​Түрэлхи хэлээ түүрээжэ

Буряад хэлэнэй габшагай һара үнгэргэгдэжэ, түгэсхэлэй баяр ёһолол Буряад драмын театрай байшан соо эмхидхэгдэбэ. Арбан нэгэн жэлэй саана Буряад орон дотор Буряад хэлэнэй һайндэр намарай хаһада тэмдэглэгдэдэг болоһон юм. Анхан эхилхэдээ, Буряад хэлэнэй үдэрлиг гэжэ нэрлэгдээд, долоон хоногой туршада үнгэрдэг бэлэй. Харин һүүлэй жэлнүүдтэ энэ хэмжээ ябуулга үргэдхэгдэжэ, һарын туршада эмхидхэгдэдэг болоһониинь һайшаалтай.

Түгэсхэлэй дүнгүүд

Хэмжээн бүхэнэй һүүлээр дүн хэзээдэшье согсологдодог ха юм. Энэшье үдэшэ театрай тайзан дээрэһээ Буряад Уласай Толгойлогшо, Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын эдэ жэлнүүдтэ хэгдэһэн ажал хэрэгүүдэй тобшохон тоосоо хэбэ.

- Арба гаран жэлэй туршада үнгэргэгдэжэ байһан энэ хэмжээ ябуулга тон аша туһатай, хэрэгтэй үйлэ гээшэ гэжэ гэршэлэгдээ. Буряад хэлэндэ хүн зоной анхарал улам дээшэлнэ, түрэлхи хэлэеэ шудалха һанал улам хурсадана. Илангаяа һуража байһан эдиршүүлдэ гол анхарал хандуулагдаха хэрэгтэй. Юуб гэхэдэ, тэдээндэ түрэлхи хэлэндэ юунэй түлөө һураха хэрэгтэйб гэжэ ойлгуулха шухала. Хүүгэднай хэлэеэ угаараа дамжуулха ерээдүймнай болоно, - гэжэ Вячеслав Наговицын тэмдэглээ.

2015 онһоо буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ Буряад Уласай бюджедһээ 30 сая түхэриг һомологдоо. Буряад орон дотор һургуулинуудта буряад хэлэ шудалалха нүхэсэл зохёогдоно, түрэлхи хэлэеэ хэрэглэхэ талмайнууд үргэдхэгдэнэ. Буряад хэлэ шудалалгада хэрэгтэй ном һудар бүридхэгдэнэ. Мүнөөдэрэй байдалаар, Буряад ороной эрдэм болбосоролой эмхинүүд хэрэгтэй номуудаар 90 процентээр хангагданхай.

Байгша 2016 ондо буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар ехэ ажал ябуулагдаа. Буряад хэлэ “түрэлхи” гү, али “гүрэнэй” гээд алишье шэглэлээр шудалдаг ангинуудай хэрэглэхэ номууд, электронно түхэлэй һуралсалай номууд нэгэдэхиһээ арба нэгэдэхи хүрэтэр бүридхэгдэнхэй. Ахалагша ангинуудта шудалха буряад литератураар һуралсалай номуудые Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин эрдэмтэд, багшанар бэлдэжэ хэблэнхэй. Номоор хангалга болон буряад хэлэ зааха багшанарые бэлдэхэ асуудалнууд дээрэ Толгойлогшо баһал тогтобо.

- 2015 ондо буряад хэлэнэй нэмэлтэ программаар үшөө 67 багшанар бэлдэгдээ. Багшанарай мэргэжэл дүй дүршэлөөрнь дээшэлүүлхэ, жэшээтэ ажал хэрэгүүдые дэлгэрүүлхэ гэһэн зорилготойгоор “Эрхим багша” гэһэн хэмжээ ябуулга буряад хэлэнэй багшанарай хоорондо эмхидхэгдэнэ, - гэжэ толгойлогшо мэдээсэбэ.

Үхибүүднай хэр һайнаар түрэлхи хэлэеэ мэдэнэб?

Мүнөө үе сагта хэр олон үхибүүд түрэлхи хэлэеэ шудална гээшэб, һургуулиин үхибүүд хэр зэргэ буряад хэлэеэ мэдэнэ гээшэб гэһэн шэнжэлэлгэ ябуулагдана. Энэ тоо, баримтын ёһоор, хэлэ шудалалгын арга боломжо, хэгдэхэ ажалай онол арга тааралдуулһан шугам хадаа буряад хэлэндэ хабаатай гүрэнэй программануудые бэелүүлдэг албан зургаануудта зууршалагдаха болоно.

