​Далай ламын үршөөл

14 дүгээр Далай ламын Ригэ хотодо үнгэргэгдэһэн ном табилгада Буряадһаа олон хүн хабаадаһан байна.

Ригэ хотодо буддын шажантанай олон һэн тула тэндэ Далай ламын морилһониинь гайхалгүй. Энэдхэг орон руу Далай ламатай уулзахаяа ошоходо, харгын гарза ехэшэг ха юм даа. Тиимэһээ Ородой холбооной Уласай һүзэгшэд Үндэр түрэлтын дүтэшэг морилһые һамбаашалаал ёһотой. Буряадһаа ошоһон түлөөлэгшэдэй дунда мэдээжэ улас түрын ажал ябуулагша Иринчей Матханов байлсаа. Энэ дугаарай бэлдэгдэхэ үедэ Иринчей Эдуардовичай Москвада байһан ушарһаа тэрээнтэй Интернет сүлжээгээр харилсажа, энэ хөөрэлдөө хэбэбди.

— Иринчей Эдуардович, Та Далай ламатай уулзалгада тусхай бүлэгтэй ошоо гүт?

— Далай ламын уншалгануудта би гансаараа зорижо ерээб. Москвагай аэропортдо Буряад оронһоо ерэһэн һүзэгшэдтэй уулзааб. Үндэһэн арадайнгаа заншалта хубсаһа үмдэнхэй, шара пулаадуудые бооһон Тывагай, Хальмагай бүлэгүүдые харахада урматай. Харин манайхид хүн бүхэн ами аминдаа ябаһан байгаа. Гэбэшье булта уулзажа, Буряад ороноо түлөөлһэн эбтэй бүлэг болоод саашалаабди.

— Далай ламын уншалгануудта та ходо ошодог гээшэ гүт?

- Би Далай ламын уншалгануудта түрүүшынхиеэ ошооб. Ушар юуб гэхэдэ, мүнөө энэ сагта өөрынгөө ажаһуудалай нэгэ дүн согсолжо, бодомжолжо үзэхэ хүсэлтэй байгааб. Эндэ хабаадажа, өөртөө табиһан асуудалнуудтаа харюу бэдэрээб. Минии адаглахада, Далай лама юрэ өөрынгөө номнол дабтан хөөрэжэ үгэнэ бэшэ, харин асуудал табигты гэжэ хандана, хүн зонтой харилсана. Үнэхөөрөөшье хүнүүд элдэб асуудалнуудые һураа. Жэшээнь, нохойдо, ургамалда, бүхы амидыда ямар хандасатайбта гэхэһээ эхилээд, Буддын шажанай орёо удхатай асуудалнууд хүрэтэр. Би өөрөө буддын шажанай номнол гүнзэгыгөөр шудалһан бэшэб, гэхэ зуура, намда адли зон яһала олон байгаа. Энэ уншалгада хэдэн олон гүрэнүүдэй түлөөлэгшэд, бүхы дэлхэйн һүзэгшэд хабаадалсаа. Далай лама хүн зондо уг гарбалайнгаа сахижа ябаһан шажанда һүзэглэн шүтэхыень ходол уряалдаг ха юм. Хүн гээшэ энэ юртэмсэдэ юрэ түрэдэггүй, харин угайнгаа үндэһэ бэхижүүлхэ, угсаатанайнгаа сахижа ябаһан бурханда шүтэхэ ёһотой гэдэг. Далай ламын тэмдэглэһээр, буддын шажан хадаа ганса һүзэг шүтөөн бэшэ, мүн хүнэй ухаан бодолой байдал гээшэ.

— Далай ламын һургаалнууд бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ хүн зониие эб нэгэтэй байлгаха, бүгэдэниие эблэрүүлхэ, нигүүлэсхы сэдьхэлтэй болгохо, һайхан бодол хүгжөөхэ үүргэтэй. Мүнөөнэй политикын байдал тухай һанамжаяа мэдүүлээ гээшэ гү?

