​Угаа уһанда хаяагүй

БУРЯАДАЙ мэдээжэ уран зохёолшо Доржо Эрдынеев 1936 оной гал улаан Хулгана жэлэй үбэлэй түрүүшын үүри һарын 5-да Шэтэ можын Агын тойрогой Урда-Агын Удаганта нютагта Харгана угай Осорой Эрдэниин бүлэдэ түрэһэн юм.

Тэрэ үедэ орон доторой улас түрэн байдал улам түгшүүрилтэй боложо, “хара хирээгэй” хаагалаан соностожо захалаад байба. Эсэгэнь “Хубисхалай туяа” гэжэ тоозо байгуулалсаһан эдэбхитэдэй нэгэн ябаа. 1938 ондо эсэгэнь хүндөөр үбдэжэ, наһа барахадань, эжынь Аюурай Хандама үндэр наһатай болоһон эхэ, эсэгэеэ харахаяа түрхэмүүдтээ бусаа һэн. Хүгшэн эжы Сэдэбэй Норжимо, Эрдэниин үеэлэ – Базарай Дондог абгань, абга эгэшэ Осорой Долгор гэгшэдэй харууһалгаар, үргэмжэ дэмжэлгээр бишыхан Доржо, мүн эхэ, эсэгэһээ эртэ үлэһэн Жаргал, Надя гэжэ нэрэтэй хоёр дүү басагадтаяа хамта томо боложо, борьбо дээрээ бордойһон, хүл дээрээ хүдэржэһэн байгаа. Урган үндыжэ ехэ болоходоо, дүү басагадынь аглаг һайхан Агынгаа Хүнхэр, Будалан нютагуудта хадамда гараад, үнэр баян болонхой, түни түбшэнөөр ажаһуудаг юм.

Хүгшэдэй харууһан доро үндыхэдөө, Доржо хүбүүхэн һүбэлгэн бэрхээр, ухамай долонгироор, ажалша бүхэригөөр хүмүүжээ һааб даа. Дайнай хатуу шэрүүн үедэ найматай боложо ябаһан Доржо Удагантынгаа эхин шатын һургуулида һурахаяа ороо һэн. Саашадаа тэрэ Урда-Агын долоон жэлэй, Агын дунда һургуулинуудта һуража, 1955 ондо һургуулияа амжалтатайгаар дүүргэһэн байгаа. Һургуулида һуража ябахадаа, Доржо Эрдынеев Буряадай мэдээжэ уран зохёолшо Жамьян Балданжабоной ударидадаг уран зохёолой нэгэдэлдэ хабаадажа, зохёол бэшэхэ һэдэбтэй байһанаа харуулаа һэн ха.

Болбосоролой аттестат абаһан Д.Эрдынеев Шэтэ, Үдын ямар бэ даа дээдэ һургуулида орожо ядаагүй, гэбэшье оронойнгоо ниислэл хотодохи уран зохёол шудалалгын һургуулида һурахын тула үншэн хабһанайнгаа оёорто үнихэнэй хадагалжа ябадаг хүсэл эрмэлзэлээ бэелүүлхые оролдоо бшуу. Тиин эдир хүбүүн түрэл “Мир” колхоздоо трактористаар хүдэлөө, удаань Агын МТС-тэ слесареэр, соёлой хүдэлмэрилэгшөөр, комсомолой эмхиин секретаряар ажаллаа. Удаань тойрогой “Ленинэй туг” газетэдэ корреспондентээр хүдэлхэдөө, ажахынуудай ажал хэрэгүүдтэй, зоной байдалтай танилсаһан байгаа. Эгээл эндэ зохёолшон болохо эрмэлзэлынь улам батажаа һэн.