Тус хэрэг бэелүүлхын тула 2015 оной ноябрь-декабрь һарануудта социологиин шэнжэлэлгэнүүд Буряад ороной бүхы һургуулинуудта үнгэргэгдөө. Тэрэнэй дүнгөөр иимэ баримтанууд элирүүлэгдээ. Буряад орон дотор һургуулинуудта бүхыдөө 42 мянган буряад үхибүүд һурадаг байна. Тэдэнэй 38 хубинь буряад хэлэеэ һайн мэдэнэ, 35 хубинь муугаар мэдэнэ, харин 27 хубинь огто хэлэеэ мэдэнэгүй.

Һүүлэй эдэ үдэрнүүдтэ Буряад Уласай сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэ шудалалгаар шэнжэлэлгэнүүд үнгэргэгдөө. Уридшалан баримтанууд тоолон тодорхойлогдоһон тухай хэлэбэл, сэсэрлигүүдтэ 15 мянган буряад үхибүүд ябадаг байна. Тэдэнэй 29 хубинь түрэлхи хэлэеэ һайн мэдэнэ, 23 хубинь муугаар мэдэнэ, харин 48 хубинь түрэлхи хэлэеэ мэдэнэгүй.

Туршалгын талмайнууд болоһон сэсэрлигүүдтэ хэлэ шудална

- Хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ байдал хэсүүшэг байна. Сэсэрлигһээ һургуулиин ангинууд хүрэтэр хараад үзэхэдэ, багашуул наһаараа доошоо болохо бүреэ түрэлхи хэлэеэ муугаар мэдэнэ. Тиимэл хадань сэсэрлигүүдтэл буряад хэлэ шудалалгые хүгжөөхэ хэрэгтэй. Юуб гэхэдэ, үхибүүн бага наһанһаа хэлэнүүдтэ бэлээр һурадаг ха юм, - гэжэ Толгойлогшо онсолбо.

Буряад хэлэ хүгжөөлгын талаар Улаан-Үдэ хотын, Загарай, Ивалга аймагуудай сэсэрлигүүд, хамта дээрээ 10 туршалгын талмайнууд хоёрдохи жэлээ һуралсалай шэнэ аргаар хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэнэ.

- Шэнэ онол арга гэхэдэ, эндэ хэлэ шудалалга һуралсалай хэшээлнүүдһээ гадуур эмхидхэгдэнэ. Түрүүшын дүнгүүд тобойн гаража эхилээ. Мүнөө тэдэ үхибүүд буряад хэлэн дээрэ богонихон хөөрэлдөөнүүдые хэнэ, буряад арадай заншалта наадануудта һурана. Үхибүүд хэлэ ойлгожо эхилхэдээ, улам ехээр һонирходог болоно, - гэжэ Вячеслав Наговицын тэмдэглээ.

Эдэ болон бусад хэгдэжэ байһан ажал хэрэгүүдэй һайн таланууд тухай Толгойлогшо мэдээсэбэ.

Шангууд барюулагдаа

Удаань Буряад Уласай Засагай газарай Хүндэлэлэй грамотануудые Улаан-Үдэ хотын буряад хэлэнэй эрхим багшанарта барюулагдаба. Хэд бэ гэхэдэ, 50-дахи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Ирина Батуевна Баяртуева, 35-дахи дунда һургуулиин багша Долгор Матвеевна Гуляева, 47-дохи дунда һуруулиин багша Дарима Тогтохоевна Очирова гэгшэд болоно. Буряад хэлэ һургуулида нэбтэрүүлгэдэ хубитаяа оруулдаг 32-дохи дунда һургуулиин захирал Татьяна Геннадьевна Митрофановада Буряад Уласай Засагай газарай Баярай бэшэг барюулагдаа.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Буряад Уласай Толгойлогшо, Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын Улаан-Үдын 32-дохи һургуулиин захирал Татьяна Геннадьевна Митрофановада шагнал барюулаа

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Буряад Уласай Толгойлогшо, Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын 47-дохи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Дарима Очировада Хүндэлэлэй грамота барюулаа

47-дохи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Дарима Очирова энэ үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэндэмни эрхим бэрхэ һурагшадаймни үүргэ ехэ гэжэ тэмдэглээ.

- Сэхыень хэлэхэдэ, буряад хэлэ зааха сагай ехэ болоо һаань, һайн лэ һэн. Мүнөө үгтэдэг саг бага болгоогүй һаань, буряад хэлэнэй багшанар оролдоод лэ, ажалаа һайнаар ябуулхал даа. Манай һургуулиин үхибүүд буряад хэлэндэ хабаатай бүхы хэмжээ ябуулгануудта ехэ эдэбхитэйгээр хабаададаг. Мүнөөшье жэлэй элдэб харалга, мүрысөөнүүдтэ амжалтануудые туйлаабди, - гэжэ Дарима Тогтохоевна мэдээсэбэ.

Арадай Хуралай амаршалга

Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Ирильдеев ендэр дээрэһээ түрүүшынхиеэ буряадаар дуугарба.

