​Угсаата арадайнгаа урданай бэшэг шудалагшад

Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадта хоёрдохи жэлээ монгол бэшэг заагдана.

Хэр үеһөө хойшо арад бүхэн өөрын түүхэтэй, бэшэгтэй байһан, ном һударшье зохёоһон байдаг. Урда сагһаа бусад яһатан соо манай монгол туургата арад бэшэгэй орёо хүгжэлтэтэй байһан юм.Үшөө V зуун жэлдэ монгол арад бэшэгэй соёлтой боложо эхилһэн гэжэ урданай данса хуудаhанууд гэршэлнэ. Удаа дараалан монголшууд дүрбэлжэн гү, али пагба бэшэг, соёмбо, тодо бэшэг, вагиндра гэхэ мэтэ бэшэгтэй байһан түүхэтэй. Юрэнхыдөө арбаад шахуу бэшэгэй янзануудые хэрэглэhэн байна. Монгол бэшэгэй түүхэтэй удаадахи толилолгодоо танилсуулхабди. Харин мүнөө Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай һурагшадай монгол бэшэг шудалжа байһан тухай хөөрэе.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай 6-дахи ангиин һурагшад хэшээлэй үедэ

Эхи табиха эрхэ

Һүүлэй үедэ хүн зоной буряад хэлэндээ, үндэһэн түүхэ, соёлдоо анхаралаа табижа, эрдэм мэдэсэеэ хүгжөөхые оролдодог болоһониинь һайшаалтай. Шухала үйлэ хэрэгүүдые үхибүүдһээ эхилхэдэ, үрэ дүнтэй байдаг гэжэ хэлсэдэг. Арадайнгаа болбосоролой ажалда ехэхэн хубитаяа оруулжа байдаг 1-дэхи лицей-интернадта 2014 онһоо эхилжэ, хуушан монгол бэшэг үхибүүдтэ заагдажа эхилһэн байна. Энээнһээ урда тээ элдэб үедэ энэ һургуулида тус бэшэг заагдадаг байһаншье. Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайдай уялга дүүргэгшэ Баир Баторович Жалсанов энэ лицейн захирал байхадаа, багша Дулма Базаровна Шойнжоновада хуушан монгол бэшэг нэмэлтэ хэшээлнүүдтэ заахыень дурадхаһан байна.

Эсэгын зааһан эрдэни сэнтэй

Дулма Базаровна өөрөө Зэдэ аймагай Доодо Бургалтайн дунда һургуулида багшалдаг абынгаа монгол бэшэгэй хэшээлнүүдые гурбан жэлэй туршада шудалһан байна. Базар Санжиевич Тогтохоев өөрөө ород, буряад хэлэнүүдэй багшаар олон жэлдэ нютагтаа хүдэлхэдөө, ходол хуушан монгол хэлэ шудалха, шэнжэлхэ хүсэлтэй һэн. Одоол наһанайнгаа амаралтада гарахадаа, 1990 ондо Улаан-Үдэдэ хэнэйб даа эмхидхэһэн монгол бэшэгэй һуралсал нэгэ һарын туршада шудалһан юм. Тиигэжэ үнэмшэлгэтэй болоод, нютагайнгаа һургуулиин анги бүхэндэ монгол бэшэг заажа эхилээ.

- Абымни зааһан монгол бэшэг минии саашанхи ажалдамни мүнөөшье болотороо туһатай байдаг. Тэрэ үедэ һуралсалай түсэб соо заабол үзэдэг сагтай байгаа. Харин мүнөө нэмэлтэ, һайн дуранай хэшээл болгогдонхой. Доодо Бургалтайн буряад хэлэнэй багшанар мүнөөшье һургуулидаа монгол бэшэг заажал байдаг, - гэжэ Дулма Базаровна хөөрэнэ.