— Эндэ ерэһэн һүзэгшэд элдэб асуудалнуудые һураа. Жэшээнь, Украинаһаа ерэгшэд гүрэнэйнгөө туг намилзуулжа, ехэ политикада хабаатай зон гээшэ гү? Зүршэлдөөтэй байдал тухайшье асуудалнууд табигдаа. Ород гүрэн Украина хоёрой харилсаан тухай асуудалнуудта Далай лама харюусахадаа, байдал һайнаар шэнжэлжэ, хоёр талаһаа бодомжолхо хэрэгтэй гэжэ мэдүүлээ.Тэрэнэй тэмдэглэһээр, эдэ хоёр гүрэн бэе бэеһээ экономикын талаар дулдыдадаг гүрэнүүд ха юм. Юртэмсын жама ёһоор элдэб гүрэнүүдэй арад бэе бэеһээ дулдыдадаг һэн тула хамтын аша туһа тухай бодомжолхо ёһотой. Жэшээ болгон, Энэдхэг Пакистан хоёрой олон жэлнүүдэй хугасаада зүршэлдөөтэй байһыень тэмдэглээ. Хэрбэеэ Пакистанай хохидоо һаань, Энэдхэг гүрэн хохидохо. Хэрбэеэ гүрэнүүдэй хоорондо үһэрюу байдалай тогтоо һаань, эндэ нэн түрүүн бүгэдэ зоной амгалан байдал тухай бодомжолхо, энэ асуудал шиидхэгдэхэ ёһотой. Бэе бэетэеэ нягта холбоотой арадуудай сэрэгэй үйлэ һүжэрөөхэдэ, эндэ илагшад гү, али диилдэгшэд байхагүй, бултал хохидохо гэжэ Үндэр түрэлтэ айладхаа. Алишье гүрэнэй тала баримталангүй, Ород гүрэн Украина хоёр хоорондоо һайн харилсаа байгуулхын түлөө оролдохо ёһотой гэжэ хэлэхэдэнь, намда ехэ һайшаагдаа. Гэхэ зуура, Далай ламын һургаалнууд хадаа ямар нэгэ политикын шэглэлдэ хабаатай бэшэ. Буддын номнол эб найрамдал дэлгэрүүлхэ үүргэтэй. Хүн түрэлтэн гээшэ һайхан бодол хүгжөөжэ, хэжэ ябаһан хэрэгэйнгээ түлөө харюусалга өөр дээрээ даажа абаад, тэнсүүритэйгээр ажаһууха ёһотой. Шажан мүргэлдэ һүзэглэбэл, ганса һүмэ, дасан соо бэшэ, харин ажабайдалдаа, гэр бүлэдөө, ажалдаа һайхан сэдьхэлтэй, хараа бодолнуудтай ажаһууха ёһотой. Энээн тухай Далай лама бүгэдэндэ хандажа айладхана бшуу.

— Иринчей Эдуардович! Далай ламын һургаал шагнаһан зон абари зангаа, ухаан бодолоо ондоо болгожо, һайн тээшээ хубилхые оролдодог. Танда энэ уншалганууд ямараар нүлөөлөө гээшэб?

- Хүн гээшэ аша туһа асаржа байха ёһотой гэһэн бодол досоогоо бэхижүүлээб. Ородой Холбоото Уласай политика юун гээшэб гэжэ ойлгожо, юун, яагаад, юунэй түлөө хэгдэнэб гэжэ мэдэржэ, политика гээшэ экономикоһоо урда тээ гэжэ ойлгожо, Гүрэнэй Дүүмын һунгамал элүүрые хамгаалгын шэглэлээр аша туһатай ажал хэхэ гэжэ оролдооб. Гол түлэб элүүржүүлгын ажал гуримшуулха болон Зүүн зүгэй эмнэлгэ хүгжөөхэ асуудалнууд дээрэ ажаллааб. Далай ламын энэ уншалгануудай үедэ Ород гүрэнэй сэхээтэдтэй уулзалга үнгэрөө, Үндэр түрэлтэ ламатай суг хамта үдын хоол барилгада намайе уряа. Ушар юуб гэхэдэ, би энэ байгша оной эхиндэ Далай ламатай уулзажа, Ород гүрэн дотор түбэд эмнэлгэ хүгжөөхэ тухай асуудалаар хөөрэлдөө һэм, тиимэһээ Далай лама намайе танижа байгаа. Энэ шэглэлээр ажалаа нэгэдүүлхэ хүсэлтэйбди. Би өөрынгөө һанал хүсэлөө дахин мэдүүлээд, түбэд эмнэлгэ хүгжөөлгын асуудалаар уласхоорондын түрүүшын хуралдаа эмхидхэхэ тухай түсэбтэеэ хубаалдааб. Түбэд эмнэлгэ хүгжөөжэ, хүн зониие эмнэхэ зорилго табигдана. Энэ асуудалаар олон жэлдэ ажал ябуулнаб, Ород гүрэнэй Элүүрые хамгаалгын яаманай мэргэжэлтэд дэмжээ һэн. Уласхоорондын хуралдаанай түрүүлэгшэ болохо тухайгаа Хамба – лама мэдүүлжэ, маниие дэмжэһэн байна. Мүнөө Далай ламын дэмжэлгэдэ хүртэбэб. Гэртээ ерэн сасуугаа, Хуралдаанай эмхидхэлэй бүлэг байгуулхаб. Тус хуралдаанай дүнгүүдээр Улаан-Үдэ хотодо эрдэм – шэнжэлэлгын институт байгуулха тухай шиидхэбэри гаргагдаха ёһотой. Энэ һанал бодолни Далай ламатай уулзаһанай удаа улам бэхижэбэ гээшэ.