- Мантай суг хамта хүдэлһэн Владимир Булдаев буряад хэлэнэй хэмжээндэ заабол буряадаар дуугарха хэрэгтэй гээ бэлэй. Тиимэһээ би мүнөө буряадаар хэлэнэб, - гэжэ тайлбарилаад, һайндэртэ сугларагшадые амаршалаад, Буряад орон дотор түрэлхи хэлэ дэлгэрүүлхэ талаар хэгдэжэ байһан ажал хэрэгүүдые тэмдэглээд, тон ехэ оролдолго гаргадаг хүн зондо баярые хүргэбэ. Тэрэ Арадай Хуралай зүгһөө Баярай бэшэг Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академиин ахалагша багша Жаргалма Мархюевада барюулба.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Ирильдеев Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академиин ахалагша багша Жаргалма Мархюеваеда шагнал барюулаа

Жаргалма Шойжалсановна Хүдөө ажахын академидэ ан үсхэбэрилгын, агнууриин асуудалаар хэшээлнүүдые үнгэргэдэгшье һаа, сүлөө сагтаа оюутадай хоорондо буряад хэлэ дэлгэрүүлгын ажал эдэбхитэйгээр ябуулдаг.

- Хүдөө нютагай мэргэжэлтэдые һургадаг эмхи хадаа буряад хэлэ шудалуулхал ёһотой. Манай оюутад буряад хэлээр хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг. Минии багша Сэсэг Цыреновна Цыбанова бидэниие дуу, хатар, заншал болон буряад хэлэндэ дуратайгаар хүмүүжүүлдэг һэн. Тэрэнииень алдангүй, мүнөөнэй оюутадта дамжуулхые оролдоноб, - гэжэ дээдэ һургуулиин багша хөөрэбэ.

Мүнгэн дэмжэлтэдэ хүртэбэ

Буряад Уласай Засагай газарай Захиргаанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Ирина Смоляк буряад хэлэ хүгжөөлгын талаар ажал ябуулдаг олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдтэ мүнгэн тэдхэмжэнүүдые барюулаа.

Эндэ “Тивиком” эмхиин “Эрын гурбан наадан” гэһэн дамжуулга 300 мянганай, АТВ–каналай “Буряадаар дуугарая” гэһэн дамжуулга - 235 мянганай, БГТРК-гай Буряад радиогой “Багшын бэлиг” гэһэн дамжуулга – 265 мянганай болон “Буряад FM” – радио 500 мянган түхэригэй грантнуудта хүртэбэ. “Буряад FM” – радиогой захирал Жанна Дымчикова харюугай үгэ хэлэхэдээ, бүгэдэндэ баярые хүргэбэ.

- Манай радио ажаллажа эхилһээр, 50 үдэр болошобо. Олон зон талархал, һанамжа, дурадхалнуудаа бэшэгээршье, хонходоодшье мэдүүлжэ байдаг. Бидэ өөһэдөөшье гайхамшаг үйлэ боложо байна гэжэ мэдэрнэбди. Сүүдхын 24 саг соо нютаг хэлэн дээрээ гараһан дамжуулгануудые шагнажа байхадаа, хүн зомнай ямар ехээр уярна гээшэб! – гэжэ Жанна Чимитовна мэдүүлбэ.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Буряад Уласай Засагай газарай Захиргаанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Ирина Смоляк “Буряад FM” – радиогой захирал Жанна Дымчиковада мүнгэн тэдхэмжэ барюулаа

Гэхэ зуура, Буряад FM-радиогой бэрхэшээлнүүд тухай тэрэ хэлэбэ. Эндэ хүдэлхэ зон дуталдана, хүдэлмэрилэгшэд үглөөнэй 4-5 саг багаар гэртээ бусана. Арадай радио хадаа аймагуудай арад зоной тэдхэмжээр сурбалжалагшад салин хүлһэ абана. Гэбэшье, шэнэ радиогой ажалшад зориг эрмэлзэл дүүрэн, ажалаа эрхимээр бэелүүлхые оролдоно. Мүнөө сагта Улаан-Үдэ хотодо болон дүтын Ивалга, Загарай аймагуудта ажаһуудаг зон энэ радио агаарай долгиндо шагнаха аргатай. Тиимэһээ ерэхэ жэлһээ Буряад ороной бусад аймагууд руу утаһаяа ябуулдаг болохо тухай “Буряад FM” – радиогой захирал Жанна Дымчикова мэдүүлбэ.

Буряад хэлэнэй һайндэртэ элдэб харалгануудта илагшадай болон Буряадаймнай мэдээжэ артистнуудай концерт-наадан хүн зоной сэдьхэл хужарлуулаа.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Концерт-наадан хэмжээ ябуулгые шэмэглээ