Эрдэмтэ багшын эрмэлзэл

Д.Б.Шойнжоновагай Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй таһагта һурахадань, монгол бэшэг Мүнхтувшин гэжэ монгол багша заадаг байгаа. 1998 онһоо Дулма Базаровна өөрөө Үбэр Байгалай багшанарай ехэ һургуулиин буряад хэлэнэй таһагта багшалхадаа, монгол бэшэг заажа захалаа. Дээдэ һуралсалай эмхиин нэгэдэхи шатада оюутадта “Хуушан монгол бэшэгэй урданай соёлой гэршэнүүд” гэһэн нэмэлтэ хэшээл заадаг һэн. Аспирантурада һуража байхадаа, “Үльгэрүүн далайе” оршуулжа, абатаяа хамта ехэ шэнжэлэлгын ажал ябуулбашье, оршон үеын хэлэнэй “Дахуул үгэнүүд” гэһэн сэдэбээр диссертациин хүдэлмэри бэшэжэ , 2007 ондо эрдэмэй дид-доктор болоһон юм.

Дулма Базаровна Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай 5-6-дахи ангинуудта монгол бэшэг заажа эхилээд, мүнөө жэлдэ 7-дохи ангида үргэлжэлүүлнэ.

Номгүй һаа, нобшорхоор

Һургуулиин захирал Булад Баирович Шойнжоновой хэлэһээр, энэ нэмэлтэ хэшээлнүүдые эхилхэдэ, баһал элдэб бэрхэшээлнүүд дайралдаа.

- Багша олдоо, зүгөөр үзэхэ, зааха ном үгы байгаа. Тиигэжэ Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманда мэдүүлхэдэмнай, тус асуудал “Буряад хэлэ хүгжөөлгын” программада оруулагдажа, тэрэнэй ашаар 5-6-дахи ангинуудта монгол бэшэг зааха ном ажалай дэбтэртэйгээр “Бэлиг” хэблэлдэ гараа, - гэжэ Булад Баирович хөөрэнэ.

Мүнөө 7-8-дахи ангиин һурагшадай шудалха ном бэлдэгдэжэ байна. Тиигэһээр монгол бэшэгээр хэдэн ангиин номууд гараха юм.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Иимэ ном шудална

Монгол оронтой харилсаан хүгжэнэ

Хуушан монгол бэшэг дэлгэрүүлхэ талаар ехэ ажал мүнөө болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайдай уялга дүүргэгшэ Баяр Жалсанов ябуулна гэжэ онсололтой. Баяр Баторович Монголой болбосоролой сайдтай уулзажа, хоёр гүрэнэй һурагшадай хоорондо монгол бэшэгэй урилдаа – олимпиада эмхидхэхэ тухай хэлсээ баталаа. Тэрэ хэлсээнэй ёһоор, ерэхэ хабар хоёр гүрэнэй һурагшадай хоорондохи олимпиада ганса монгол бэшэгээр бэшэ, мүн англи, тоо бодолгоор үнгэргэгдэхэ.

“Монгол бэшэг” гэһэн ном, ажалай дэбтэр мянга хахад хэһэгээр хэблэгдээд, Үндэһэн һуралсалай эмхинүүдэй эблэлэй бүридэлдэ ородог 9 һургуулида тараагдаа. Мүнөө эдэ һургуулинуудай шабинарай хабаадалгатай урилдаанууд монгол бэшэгээр үнгэргэгдэжэ, илагшад Монгол орон олимпиадада ошохо юм.

Нэмэжэ хэлэхэдэ, Буряад Улас дотор үнгэргэгдэһэн “Номой дугуйлан- 2015” гэһэн хэмжээ ябуулгын харалгада “Бэлиг” хэблэлээр гараһан “Монгол бэшэг” гэжэ ном һуралсалай шэглэлээр эрхим ном боложо тодорһон юм.

Хэшээл зорюута бэлдэгдээ бэшэл

Дулма Базаровна 6-дахи ангиин һурагшадай монгол бэшэгэй хэшээлдэ намайе уриба. Һурагшадай булта буряадаар дуугаралсажа байхадань, сэдьхэлдэ угаа аятай байгаа. Энэ һургуули соогуур ябаһан үхибүүдэй нам руу энеэбхилэн хараад: “Сайн байна!” гэхэдэнь, ямар зохид гээшэб. Зарим һургуулида ороходошни, һурагшад дээгүүршни гэшхэжэрхихээр гүйлдэдэг, мэндэеэ ородооршье хэлэдэггүй ха юм. Буряад һургуулимнай буряад сэдьхэлтэйгээр үхибүүдээ хүмүүжүүлнэ гэжэ мэдэрбэб.