ДОРЖО ЭРДЫНЕЕВЭЙ хуби заяанда 1960 он урагшатай һайн байжа, ехэ нүлөө үзүүлһэн, эрид хубилалтын шата болоһон юм. Тэрэ зохёохы ажалай конкурс гаража, шанга шалгалта амжалтатайгаар баряад, Москвагай М.Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта һурахаяа оробо. Агаһаа Владимир Намсараев Усть-Ордаһаа Матвей Осодоев хоёртой хамта орожо, уран зохёолой оньһон аргануудые, теори шудалаа һэн. Хожомоо мэдээжэ драматург болоһон Бата-Мүнхэ Пурбуев дээгүүр курсда һурадаг байгаа. Манай Эхэ ороной элдэб можо нютагуудһаа сугларһан залуу хүбүүд, басагадтай, тусхайлбал, Рязаньһаа Эрнст Сафонов, Вологдоһоо Николай Рубцов, Яхадһаа эрдэмэй доктор болоһон Егор Шестаков, Абхазиһаа Джумма Ахуба, Эстониһоо Матс Краат, Монголһоо Гүрэнэй шангай лауреат Пүрэвдорж, поэдүүд Анатолий Передреев, Василий Белов болон бусадтай хамта һураха золтой байһандаа Доржо Эрдынеев омогорхожо ябадаг. Хойшодоо тэдэ бултадаа олондо мэдээжэ, алдар суута уран зохёолшод, уран шүлэгшэд, драматургнууд, эрдэмтэд болоһон байха юм.

Уран зохёолшо, драматург Алексей Дмитриевич Симуковой, искусство шэнжэлэлгын эрдэмэй доктор, профессор Инна Луциановна Вишневскаягай хүтэлбэрилдэг тусхай семинарай хэшээлнүүдтэ тэдэ һуража, уран зохёолой, драматургиин нюусануудые тайлбарилан шудалһан байгаа. Түрүүшээр суута драматург Виктор Сергеевич Розовто заалгаһанаа Д.Эрдынеев сэдьхэлдээ дулааханаар һанажа ябадаг. Эдэнэр болон бусад багшанарай лекцинүүдые шагнахадаа, тэдэ зохёолшоной, шүлэгшэнэй, драматургиин талаар бэлиг шадабарияа нарижуулан мүлижэ, түгэс мэргэжэлтэд болоһон байха юм.

Дээдэ һургуулияа дүүргэмсээрээ, Доржо Эрдынеев Улаан-Үдэ ерэжэ, “Правда Бурятии” болон “Буряад үнэн” сонинуудай нэгэдэмэл редакциин соёлой, эрдэм ухаанай, һургуулиин таһагта хүдэлхэеэ ороо һэн. Тэрэ үедэ Жугдурва Долгор Жугдуровна таһагые даагшаар ажаллажа байгаа.

Үндэһэн сониной редколлеги үүсхэл эдэбхитэй залуу коммунистын ажалдаа шударгы бэрхэ байһые тэмдэглэжэ, тэрэниие Соведүүдэй хүдэлмэриин таһагые даагшаар томилходонь, партиин обком дэмжээ һэн. Тиигэжэ Доржо Осорович гурбан жэлэй туршада энэ таһагые хүтэлбэрилхэдөө, республика дотороо Соведүүдэй хүдэлмэриие шэнэ шатада гаргалсаһан, Соведүүд болон депутадуудай ажалай дүй дүршэлые согсололсоһон, Буряадай АССР-эй шэнэ Конституци зохёолгодо хубитаяа оруулһан байгаа. “Буряад үнэн” сониндо юһэн жэл соо ажаллахадаа, ниитын хүдэлмэридэ эдэбхитэйгээр хабаададаг, редакцидаа очеркнуудай конкурс эмхидхэлсэдэг һэн.

