​Багшын тэмдэглэл

Буряадай гүрэнэй Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театр гэһэн урилга ерээд байна. Иимэрхүү нэрэнүүдээ яажа оршуулбал, зүб бэ гэжэ хөөрэлдэхэ саг үни ерээ ха. Нэн түрүүн хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд зүбшэн хэлсэхэ ёһотой. Тиигээд зүб болгожо, мүн “Буряад үнэнөөрөө” дамжуулан, олондо ойлгуулжа тунхаглаха ёһотой. Минии һанахада, энэ оршуулга соо хэды асуудал байна.

Нэгэдэхеэр, хүнэй нэрые буряадаар бэшэдэг болоо һаа, һайн байгаа. Хальмагууднай хальмаг хүнэй нэрые түрэл хэлэн дээрээ бэшэдэг. Жэшээлбэл, Б. Муниев гээшые Мунин Бемб (Муниин Бембе) гэхэ мэтэ. Энэ ёһые баримталха гээшэ хүндэшэгшье һаа, ахамад үеын уран зохёолшодоо угсаатанайнгаа ёһоор нэрлэдэг болобол, һайн байха байгаа бэшэ гү? Тиихэдэ театрнай Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ болоно ааб даа.

Хоёрдохёор, зүблэлтын үедэ кирилл үзэгтэ ороһонһоо хойшо ород хэлэнэй үгэнүүдые тэрэ зандань бэшэхэ заршам дагажа яба ябаһаар, буряадаар хэлэхэ юумэнэй удхань тон һайнаар гаранагүй, ородоорнь орхёо һаа, яаха юм гэлдэжэ, уянгата һайхан хэлэмнай үмхирһэн гэрэй хаяада хаягдаха туйлдаа ороод байна. Буряад хэлэеэ һэргээн мандуулхын тулада яаха ёһотойбди гэжэ һанаагаа зобохо зоной олон боложо байһаниинь һайшаалтай. Тон хайшан гэхэбибди гэбэл, буряад хэлэндээ абаха хэрэггүй, буряадаараа хэлэжэ болохо үгэнүүдые аргыень оложо, буряадаараа хэрэглэжэ байха шухала гэжэ хэлэмээр байна. Ород хэлэнэй -ск, -енн гэхэ зэргэ тэмдэгэй нэрэ бүтээдэг дахабаринуудые буряад хэлэнэй харьяалахын тиин илгал*, үгы һаа, тэмдэгэй нэрэ үүсхэдэг -тай/-той/-тэй дахабаряар хэлбэрижүүлдэг. Жэшээлбэл, английска — англиин, производственно — үйлэдбэриин гэхэ мэтэ.

Тиимэһээ академическэ гэхые эрдэмэй гэбэл, таараха. Эрдэмэй гэһэн тододхол театрай эгээ гол тододхол хадаа эрдэмэй театр гээд байха ёһотой. Тиигээд драмын театр болоно. Энэ хоёртой ниилэхэдээ, драмын эрдэмэй театр болохо. Саашалхадаа, гүрэнэй театр, гүрэнэй гэхэдээ, бүхы Зүблэлтэ гүрэнэй, мүнөө болоходо, Ородой гүрэнэй болоно. Буряадта хамаатай театр хадаа Буряадай гүрэнэй театр болоно. Булта ниилэхэдээ, Буряадай гүрэнэй драмын эрдэмэй театр болоно. Зай, тиигээд Буряадай гүрэнэй драмын эрдэмэй театрнай Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ болоно. Иихэдээ театраймнай дүүрэн нэрэ Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драмын эрдэмэй театр болохо болоно.

Дымчикова Анжелика: Буряад-монгол хэлэнэй багша Даша-Нима Доржиевич Доржиев ходо тиигэжэ хэлэгшэ һэн. Оюутадай нэрэ обогые буряад болгохо: Дымшигүүн, Шойробын, Хангайнхи, Содбынхи, Дондогой гэхэ мэтээр дуудагша бэлэй. Түрүүшээр эшэдэг, энеэлдэдэг, дураа гутадаг байгаабди, hүүлдэнь дадаа һэмди.

* харьяалахын тиин илгал — хамаанай падеж. Тиин илгал гэжэ урданһаа хойшо хэрэглэгдэһээр ерэһэн нэрэ томьёо. Энэдхэг, түбэдөөр дамжажа, Монгол, Буряадтамнай эртэ сагта нэбтэрэн ороо бэлэй. “Тиин” гэһэн үгэ тиигэн, тиигэжэ гэһэн удхатай. “Илгал” гээшэнь илгаха гэһэн үйлэ үгэһөө бүтэһэн нэрэ үгэ болоно. Иихэдээ “тиин илгал” гэбэл, тиигэжэ илгадаг юумэн гэһэн удхатай болоно. Һанааниинь һаа, “саанаһаал тиимэ”, “хүнһөө хамаархагүй” гэһэн удхатай. Хүн өөрөө зохёожо, тиигэжэ илгадаг болоо бэшэ, харин оршолон юртэмсэ саанаһаа тиимэ шанартай гэһэн үгэ. Иихэдээ тиин илгал гээшэмнай ямар гүнзэгы удхатай үгэ болоноб гэжэ эли. Иимэ үгэнүүдээ һэргээжэ, элинсэг хулинсагайнгаа соёл болбосоролые жэнхэнеэр ойлгохо саг ерээ.

Гэрэл зураг дээрэ: Жаргал Бадагаров