​Сэбэг төөбиин сэнтэй үгэ

Үлэгшэн голой Хойто Дабаанай шэлэ майлануудые Дэлгэр баянай үхэр мал урдандаа бүрхөөдэг байһан гэлсэдэг. 300 гаран адуунайнгаа, 200-гаад үхэр малайнгаа, 1000 гаран хони, ямаадайнгаа ехэнхи хубиие Монголдо, Харацайгаар дабахада, 18 модоной зайтай Хужар гэжэ газарта баридаг байһан ха. Шарнуудаа Мэлэ, Бортодо таргалуулаад, Игумнын трактаар Эрхүү хото абаашажа, жэлдээ 70-80 толгой худалдадаг һэн.

Хамалган хашалганай хатуу хаһада Дэлгэр баян Сэбэг бэритэеэ Красноярскын хизаарай Шушенское һуурин руу, Гомбо хүбүүниинь Беломорканалай барилгада эльгээгдээ. Эдэ гурбан сооһоо гансал Сэбэг бэринь 18 жэл болоод, гэртээ бусажа ерэхэ азатай байшоо. Хоёр үринэрөө - Пампай үхиеэ, Буда хүбүүгээ түрэл гаралдаа орхёод лэ, сүлэлгын газарта, ой хүбшэ соо наһанайнгаа эды олон жэлнүүдые үнгэргэхэ гээшэ хэды бэрхэшээлтэй, гашуудалтай байгааб даа. Сэбэг төөбиин хүбүүн – 90-ээд наһандаа дүтэлжэ ябаһан Захаамин аймагай хүндэтэ ветеран, ажахыдаа наһаараа ахамад бухгалтераар, парторгоор, сельсоведэй түрүүлэгшээр хүдэлһэн Буда Шултумович Шагдуржапов һая эжы тухайгаа сэнтэй дурасхаалаараа хубаалдаба.

- Эжым 86 наһа хүрөө һэн даа. Сүлэлгэеэ үсөөн дурдаха, хаа-яаниинь. Набтархан жаахан гэрнүүд соо байдаг һэмди гэжэ хөөрэдэг һэн. Үбэлынь үбдэгсөө саһан орохо. Модо бэлэдхэхэ, дулаанай сагта хирпиисэ сохихо.Түрмын зондо үмдэ, самса оёхо. Галуунай үндэгэ түүдэг юм һэн ха. Үдэрэй 50 үндэгэ тушааха ёһотой байгаа. Эжым ородуудһаа олон юумэндэ һуража ерэһэн. Илангаяа ород янзаар эдеэ янзалха дуратай бэлэй. Хүршэ Сэрүүнэйтэй хоюулан газаамнай шулуу, шабараар бишыхан пеэшэн баряад, тэрээн соогоо хургаа таһа хазама амтатай юумэ бэлдэхэ. Иимэ пеэшэн соо мяха хартаабхатай буйлуулхадань, борщ шанахадань, загаһа шарахадань, ехэл дуратай эдидэг һэмди. Харин пампуушка-бүүлэшхэнүүдэйнь хэзээ бэлэн болохые хүүгэд тэшэ ядан хүлеэжэ, тойрошоод байдаг юм һэн.

- Баянай басаган гүүлэжэ, шоо үзүүлээб, шобто харуулааб гэдэггүй һэн гү?

- Үгы, нэгэтэшье гомдожо, хёморжо байхынь дуулаагүй хүм. Тэндэ сугтаа байһан олон танил таламни бусаагүй гэдэг һэн. Нэн түрүүн хадам абаяа үгылдэг һэн даа. Сэдьхэлээрээ намдуу, тэнигэр налагай хүн бэлэй. Хашалтада хэды байһаншье һаа, амитан зондоо дурагүй болошоогүй, хүндэмүүшэ зан абаряа алдаагүй юм һэн. Ашанар, зээнэрээ зэмэлжэ, гэмэржэ байхынь нэгэшье дуулаагүйбди. Угаараа баян зомди гэжэ нэгэтэшье ама гараагүй. Энээнэй түлөө зоболон хохидол үзэһэндөө гү, али ямаршье сагта һэргылэмжэтэй байха хэрэгтэй гэжэ шиидэһэндээ юм гү – юрэдөө дуугаржа, дурдажа байһыень һананагүйб. Харин гурбатайдань орхиһон Пампай басагаяа зүүдэндээ ходо харадаг байгааб, илангаяа һүүлдэ мэдэхэдээ, наһанһаа нүгшэһэн үедөө зүндэм орожо, ехэл зобоо һэм даа, харин, шамайе, Будаяа зүүдэндээ огто үзөөгүй хүм. Һайнаар боргожожо байһанайш тэмдэг байһан юм гү, мүнөө бодоходом гээд эжымни хэлэдэг һэн, - гээд, Буда Шултумович хөөрэнэ.

Буда Шултумовичай наһанай нүхэр - Доодо-Бургалтайһаа гарбалтай манай хүндэтэ багша Мария Дугаровна Цыденова иимэ түни айлда бэри боложо бууха хэды азатай байгааб даа. Мүнөө хоюулан олон аша зээнэрээ харалсажа, Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг юм.

Үлэгшэндөө иимэ үнэр айлтай хүршэ хүбөө ажаһууһан, Мэлэ нютагһаа гарбалтай Санжай Дамбаевна Туртуева үе-үе болоод лэ, иигэжэ дурсадаг зантай:

- Сэбэг төөбии хүндэмүүшэ, ороһон зондо амтатай халаашхатай сай ходо уулгажа байдаг һэн. Ороходош, гэр доторынь нэгэл аятай, жэгнэмэ дулаан гэрэлтэй шэнги байдаг бэлэй. Эгээл һонирхолтойнь гэхэдэ, Сэбэг төөбии минии абын эжытэй – Шойжод төөбиитэйм сүлэлгэдэ байһан тухайгаа хөөрэдэг бэлэй. Иигэжэ нэгэтэшье хаража үзөөгүй төөбии тухайгаа мэдэсэтэй болоһон хүм. Хүбүүдэйнь нэгэн - минии аба Дамба гэжэ байһан, нүгөөдэнь – минии абга - суутай солотой мэргэн Шагжа байһан юм. «Санжаймнай хэр томо боложо байгаа юм ааб даа» гээд, хаа-яаниинь Шойжод төөбиим дурдадаг һэн ха. Теэд сүлэлгэһөө бусаагүй, харин энээхэн ганса үгөөрөө нам тушаа һанаагаа табижа ябаһаниинь хэды сэнтэйб даа гээд мүнөө бододогби. Иигэжэ элинсэгэйм үгые намда дамжуулһандань сэдьхэлэй үнэн баяртай ябадаг хүм, Сэбэг төөбидэ. Уг удха ехэтэй, изагууршахүнэй үри – Сэбэг төөбии нютагтаа, үхибүүдтээ бусажа, хэшэг буянгаа хүүгэдтээ дамжуулха аза хубитай байгаал даа.

Санжай Дамбаевнагай үгэ дээрэ үшөө нэгэ онсо нэмэлтэ хэе: сүлэлгэһөө бусаһан Сэбэг Банзаракцаевна Далаева төөбии хадаа Буряадай эгээл залуу, бэлигтэй, суутай хүгжэмшэ композитор, дуушан Лүдэб Очировай эжын талаар элинсэгынь - үбгэн абынь эжы мүн болоно.

Уг удархагүй, түүхэ түгдэрхэгүй гэһэн мэргэн үгэ бии бэшэ аал?