Д.О.Эрдынеев 1975-1978 онуудта “Байгал” сэтгүүлэй прозын таһагые даагшаар ажаллаба. Удаань 1978-1982 онуудта тэрэ Буряадай АССР-эй Уран зохёолшодой холбооной уран зохёол олоной дунда нэбтэрүүлгын бюрогой директорээр хүдэлөө һэн. 1982 онһоо 1998 он болотор Доржо Осорович Эрдынеев Буряадай Гүрэнэй телерадиокомпаниин ахамад редактораар, Генеральна директорэй орлогшоор хүдэлхэдөө, бүхы наһан соогоо олон тоото зохёолнуудые бэшэжэ, хэблүүлэн гаргуулхаһаа гадна, үндэһэн буряад хэлэеэ хүгжөөхэ талаар айхабтар ехэ хубитаяа оруулһан габьяатай.

ЗАЛУУ ХҮБҮҮНЭЙ түрүүшын рассказ 1959 ондо “Байгалай толон” гэжэ альманахта хэблэгдэн гарахадаа, Буряадай уран зохёолдо шэнэ нэрын тодорһые гэршэлээ һэн. “Газарай амисхаал” гэжэ рассказуудайнь түрүүшын ном 1963 ондо хэблэгдэбэ. Оронойнгоо ниислэл хотодо һуража ябаһан оюутанай “Уһанай уналга” гэжэ рассказ тэрэл жэлдэ “Дружба народов” журналда ород хэлэн дээрэ барлагдаһан юм. Саашанхи жэлнүүдтэ “Талын туужанууд”, “Энэ наһан”, “Эсэгын дуран” гэжэ рассказууд болон туужануудайнь суглуулбаринууд Буряадай номой хэблэлээр гараа һэн.

Шэнэ үеын шэнжэ шанар яагаад хүнэй зүрхэ сэдьхэл эзэлнэб гэһэн гол удха харуулжа бэшэгдэһэн рассказууд ба туужанууд “Сагай хоёр шэнжэ” гэһэн номдонь оруулагданхай. “Газарай эзэд” гэжэ туужынь геройнууд залуу механизаторнууд болоно. Үлгэн һайхан газар нютагайнгаа ёһотой эзэд болоһон хүбүүдэй габшагай ажал хэрэгүүд, ажабайдал, инаг дуран, тоонто нютагаа үзэсхэлэн һайхан болгохо хүсэл эрмэлзэл тухай энэ ном соо хөөрэгдэнэ. “Хуушан гэрэй газаа” гэжэ туужань мүн лэ һонирхолтой, шухала удхатай темэдэ зорюулагдаһаараа уншагшадай анхарал татана. Гараха түрэхэһөө хойшо хүн хүйһөөрөө газартаяа,тоонто нютагтаяа таһаршагүй холбоотой гээшэ. Энэ хадаа уран зохёолдо шэнэ темэ бэшэ юм ааб даа. Тиигээшье һаань, Доржо Эрдынеев энэ темые онсо өөрынхеэрээ харуулжа шадаа гэжэ тэмдэглэлтэй. Түрэл нютагтаяа, алтан тоонтотоёо, ямаршье хамгаалалтагүй үнжэгэн газар дайдатаяа хүнэй бата холбоотой байһые авторай дүмүүхэнээр, сэдьхэлдэ зориг бадаруулмаар тобойсо харуулхадань, зохёолой удха улам гүнзэгы, этигэмэ шэнжэ шанартай болоно бшуу.

Эдэ зохёолнуудыень уншахада, буряад зоной ажаһуудаг уняартан зэрэлгээтэһэн талын ая гангын үнэр, хүдөө нютагай арюун тунгалаг агаар, эршэтэ ажалай амисхаал, малша зоной байдал элеэр мэдэрэгдэдэг. Номуудайнь геройнууд үндэһэн буряад зон лэ, жэшээлбэл, Дамдин, Галсан, Дэжэд, Сэндэмэ, Амгалан-ахай, Жалма-абгай, Дамшаа, Димэд, Далай, Гомбо, Санга болон бусадай абари зан, үйлэ хэрэгүүд уран хурсаар, эли тодоор зураглан харуулагдана. “Прозаик Д.Эрдынеевэй зохёолнуудай геройнууд ёһотойл үндэһэн буряад зоной зан абаряараа, гурим заншалаараа бусадһаа шалгарна, дабтагдашагүй байна”, - гэжэ совет уран зохёолшо Николай Шундик бэшээ һэн.