— Далай лама манай Буряад орон тухай юун гэжэ хэлэнэб?

- Тон манай буряадууд тухай юушье хэлээгүй. Харин Ород гүрэн доторхи буддын шажантан тухай хэлэхэдээ, Буряад орониие хэды дахин түрүүлэн нэрлээ. Ород гүрэнэй сэхээтэн манай Буряад орондо ехэ һонирхолтойгоор хандадаг. Мэдээжэ хүгжэмшэн Борис Гребенщиков Этигэлэй хамбын гайхамшаг үзэгдэл тухай асуудал табяа. “Этигэлэй хамба хадаа түрэһэн тоонто нютагтаа тон ехэ дуратай, хүйһөөрөө таһаршагүй, гүн сэдьхэлээрээ холбоотой һэн тула өөрынгөө бэе нютагтаа үлөөгөө гээшэ”, - гэжэ Далай лама айладхаа. Мүнөө сагта энэ гайхамшаг үзэгдэл элдэб янзаар тайлбарилагдадаг. Энэ ушарта өөрынгөө түрэл нютагаа орхёод ошохо хэрэггүй гэһэн һанамжа табигдаа. Ород гүрэндэ ажаһуудалай муу һаань, ондоо гүрэн ошохо гү, али нютагтаа үлэхэ гү гэжэ сэхээтэнэй урда асуудал байдаг. Харин Далай ламын хэлэһээр, Хитад гүрэнэй Түбэд орониие эзэмдээд байхадань, олон зоной урда нютаг ороноо орхёод ошохо гү, али эндээ хосорхо гү гэһэн бэлэн бэшэ асуудал табигдадаг. Зарим зон нютагаа орхёод ошоо, харин Эхэ орондоо үнэн сэхэ, өөрынгөө үндэһэн соёл, заншал, түүхэеэ дэмжэжэ, нютагтаа үлэһэншье зон олон гэжэ Далай лама тэмдэглээ.

- Һайнта даа, Иринчей Эдуардович! Заб оложо, асуудалнуудтамнай харюусаһандатнай баярые хүргэнэб!

Зураг дээрэ: Иринчей Матханов Үндэр түрэлтэ Далай ламада Буряадай түлөөлэгшэдэй зүгһөө шудхагдаһан һэеы гэрэй дүрсэ бэлэглээ. Далай лама : "Гэр" гэжэ хэлээд, баяртайгаар бэлэгыень абаа. Түбэд болон буряад хэлэн дээрэ гэр гэжэ үгэ адлиханаар хэлэгдэдэг байһаниинь һонирхолтой. (Далай-ламын жасаһаа гэрэл зураг абтаа).

БАГШЫН һургаали

Хэрбэеэ хүн түрэлтэнэй эбтэй эетэй байбалнь, хүн бүхэндэ һайн байха. Дэлхэй дээрэ долоон миллиард шахуу хүн зон ажаһуухадаа, эбтэй эетэй ажаһууха ёһотой. Тиимэһээ хүн бүхэниие хүн түрэлтэнэй түлөө харюусалгатай байхыень уряалнаб.

Инаг дуран хоёр янзын

Жэшээнь, шэлэһэн нүхэртөө, дүтын зондоо, хани нүхэдтөө инаг дуран. Нүгөөдэнь - бүхы зондо, дайсандаашье дурлалга. Энээниие ухаалдин бодомжолдог зон сэдьхэлдээ хүгжөөжэ шадаха. Иимэ дуран амитадташье байжа болохо, тэдэнэр бэе бэедээ тон ехээр эжэлшэдэг гээшэ. Харин ёһотой инаг дуран хадаа юрэ эжэлшэлгэһээ тад ондоо байдаг. (Эжэлшэлгэ гэхэдээ, дуратай хүнгүйгөөр байжа шадахагүй гэһэн удхатай).

