​Хэшээлынь үргэжэ ябадагбди

Багша – эгээл эртэ урдын мэргэжэлнүүдэй нэгэниинь мүн. Багша хүн бүхы эрдэм мэдэсэеэ, ухаан бодолоо шабинартаа түхөөжэ, тэдэниие ажабайдалай үргэн харгыда гаргаха нангин уг зорилготой ха юм. Үндэһэн түрэл хэлэеэ үхибүүдтэ заадаг бэлигтэй бэрхэ багшанар олон ааб даа. Тусхайлбал, Хандама Дугаровна Дамдинова, Дарима Тумуновна Тумунова, Батоцырен Базарович Базарон, Даша-Нима Халхарович Халхаров, Роза Дашиевна Дашиева, Жамбалма Дондуковна Жамбуева, Янжима Цыдендамбаевна Ивахинова болон бусадые энэ талаар дурдалтай.

Эдэнэй нэгэн дайнай ба ажалай ветеран – 1905 оной модон хүхэгшэн Могой жэлдэ Агын тойрогой Табтаанай нютагта түрэһэн Батоцырен Базарович БАЗАРОН байһан гээшэ.

СОВЕТ ЗАСАГАЙ түрүүшын декредүүдэй нэгэн эрдэм гэгээрэлые хүгжөөлгэдэ хабаатай байһан гээшэ. 1918 оной майн 30-най декредэй ёһоор, орон доторнай шэнэ совет һургуулинууд нээгдэжэ, хубисхалай зорилгонуудай үндэһөөр багшанар бэлдэгдэжэ захалба. 1918-1924 онуудта Ага һууринда профессор Г-Ж.Ц.Цыбиковэй хүтэлбэри доро багшанарые һурган бэлдэлгын курсанууд хүдэлөө һэн. Хоёр жэлэй эдэ курсануудта Батоцырен Базарон һураһан юм. Юрэдөөл, суута профессорэй шабинь байха гээшэ залуу хүбүүн, басаган бүхэндэ ехэ нэрэ хүндэтэй, саашанхи хуби заяандань үүргэ нүлөөтэй байһан юм ааб даа.

Һургуулияа дүүргэһэнэйнь һүүлээр Б-Ц.Базарониие Агын аймагай Адуун-Шулуун хушуунай Түүргын эхин шатын һургуулиие даагшаар томилоо һэн. Саашанхи жэлнүүдтэ тэрэ Зугаалайда, Будаланда, Зүдхэлидэ, Табтаанайда хүдэлһэн байгаа.

Описание: Табтаанайн һургуулиин байшан. 1937 он

- 1925 ондо Ага тосхондо Батоцырен Базарониие түрүүшынхеэ хараагша һэм. Тиихэдэ би Агын хоёрдохи шатын буряад һургуулиин 5-дахи класста һурадаг байгааб. Хорёод наһатай залуу багшанарай дундаһаа хүдэр багжагар бэетэй байһаараа илгардаг бэлэй. Саб-яб гэмээр хубсалаад ябаха. Энэ наһандаа үхибүүд али бүхы юумээр һонирходог гээшэ. “Багшанарнай Ага голой эрьедэ барилдаа, һур харбалга эмхидхэхэнь гэлсэнэ. Ошожо харая”, - гэжэ һурагшадай нэгэн хэлэбэ. Бидэ гол ошожо, һөөг бургааһан соо хоргодоод, хараа һэмди. Бүхэ барилдаагаар мүрысөөндэ Батоцырен Базароной бултые диилэһыень элихэнээр һанагшаб. Һүүлдэнь Табтаанайда директорээр хүдэлхэдөө, сугтаа ажаллаа һэмди даа, - гэжэ Бабу Жапович Гомбожабон хорёод жэлэй урда тээ нютагтаа уулзахадаа хөөрөөгшэ һэн.

Гушадахи онууд айхабтар орёо хүшэр, бэрхэшээл түбэгтэй байгаа. Индустрижүүлгын, хамтын ажалай үргэн ехэ хэрэгүүд хүшэгэнэжэ байгаа бэлэй. Гадна нюдарган баяшуултай, бандит этэгээдүүдтэй тэмсэл үргэдэжэ байба. Энэ тэмсэлдэ залуу комсомол хүбүүн Батоцырен Базарон эдэбхитэйгээр хабаадажа, үргэн ниитэ ажалшадай дунда ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулдаг һэн. 1932-1933 онуудта Б-Ц.Базарон Агын колхозно-залуушуулай һургуулида багшалдаг байгаа. Түрэлхи хэлэ заадаг һэн. Энэ һургуули Агын багшанарай училищиин үндэһэ һуурита һургуули болодог һэн ха.