Даладахи онуудта Доржо Эрдынеев улам эдэбхитэйгээр, абьяас ехэтэйгээр ажаллажа, “Хүлэг инсагаална”, “Ехэ уг” гэһэн романуудые бэшэжэ, мэдээжэ уран зохёолшодой зэргэдэ гараа һэн. Авторай олон зохёолнууд, тэрэ тоодо хоёр романиинь манай үе сагай хүдөө нютагай байдалай, зоной ажаһуудалай, сэдьхэл бодолой, зан заншалай орёо шухала асуудалнуудые, тэдэнэй шиидхэжэ байһан зорилгонуудые али бүхы талаһаань гүнзэгыгөөр харуулна. ”Ехэ уг” гэжэ роман соогоо буряад арадай дунда хүдэлмэришэн ангиин бии боложо, тэдэнэй урган хүгжэһые тобойсо харуулһан байха юм. Уран зохёолшын рассказууд, туужанууд, романууд ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа, хэблэгдээ бэлэй. “Внуки Тубэргэна”, “Тоонто, или Прощание с детством», «Время покоса» гэжэ рассказууд ба туужануудайнь суглуулбаринууд, «Большая родословная» гэжэ романиинь эдэ жэлнүүдтэ Москвагай “Советский писатель”, “Современник” гэжэ хэблэлнүүдтэ барлагдан гарахадаа, уншагшадай үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн байгаа. Буряадай уран зохёолшод Н.Балдано, Ч.Цыдендамбаев, Б.Мунгонов, Ц.Шагжин болон бусадай зохёол бүтээлнүүдые оршуулһан Москвагай литература шэнжэлэгшэд, оршуулагшад Сарра Щукина, Александр Тверской, Алла Верещагина гэгшэд Доржо Эрдынеевэй зохёолнуудые ород хэлэндэ оршуулжа, уншагшадта бэлэглэһэн алдартай. Тэрэнэй рассказууд, туужанууд ород хэлэнһээ гадна, монгол, болгар, мажар, татаар, узбек, эстон, уряанха, яхад, хальмаг хэлэнүүдтэ оршуулагдажа, уран зохёолшо бүхы орон дотороо,хилын саагууршье үргэнөөр мэдээжэ болонхой.

УРАН ЗОХЁОЛОЙ орёо хүшэр жанр гэжэ тоологдодог драматургида Доржо Осорович мүн лэ үрэ түгэсөөр ажаллаһан юм. “Эрэ хүн зориһондоо” гэжэ зүжэгынь 1957 ондо Агын арадай театрай тайзан дээрэ найруулан табигдаа һэн. “Эртын хюруу” (1974), “Бальжан хатан” (1985), “Адууһан төөлэй” (2004) гэжэ зүжэгүүдынь Х.Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ театрта амжалтатайгаар табигдажа, харагшадые хужарлуулһан байха. Буряад арадай түүхэһээ һабагша татажа бэшэгдэһэн “Бальжан хатан” гэжэ түүхэтэ драмын хаһалтануудые һэргээжэ, 20 жэл үнгэрһэн хойно 2005 ондо шэнээр найруулан табяа бэлэй. Буряад арадайнгаа хуби заяанай түлөө ами бэеэ хайрлангүй тэмсэһэн Бальжан хатанай образ гүнзэгыгөөр, тобойсо харуулагдаһан байна. Уран зохёолшо гансал энэ түүхэтэ драмаараа нэрэеэ мүнхэлбэ гээшэ.

