1011
Хүнэй нэрэ өөрын онсо удхатай байдаг. Урдандаа буряадууд угайнгаа аха захатанһаа нялха үхибүүндээ нэрэ эридэг байгаа. Гүн ухаатай буурал сагаан үбгэн үхибүүе адаглан хараад, ямар нэрэ даажа ябаха гээшэб гэжэ бодомжолон, нэрэ һанадаг һэн. Гэбэшье, энээхэн жаахан үхибүүн энэ дэлхэй дээрэ ажамидаржа ябахадаа, жаргалтай, урагшатай, ухаатай, ажалша бэрхэ хүн болоһой гэжэ сэдьхэжэ, нэрэ үгтэдэг ха юм.
Гэхэ зуура, минии хүгшэн аба хүбүүнэйнгээ табан басагадта бултандамнай «Ц» үзэгөөр эхилһэн түбэд нэрэнүүдые үгөөд, гансал зээ басагандаа “Нина” гэжэ нэрэ үгөө бшуу. Энээн тухай ойлгодогшьегүй байтарни, тэрэ Нина абгаймни: “Юундэ таанадта гоё буряад нэрэнүүдые үгөөд, намда “Нии-наа” гэжэ нэрэ үгөө гээшэб?”, -гэжэ шоглоо бэлэй. Тиигэжэ би нэрэнүүдэй тайлбаряар һонирхожо эхилээ һэм. Магад, нарайлалгын газарта Нина гэжэ ород эхэнэр туһалһан байжа болоо. Олон ушарта иигэжэ тэрэ үеын буряад хүнүүд соо гэнтэ ород нэрэ бии болошоһон байдаг һэн.
Урдын урда сагта индейцүүд шэнги “Хёрхо нюдэн”, “Түргэн хүл”, “Мэргэн гар”, “Һайхан сэдьхэл” гэжэ байгаад нэрэнүүдые үгэдэгшье байжа магад. Зүгөөр буряад арадай нэрэнүүд элдэб хэлэнүүдһээ абтаһан байдаг. Олонхи нэрэнүүд - түгэд үгэнүүд. Энэ буддын шажанай нүлөө гэжэ эли.
Түгэд ба санскрит хэлэнһээ абтаһан нэрэнүүд 300 гаран жэлэй саана хэрэглэгдэжэ эхилээд, буряад зон ондоо хари хэлэнэй нэрэ гэжэ ойлгохоёошье болишоо.
1936 он хүрэтэр түбэд, санскрит нэрэнүүдые үгэхэ заншал алдагдаагүй. Тиимэһээ олонхи наһатай зон орёо гэхэ гү, али хоёр дабхар нэрэнүүдтэй ябаа бшуу. Жэшээнь, “Гармажаб” - одо мүшөөр аршалагданхай, “Дансаран Гэлэг”- нангин гүн ухаатай, жаргалтай, “Даша-Доржо”- жаргалтай алмаз, “Димид Цырен”- буддын нэрэ, “Даша-Дондок”- жаргал зохёогшо гэхэ мэтэ нэрэнүүд буддын шажанай нүлөө гэршэлнэ бшуу. Тиигэдшье эрэ, эхэнэр хүнүүдэй нэрэнүүд ехэ илгаатай байгаагүй. Буда-Ханда, Цыбик-Доржо, Радна гээд хүбүүд, басагадые адлил нэрлэдэг байгаа.
1936-1940 онуудта, “хара хирээгэй хаагалаанай”, дасан һүмэнүүдые һандаргалганай үедэ, бөө, ламанарые, алишье шүтөөнэй һүзэгшэдые мүрдэжэ, хороожо эхилһэн сагһаа үндэһэн буряад нэрэнүүд үгтэжэ эхилээ. Жэшээнь, Бата-Жаргал, Зоригто, Сэсэгма гэхэ мэтэ.
1946 онһоо 1970-аад онууд хүрэтэр түбэд, санскрит нэрэнүүд, илангаяа дабхар нэрэнүүд хэрэглэгдэдэг байгаа. Бадмажаб - лёнхобо сэсэгээр хамгаалагдаһан, Раднажаб - үнэ сэнтэй хорохо газар, Цыдендамба - нангин бүхэ ами наһан, Генин–Доржо - алмаз мэтэ нүхэр, Цырен-Ханда - тэнгэреэр алхалагша, ута наһан.