Тиин эндэ хүдэлхэдөө, Батоцырен Базарович һургуулиин захиргаанай-ажахын ажал хэрэгүүдтэ залуу багшанарые, хүмүүжүүлэгшэдые һургадаг бэлэй. Эрдэм һургуули багатай байһанаа тэрэ һайн ойлгожо, тиихэ үедэ методическа туһаламжануудай, журналнууд болон брошюрануудай тон хомор байгаашье һаань, али бүхы аргаар бэдэрэн оложо, эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлдэг байгаа.

Агын буряадуудай дунда үзэг бэшэггүйдэлгэтэй тэмсэл ябуулгада залуушуул, комсомолшууд, илангаяа залуу багшанар эдэбхитэйгээр хабаадажа, ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулдаг һэн. Эдэнэй ашаар лэ үзэг бэшэггүй малшад, ажалшад хуушан монголоор гараа табижа шадаха болоһон байгаа бшуу.

1933 онһоо Батоцырен Базарон түрэл нютаг Табтаанайдаа бусажа, үшөө гуша гаран жэлэй туршада һургуулидаа түрэлхи хэлэ зааһан байха юм. Һурагшадтаа гүнзэгы, үргэн ехэ эрдэм мэдэсэ олгохын тула Бата Базарович Базарон Шэтын багшанарай хоёр жэлэй һургуули дүүргээд, багашуулай түрэл хэлэ болон литератураяа шудалхадань, бүхы хүсэ шадалаа, дүршэл шадабаряа элсүүлхые шармайн оролдожо байхадань, дэлхэйн хоёрдохи дайн һаатуулаа һэн.

ЭСЭГЭ ОРОНОО аршалан хамгаалхын тула Бата Базарович 1943 оной февраль һарада сэрэгэй албанда татагдаба. Рядовой Базарон гвардиин Улаан тугта 179-дэхи артиллериин полкын бүридэлдэ оруулагдажа, хэдэн һарын туршада һуралсал, бэлэдхэл гараа һэн. Энэл оной июниин эхеэр тэрэ Брянскын фронтдо хархис шунахай дайсантай хам оролсожо, хатуу шангаар тулалдаа бэлэй. Эндэ болоһон байлдаануудта энэ полкын сэрэгшэд дайсанай олон солдадуудые хүлһөөнь буулгаһан, ехэ буу зэбсэг болон техникэ һандаргаһан байгаа.

1944 оной тэн багһаа I Белоруссиин фронтын бүридэлдэ орожо, немец фашистнуудтай эсэргүү байлдаануудта Батоцырен Базарон хабаадахадаа, гал дүлөөр соробхилһон тулалдаануудта Ковель, Калинин, Минск, Великие Луки, Брест, Варшава, Прага хотонуудые сүлөөлөөд, Берлин тээшэ дабшаһан юм. Эдэ хотонуудые сүлөөлхын тула Улаан Арми ехэ хүсэ шадалаа гаргаһан байгаа. Ушарынь гэбэл, дайсан эдэнэй туд бүхэндэ шэбээлхэдээ, дабагдашагүй бэхилэлгэнүүдые хээд, һүүлшынгээ амин хүрэтэр тулалдахаар бэлэн байба.

1937 ондо Шэтэ можо болон Агын тойрогһоо дэбжүүлэгдэһэн СССР-эй Верховно Соведэй депутат, хожом хойшодоо Советскэ Союзай Маршал болоһон Иван Степанович Коневой хүтэлбэри доро дайлалдажа, эды олон хотонуудые сүлөөлэлсэһэндөө Бата Базарович ехэл талаантай, зол хубитай хүмби гэжэ бүхы наһан соогоо сэдьхэжэ ябаһан гээшэ.