Дала наһанайнгаа дабаан дээрэ гаража ябахадаа, Доржо Эрдынеевэй хэблүүлэн гаргуулһан “Үйлын үри” гэжэ шэнэ номдо “Бальжан хатан”, “Адууһан төөлэй” гэһэн хоёр зүжэгынь, “Үйлын үри” гэжэ гурбадахи романиинь оруулагдаа. “Мүнөө үеын хубилалтануудые ойлгохын тула түүхэтэ материал хэрэглэхэ шухала байһые Доржо Осорович Эрдынеев түрүүшүүлэй тоодо ойлгоһон байгаа. Совет засагай һандаран бутарһанай һүүлээрхи сагай бэрхэшээл түбэгүүдые манай үеын хүнүүдэй яажа гаталан дабажа байһые автор геройнуудайнгаа хуби заяагаар, образуудаар харуулхадаа, үбгэ эсэгэнэрэйнгээ түүхэтэ ба оюун ухаан бодолой, шажан мүргэлэй дүй дүршэлдэ түшэглэхэ, хандаха ушартай болобо гээшэ гэжэ тоолоноб. Тиимэһээ Доржо Эрдынеев хадаа ХХ зуун жэлэй хоёрдохи хахадай эгээл элитэ мэдээжэ уран зохёолшодой нэгэн, буряад уран зохёолой арсалдаата, гэхэ зуура шухала удхатай, уншасатай бүтээлнүүдэй автор болоно гээшэ”, - гэжэ сагһаа урид наһа бараһан ниитын элитэ мэдээжэ ажал ябуулагша, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, профессор Б.Д.Баяртуев энэ ном тухай һанамжа дурадхал соогоо бэшээ һэн.

Мүнөө Доржо Эрдынеев өөрынгөө ёһо заншалһаа хадуурангүй, Бабжа баатар тухай түүхэтэ драма бэшэжэ дүүргээд, үндэһэн буряад театрайнгаа тайзан дээрэ табюулха зорилготойгоор тушааһанһаань хойшо арбаад жэл үнгэржэ байнхай. Теэд хэзээ табигдаха юм?!

Буряад ороноймнай аха заха уран зохёолшод Ж.Балданжабон, Ч.Цыдендамбаев, Н.Дамдинов, М.Степанов, Д.Батожабай, А.Бальбуров, Ц. Галанов, литература шэнжэлэгшэд шүүмжэлэгшэд, эрдэмтэд В. Найдаков, Ц-А.Дугар-Нимаев, М. Хамаганов, Э.Уланов, Б.Баяртуев, С.Балданов, С. Имехелова, С.Осорова, В.Махатов, И.Ярневский болон бусад Доржо Эрдынеевэй зохёолнууд тухай статьянуудые, һанамжа дурадхалнуудые, шүүмжэлэлнүүдые бэшэжэ, ниислэлэй болон нютагайнгаа сонинуудта, сэтгүүлнүүдтэ толилуулһан байха юм.

Үнэн шударгы ажалаараа үргэн олониитын найдалда хүртэһэн Д.О.Эрдынеев СССР-эй, РСФСР-эй Уран зохёолшодой холбооной съезднүүдэй делегадаар, Улаан-Үдын городской ба Советскэ районно Соведүүдэй депутадаар һунгагдаһан. “Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ”, “Буряадай арадай уран зохёолшо” гэһэн үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн, СССР-эй, РСФСР-эй журналистнуудай ба Уран зохёолшодой холбоонуудай Хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагдаһан байгаа.

***

Эдэ бүхы ашата һайхан ажал хэрэгүүдынь, зохёол бүтээлнүүдынь хэблэлэй эмхи зургаануудта, радио ба телестудида хүдэлһэн наһанайнь нүхэр Анна Даржаевнагай туһаламжа дэмжэлгээр туйлагдаһан байна гэжэ онсолон тэмдэглэлтэй. Энэ эбтэй эетэй бүлэ гурбан эрдэниин тоогоор хоёр хүбүүд болон нэгэ басагатай юм. Үхибүүдынь бултадаа дээдэ эрдэмтэй. Мүнөө тэдэ 5 аша, зээнэрээ үргэлсэн, аза жаргалтай ажаһуунал даа.