Мүн лэ энэ үедэ хүүгэдтэ үндэһэн буряад нэрэнүүд үгтэдэг байгаа. Баатар, Бата, Баярма, Эрдэм, Туяна, Эржена, Эрдэни, Булад, Түмэн гэхэ мэтэ. Славян хэлэнүүдһээ нэрэнүүдые буряад үхибүүдтэ үгэдэг, эндэ удхыень ехээр анхарангүй, һайханаар, аятайгаар дуулдадаг нэрэнүүдые шэлэдэг байгаа. Магад, эндэ минии хүгшэн аба “Нина” гэжэ нэрэ шэхэндэ таатай байхадань, ехэ һайхашаагаад, зээ басагандаа үгэжэ болоо.
1960-1970-аад онуудта баруунай соёл дагажа, «моодно» болоһон нэрэнүүдые үгэдэг байгаа. Эндэ ганса ород арадай бэшэ, мүн Европын арадуудай соёлой нүлөө баһал бии гэхэдэ, алдуу болохогүй. Энэнь хадаа тэрэ үеын элдэб арадуудай харилсаа гэршэлнэ.
Һүүлэй жэлнүүдтэ, буряадуудай үндэһэн соёл, заншал, арадайнгаа һүлдэ тэмдэгүүдтээ бусажа байһан сагта буряад нэрэнүүд ехэ дэлгэрэнхэй.
Мүнөө шажан мүргэл хорюулгүй, тиимэһээ ямар үдэр, хэды сагта үхибүүн түрөөб гэжэ ламанарһаа асуужа, зурхайн ёһоор нэрэ үгэдэг болоһониинь ехэ һайн. Энэнь үхибүүдэй ажаһуудалда һайн байха гэжэ мэдэрхээр. Хэды олон хүн нэрэдээ таараагүй гээд, ажабайдалайнгаа харгыһаа халин, бүдэрэн ябана гээшэб? Энээндэ үнэншэнгүй ябахаар бэшэ, хэдышье наһатай байгаа һаа, нэрэеэ һэлгэхэдэ болохо ха юм. 1990-ээд онуудай эсэс, 2000-аад оной эхеэр хэды олон зон нэрэ обогоо һэлгүүлээд, Солонгос гүрэн руу мүнгэ зөөри бэдэржэ ошоо һэм. Тиигэжэ, тад ондоо хари гүрэнэй обог, нэрэ хуулиин ёһоор абажа болохоор ха юм.
Мүнөө сагта бүһэтэй гү, али эхэнэр хүнэй нэрэ гэжэ тад ондоонууд болоо. Ород маягаар буряад нэрэнүүдтэ залгалта нэмэгдэдэг болонхой - Бальжит - Бальжита, Сүрэн - Сүрэна, Сэлмэг - Сэлмэга. Харин эндэ түбэд бэшэгэй ёһоор эхэнэрнүүдэй нэрэдэ -ма гэһэн суффикс, залгалта нэмэхэдэ, зүйтэй хаш. Баяр - Баярма, Жаргал - Жаргалма, Соёл - Соёлма. Мүн үшөөшье дүтын мүнөө сагта Адиса, Амина, Алтана, Сарана, Баира, Дулсана гэһэн нэрэнүүд баһал өөрын удхатайнууд.
Арад бүхэн нэрэнүүдэй эди шэдитэ хүсэндэ этигэдэг, үгтэһэн нэрэ тэрэ хүнэйнгөө ажабайдалда өөрын онсо нүлөө үзүүлдэг гэжэ тоолодог. Жэшээнь, Гэсэр гэжэ нэрэ буряад аман зохёолой дээжэ болохо үльгэрэй геройн нэрэ хадаа аргагүй ехэ элшэ хүсэтэй, тиимэһээ энэ нэрэ зүрхэтэй, сэдьхэлээрээ хүсэтэй хүн даажа шадаха, тиимэһээ “хүндэ” нэрэ гээд, үсөөн лэ зон тэрэниие хүбүүдтээ үгэдэг. Тиигэжэ буряад зоной олонхинь хоёр нэрэтэй байдаг. Нэгэниинь түрүүн үгтэжэ, дансада бэшүүлээтэй, нүгөөдэ нэрэнь һүүлдэнь һэлгэһэн. Хоёр нэрэтэй хүнэй хуби заяан тухай баһал бодомжолхоор. Ламанар наһанһаа эртэ нүгшэһэн түрэл гаралайнгаа нэрэ үхибүүдтэ үгэхые хоридог, харин ород арадта энэ үзэгдэл дэлгэрэнги. Юрэнхыдөө, һая мүндэлһэн нялхада нэрэ үгэхэ гээшэ ехэ шухала, тон харюусалгатай хэрэг гээшэ.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