Угсаатанайнгаа шажанда шүтэхэ

Хүн гээшэ угайнгаа холын үе изагуурһаа сахижа, мүргэжэ ябаһан шажандаа һүзэглэбэл, һайн юм. Гэхэ зуура бэедээ һайхан сагаан сэдьхэл, бодол түрүүлхэ шухала. Баруун гүрэнүүдтэ буддын шажанаар ехэ һонирходог болонхой, уураг тархи, ухаан бодол шэнжэлдэг эрдэмтэд, илангаяа һонирходог. Хэрбэеэ буддын шажанаар һонирхобол, шэнжэлэгты, харин угсаата уг гарбалайнгаа хэр угһаа сахиһан заншал, соёл, шажан мүргэлдэ хүндэтэйгөөр хандагты.

Үзэн ядаһан юумэеэ хэдэн тээһээ шэнжэлэн адаглаха

Хэрбэеэ бидэнэй үзэн ядаһан юумэ хэдэн талаһаань шэнжэлэн харабал, тэрэ тиимэшье муухайгаар үзэгдэхэгүй. Ямар нэгэ юумэ шэнжэлэн хараагүй һаа, тэрэ юумэн уур сухал түрүүлхэ.

14 наһандаа засаг түрын наадануудта мяхан эдеэгээр хүндэлхэгүй гэһэн хуули баталаа һэм. Һүүлээрнь табан жэл болоод, мяха огтолон эдихэеэ болёо һэм. 20 наһандаа шарлажа үбдөө һэм. Тиигэһээр бэе соомни шулуун бии боложо эхилээ, хэдыхэн жэлэй саана һүлһэеэ абхуулааб. Эмшэд тусхай гуримаар эдеэлхыемни дурадхаа. Гэбэ яабашье, манай ехэ һургуулинуудта, дасангай һургуулинуудта мяхаар эдеэ шанадаггүй. Манда шубуунай фермэ болон малай ажахынууд үгы. Мяха эдидэг зонһоо боложо, хэды олон амитадай ами наһан хосорноб гэжэ ехэ һанаата болонобди.

Архи уултагүй

Архиин зүйлнүүдые хэрэглэнгүй, уунгүй байхыетнай уряалнаб. Харин тон уунгүй байхаа һанаагүй һаа, ёһын тэдыдэ амталхада болоно, хэрбэеэ ундаяа харяахаяа гү, али энхэ элүүрэй түлөө.

Ургамал өөрын ухаан бодолтой, мэдэрэлтэй ха гү?

Гүн ухаанай эрдэмэй зарим нэгэ шэглэл, шэнжэлэгшэдэй баримтануудай ёһоор, ургамал өөрын ухаан бодолтой, мэдэрэлтэй гэдэг. Харин буддын шажанай номнолоор энэ буруушаагдана. Гэбэшье, буддын шажантанда сэсэгые болон бусад ургамалые ямар нэгэ шухала шалтаггүй һаа, таһалжа, хухалжа болохогүй.

Бүхы хүн зон адли

Бидэ хүнүүд өөһэд хоорондоо илгаагүй, булта адлибди. Нэгэл аргаар энэ дэлхэй дээрэ мүндэлэн түрөөд, үйлын үреэр эндэһээ халихабди. Бидэ булта зол жаргалтай болохо, зоболонһоо зайсахые хүсэнэбди. Өөһэд хоорондоо хүнүүдые өөрын гү, али ондоо гэжэ илгажа, эбгүй, холбоогүй байлгые хүгжөөнэбди. Хэрбэеэ бүхы зон эбтэй эетэй һуугаа һаа, булта бидэ жаргалтай байхабди.

Эрэшүүл ударидагшадай хүсэн тухай

Эрэшүүл гээшэ хэр угһаа хойшо ударидагша гэжэ Хүсэнэй шухала байха сагһаа мэдэрэгдээ. Тэрэ сагта эрэшүүлые дээдэ шатын гэжэ тоололго шажан мүргэлдэшье хэлэгдэдэг. Теэд эрдэм болбосоролой ашаар эхэнэрнүүд баһал ударидагшад боложо эхилээ. Мүнөө жэлһээ хандамаанар геше гэһэн буддын гүн ухаанай докторой нэрэ зэргэдэ шалгалтануудые баридаг болохо. Хэрбэеэ Далай лама эхэнэр байгаа һаа, тон ехэ аша туһатай байжа болохо. Юртэмсэдэ энэрил хайра, инаг дуран дуталдана. Баялиг бии, ухаан эрдэмшье бии. Харин эхэнэрнүүд энэрхы нимгэн хандасатай зон ха юм, иигэжэ эрдэмтэдшье баримталдаг.

Сүлжээ холбоонһоо ЦырегмаСампилова оршуулан бэшэбэ.