тиигэжэ олон лэ зон үхибүүтэй болоһон байдаг. Миниишье танилнууд энээндэ этигэн, үритэй боложо, эхэ эсэгын жаргал үзэбэ ха юм.

Зэмхын аршаанай аргалха шэди тухай холо ойро һураг суу дэлгэрэнхэй. Үбэр Байгалай хизаарай нилээд олон зон эндэхи һайхан байгаалиин оршондо амаржа, бэе тамираа элүүржүүлдэг юм. Мүн манай Буряад оронһоошье хүнүүд тэндэ ошодог болонхой.

Зэмхын аршаанай хүгжэлтын зам

Анхан ажахын хүтэлбэрилэгшэд нютагайнгаа аршаантай газарнуудта гэрнүүдые барижа, торходо ородог байрануудые, аршаанай урдаха хобоо, соргонуудые түхеэржэ, нютаг зоноо ажалай хоорондо амаруулха зорилго табидаг байгаа.

Зэмхын аршаан дээрэ томо профилактори байгуулагдаhаар үнинэй. Энэ амаралтын газар РСФСР-эй габьяата механизатор ба рационализатор Доржо Дугаровай үүсхэлээр 25 жэлэй саана баригдаһан юм. Тэрэнэй мүнхэ дурасхаалда зорюулжа, нютагайхидынь аршаан дээрэ хүшөө бодхооһон байна. Мүнөө Бальжиров Гаршагба нагасымни Базарсада хүбүүниинь Марина нүхэртэеэ аршаанай хүтэлбэрилэгшэд болонхой, эрхимээр ажаллана.

Профилакторидо нэгэ доро 120 хүн амарха аргатай. Хүнүүдэй унтадаг гэрхэнүүд, кемпингнүүд болбосон түхэлтэй. Эндэ мүн амарагшадай бэеэ сэнгүүлхэ талаар эрхэ байдал хараалагданхай. Тамирай болон соёлой талаар hонин хэмжээ ябуулгануудай эмхидхэгдэдэг hэн тула залуушуул олоороо, гэр бүлөөрөөшье амардаг байна.

Амаралтын газар эрхилжэ байгшад 2014 оной апрель һара соо һэльбэн шэнэлэлгын, заһабарилгын ехэ ажал өөһэдынгөө мүнгэ зөөреэр бүтээгээ.

- Саашадаа энэ профилакториие ганса дулаан сагта бэшэ, харин түхэреэн жэлдээ ажалладаг болгохо түсэбтэйбди, - гэжэ Базарсада Бальжиров хөөрэнэ.

Гүрэнэй дэмжэлгэ хэрэгтэй

Энэ түсэб бэелүүлхын тула байрануудые һэльбэн шэнэлхэ, дулаалха хэрэгтэй. Ванна абадаг таһалгануудые үбэлдөө ажалладаг болгохын түлөө ехэ мүнгэн зөөри хэрэгтэй. Тус ажалаа мүнөө эмхидхэжэ эхилбэл дээрэ гэжэ амаралтын газарай хүтэлбэрилэгшэ һанамжална.

Энэ талаар юу хэхэб гэбэл, хүдөөдэ аяншалга хүгжөөлгын программада оролсожо, грантда хүртэхэ гэжэ оролдохо. Энэ бэлэн хэрэг бэшэ. Зэмхын аршааниие тойроод, хүн зоной һонирхомоор түүхэтэ газарнууд бии. Тэдэниие тэмдэглэжэ, олзын хэрэгэй түсэб бэшэхэ хэрэгтэй. Ажал хэхэеэ һанаһан хүн заабол һарбайһанаа абадаг ха юм даа.

Үбэр Байгалай хизаарай аяншалга хүгжөөлгын форумдо “Зэмхэ“ амаралтын байшан хабаадажа, Хитад гүрэнэй аяншалгын эмхинүүдтэй ба Шэтэ хотын “Спутник” гэһэн аяншалгын эмхитэй харилсаанай хэлсээнүүдые баталаа.

Нютагайхидай тэмдэглэһээр, “Зэмхэ” гансал амаралтын газар бэшэ, мүн нютаг зоноо ажалаар хангана. Арбаад гаран хүн эндэ ажаллажа, салин хүлһэтэй болонхой. Иимэ аршаан булагта газарнуудаа хүгжөөлгэ хадаа хүн зониие элүүржүүлхэ, ажахыгаа бэхижүүлхэ, нютаг нугаяа суурхуулха гэхэ мэтэ ямар ехэ үүргэ дүүргэнэб!

Аршаанта газарнуудаа түүрээн магтаял!

Буряад оромнай эм домто аршаан булагуудаараа ехэ суурхадаг гээшэ. Аймаг бүхэндэ нютагайхидай омогорхол болохо аршаанта газарнууд бии ха юм. Юундэб даа буряадуудай ажаһуудаг нютагуудта аршаануудай олон байдагынь гайхалтай. Минии багада, эжымни өөрынгөө түрэһэн нютаг Зугаалайн аршаанай эди шэди тухай хэлэдэг һэн. Би өөрөө Улаан Булагай аршаан уужа, хүн болоһон байнаб. Абамни үдын хоолой забhарлалда, үгышье һаа, үдэшэлэн, ажалайнгаа һүүлээр гурбан багашуулаа “Ураал” мотоциклдаа һуулгаад, Улаан Булагай аршаан абаашадаг һэн.

Эршэтэйхэн аршаан юрын модоор дархалһан хобоогоор гаража байдаг бэлэй. Абамнай тэрэ аршаанай оршон тойронхи газарые арилгадаг һэн, бидэшье хүхилдэжэ ябаад, хамһалсадаг бэлэйбди. Эжынгээ бэлдэжэ үгэһэн хүнэһэ ногоон дээрэ саарһа дэбдеэд, дүрбүүлээ һуужа эдеэд, абамнай ойрохоно ошоод, ногоон дээрэ хэбтэдэг һэн. Бидэнэр сэбэрхэн тунгалаг аршаанаар бэеэ сүршэжэ, амтархан уугаад, сэсэгүүдые түүжэ, намнасалдан наададаг бэлэйбди. Ямар гоё саг байгааб даа! Мүнөө тэрэ үе сагые нэгэшье дахин үзэдэг һаа гэжэ һанагшаб. Теэд томохон болоходоо, сүлөөгүй хэбэртэй, абатаяа Улаан Булагайнгаа аршаанда юундэб даа ошохоёо болишоо бэлэйбди. Һанаад үзэхэдэмни, абамнай һүүлдэнь гансаараа хаа-яа ошодог байгаал даа. Абынгаа мэндэ ябахада, юундэшье тэрэнээ тиишэнь абаашаагүй гээшэбиб гэжэ бэеэ зэмэлэгшэб.

Нютаг нугынгаа эм домто аршаанта газарнуудаа түүрээел! Нютагайнгаа аршаанта, түүхэтэ, һонин газарнууд тухайгаа бэшэжэ, мандаа эльгээгыт. Ямар һайхан Буряад орондо ажаһуудаг гээшэбибди гэжэ хүн зон мэдэг лэ!