Фашис Германиин үлгы болохо Берлин хотодо добтолгодо, тэрэниие һүнөөн даража, эзэмдэн абалгада хабаадаһан байгаа. 1945 оной майн 9-нэй Илалтын үдэрые Бата Базарон Берлиндэ угтаа һэн. Харшан шолмос дайсаниие эшээндэнь һүнөөжэ, Агууехэ Илалта туйлаһан Совет ороной олон үндэһэ яһатанай түлөөлэгшэдһөө бүридэһэн баатар зоригто сэрэгшэдэй, ара талада шэн габьяатайгаар ажаллагшадай ашаар дэлхэйн бүхы гүрэнүүд, арад түмэн фашизмын хүрин тахалһаа аршалан абарагдаа һэмнай. Теэд мүнөө энэ Илалтын алдар габьяае доро дарахые, буруугаар ойлгуулхые һэдэгшэдтэ шанга харюу сохилто үгэхэ ёһотойбди!

Артиллериин отделениие ударидагша гвардиин старшина эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдажа, Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай II шатын орденоор, “Шэн зоригой түлөө”, “Варшава сүлөөлһэнэй түлөө”, “Прагые сүлөөлһэнэй түлөө”,“Германиие илаһанай түлөө” медальнуудаар шагнагдаһан байгаа.

ДЭЛХЭЙЕ ДОҺОЛГОҺОН дайнай дүүрэхэдэ, Батоцырен Базарович Базарон нютагаа бусажа, долоон жэлэй һургуулидаа буряад хэлэ болон литературын багшаар ажалаа үргэлжэлүүлһэн байгаа. Зоной байдал айхабтар хүндэ хүшэр байба. Һургуулинуудай һурагшад ахир тулюур байдалтай байһан юм: хубсаһа хунар, эдеэ хоол, ном дэбтэрнүүд дуталдаха. Агын округой нүүдэл байдалтай малшадай үхибүүдтэ интернат байгуулха гуйлтатайгаар СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаһан Чимитдоржи Дагбаинай Коммунис парти болон Совет Правительствада хандахадань, 1947 онһоо округой һургуулинуудта интернат байгуулагдаа һэн. Дулдаргын районой бүхы колхозуудай малшадай үхибүүд табадахи классһаа эндэ һурадаг бэлэй. Тиихэдээ интернадта ажаһуудаг байгаа.

Мүнгэ зөөриеэ бодолтойгоор гаргашалжа, үхибүүдые эдеэ хоолоор, хубсаһа хунараар һайнаар хангаха шухала гэжэ Дагбаин һургуулиин директорнүүдые, интернат даагшадые һэргылдэг бэлэй. Ушарынь гэбэл, нэгэ газарһаа хангалта хэгдэдэггүй һэн. Тиимэһээ хубсаһа хунар, гутал өөһэдөө худалдажа абаха, эдеэ хоолой зүйлнүүдые бэлдэхэ ушартай болодог байгаа. Энэ хадаа айхабтар орёо хүндэ хэрэг бэлэй. Бата Базарович һургуулиингаа хэрэгээр колхозуудаар ябажа, даалгагдаһан ажалаа хододоо үнэн сэхээр дүүргээд бусахадаа, һурагшадайнгаа түрэлхидэй ажал хэрэгүүд тухай дэлгэрэнгыгээр хөөрэдэг һэн.

Б.Б.Базарон олон үеын һурагшадта буряад хэлэ, литература заахадаа, предмедээ түгэс һайнаар мэдэдэг, туһаламжын элдэб материалнуудые үргэнөөр хэрэглэдэг һэн. Тэрэ 40 гаран жэл соо багшалһан, залуу үетэниие һурган хүмүүжүүлһэн байгаа. Тиихэдээ эсэшэ сусашагүйгөөр, үнэн сэхээр ажаллажа, һурагшадайнгаа, мүн зоной дунда тон хүндэ ямбатай, алдар солотой ябаһан байха юм.

Бата Базаровичай ажал хэрэгые, абари зангые, буряад арадайнгаа ёһо заншал сахиха, һэргээхэ ябадалые сугтаа хүдэлдэг нүхэдынь, шабинарынь һайшаан дэмжэдэг бэлэй. Тиихэдэ дүрбэдэхи классһаа хойшо жэл бүхэндэ шалгалта баридаг байһан юм. Хэшээлэй үедэ үхибүүдэй хэн нэгэнэй шууялдахада гү, али тоомоо таһархада, багшамнай огто анхараагүй хэбэртэй, стул дээрээ халта һүүжэлдин татажа, сонхо руу хараад, хөөрэжэл һууха. Забһарлалай болохын урдахана иигэжэ хэлэхэл даа: “Хабар боложо байна, хүхэ ногоон дээрэ Базаронтнай булгихадаал болохо”. Багшынгаа ямар удхатайгаар иигэжэ хэлэһыень үхибүүд ойлгодог һааб даа.