6-дахи ангиин һурагшад гэрэй даабари дабтана. “Минии гэр бүлэ” гэһэн сэдэбээр булта гэр бүлэ тухайгаа буряадаар хөөрэбэшье, самбарта гараад, хуушан монгол үзэгүүдээр үгэнүүдые бэшэнэ.

- Монгол бэшэг үзэхэдөө, үхибүүдэй юрэнхы оюун ухаан хүгжэнэ. Дээрэһээ доошонь хайшан гэжэ бэшэхэб, яагаад багтаахаб гэжэ хүүгэд бодомжолжо һурана. Мүнөө дээрээ бэлэн үгэнүүдые бэшэжэ һурганаб, - гэжэ багша тайлбарилна.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Монгол бэшэг сэбэрээр бэшүүлжэ һургана

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Монгол бэшэг үхибүүдэй юрэнхы оюун ухаа хүгжөөнэ

Шуһан соомнай байна гү, түрэл энэ бэшэгнай?

Урда үеын монгол хэлэн манай үеын хэлэнтэй жэшэхэдэ, нилээд илгаатай, өөрын онсо хэлэн байна. Жэшээнь, үхибүүд “аба” гэжэ үгэ бэшэхэдээ, “абуун” гээд бэшэнэ. Энээниие ойлгуулхадаа, Дулма Базаровна иигэжэ хэлэбэ:

- Ямаршье хэлэ абаад үзэхэдэ, түүхэтэ ёһонуудтай байдаг. Урданай англи хэлэншье бэшэхэдэ ондоо, уншахада, мүнөөнэй хэлэнһээ ондоогоор үгүүлэгдэдэг байһан.“Минуу абуу” гээд бэшээтэй үгэ үхибүүд “минии аба” гээд уншана. Үхибүүд һайнаар ойлгонхой. Минии хэдэн жэлдэ монгол бэшэг зааха үедэ энээниие ойлгоогүй, ядалсаһан хүн байгаагүй, энэмнай манай шуһан соо байна ха даа.

Үхибүүд гэрэй даабари дүүргэжэ, гэр бүлынгөө хэн нэгэн тухай самбар дээрэ монгол бэшэгээр мэдүүлэлнүүдые бэшэнэ. Эгээ эдэбхитэй басагадай нэгэн Аяна Ванжилова: “Хоёрдохи жэлээ монгол бэшэг шудалхадамни һонирхолтой, намда саашадаа хэрэгтэй байха”, - гэжэ хөөрэнэ.

Сарана Батодоржиева монгол бэшэгэй хэшээлнүүдтэ тон харюусалгатайгаар хандана, ехэ эрдэм мэдэсэ абахые оролдоно. Юуб гэхэдэ, гэртээ үбгэн абань аша басаганайнгаа шудалһан юумые хүлеэн һуудаг.

- Үбгэн абадамни хуушан монгол бэшэгээр бэшээтэй ном бии. Тэрээниие уншаха гэжэ хоюулаа оролдонобди. Үбгэн аба монгол бэшэг мэдэнэгүй, тиимэһээ би тэрээндээ хэшээлдээ мэдэхэ болоһон юумэеэ заанаб, - гэжэ Сарана хэлэбэ.

Иимэ дуратайгаар, абьяастайгаар угсаатанайнгаа хэр угһаа сахижа ябаһан хуушан монгол бэшэгтэ һураха хүсэлтэй зон үхибүүдэйшье, томошуулайшье дунда байна ха юм. Тиимэһээ манай “Буряад үнэн” сониндо монгол бэшэгэй багша, эрдэмтэн Дулма Базаровна Шойнжонова хэшээлнүүдые гаргажа болохо.