Урданайнгаа ёһо заншалые, үндэһэн буряад хэлэеэ хүгжөөхэ талаар багшамнай ямар ехэ ажал ябуулдаг гээшэ һэм. Үнэхөөрөөшье, үндэһэн буряад хэлэнэйнгээ баялигые, уран хурса удхые, уян нугалбариие, хүгжэм шэнги аялгые наринаар бөөмэйлэн сахижа, маанадта түхөөхэһөө, бидэнэй ухаан бодолдо, мэдэрэлдэ сэсэг мэтээр тарихаһаа һайхан юумэн байгаа юм аал гэжэ сэдьхэжэ ябагшаб.

Сугтаа һураһан нүхэдэйнгөө һанамжануудые дурдахамни. Буряадай багшанарай институт дүүргэһэн Бадмадари Найдаров нэгэтэ иигэжэ хэлэбэ:

- Би ород хэлэ, литературын таһаг дүүргээ гээшэ аабзаб даа. Теэд Бата Базаровичай зааһан буряад хэлэмнай зүрхэндэмни дүтэ байна. Тиимэһээ шамдаал адли буряад хэлэ шэлэжэ (тиихэдэ би “Буряадай залуушуул” газетэдэ хүдэлжэ байгааб), “Буряад үнэндэ” хүдэлхэеэ орохомни, юун гэжэ һананабши? – гээд, нэгэтэ асууба гээшэ. Зүбшөөжэ байһанаа мэдүүлээ һаабзаб даа. (Тэрэ “Үнэн” сониндо оройдоол хахад жэл хүдэлөөд, 1964 оной хабар 28-тай боложо ябатараа, гэнтэ наһа бараа һэн).

- Бата Базарович хадаа манай түрэлэй – нагасанарай хүн юм һэн даа. Тэрэ Табтаанайн үзүүр хүбүүдэй нэгэн байһан гээшэ. Зоной хүн юм һэн. Али бүхы юумэ зүб руунь шиидхэхые оролдодог байгаа. Багжагар хүдэр бэетэй, барилдадаг, һур харбадаг, агнуури хэдэг, ёһотойл эрэ хүн ябаал даа, - гэжэ ажалай ветеран, колхозой түрүүлэгшэ ябаһан Жамса Бадмаевич Базаров дурсан хөөрэдэг.

Залуу үетэниие һурган хүмүүжүүлхын тула олон жэлдэ үнэн шударгыгаар ажаллаһанайнгаа түлөө Батоцырен Базарон «Хүндэлэлэй Тэмдэг” орденоор шагнагдаһан, “Россиин арадай гэгээрэлэй эрхим хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн юм. Табтаанайн сомоной Соведэй депутадаар хэдэн удаа һунгагдаа һэн. Тэрэ депутадайнгаа уялгануудые үнэн сэхээр, нэрэтэй түрэтэйгөөр бэелүүлдэг байгаа.

Бата Базарович Сыбжит Мункуевна нүхэртэеэ дүрбэн үхибүүдые үндылгэжэ, ехэ болгоһон юм. Ехэ басаган Сэмэнжэдынь, хоёрдохи хүбүүн Гонгорынь эсэгынгээ буянта хэрэгые үргэлжэлүүлһэн намтартай. Гонгор Базарович олон жэлдэ түрэл һургуулиингаа партийна эхин эмхиин секретаряар хүдэлөө һэн. Мүнөө олон аша зээнэрынь үбгэн аба, эжынгээ арюун һайхан дурасхаалые нангинаар сахижа ябадаг юм.

Түгэсхэлдөө иигэжэ хэлэхэ дуран хүрэнэ:

Анханһаа үлзытэй багшамнай

Аласай харгыда гаргаа һэн.

Хэшэгтэй, буянтай багшынгаа

Хэшээлынь үргэжэ ябадагбди.