813
Ниитэ гаршагтай очерк
Энэ юртэмсэ дэлхэй дээрэ гайхамшагта зүйлнүүд тохёолдоод лэ байдаг ха юм. Эдэ зүйлнүүдэй тон шухала зариманиинь нюусалагдаһан тамга доро орожо, зондо мэдэгдэншьегүй байха ушарнууд али олон үзэгдэжэ байдаг.
Үнгэрһэн социализмын үедэ бүлэг зонойшье, Улас оронойшье болон бүхы дэлхэйн хүн зоной амидаралда хабаатай юрэ бусын үрэ шэмээ үзүүлһэн гайхамшагта ушарнуудай шанга нюуса доро хадагалаатай, нюугаатай байдаг ёһые хүн бүхэн мэдэхэ, зүбшөөхэ бэзэ. Үнэн дээрээ болоһон нэгэ гайхамшагта үйлэ хэрэг тухай Агын Буряадай тойрогой эрхэтэн Дамбинима Цырендашиев аргагүй ехэ ажал бүтээжэ, “Сэмүүн саг” гэжэ ном бэшээд, 2012 ондо хэблүүлһэн байдаг. Энэ ном дотор үгтэһэн нэгэ гайхамшагта ушар, зүйл тухай уншаад, өөрын эрхэгүй бахархал сэдьхэлдэмни түрэжэ, нэгэ мяха шуһатай, хэлэн соёл, ёһо заншалтай монгол аха дүүнэртээ танилсуулаагүй һаамни, алдуу болохо гэжэ шиидээд, һониндо хэблүүлһэн ушартайб.
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхин үеэр Зүблэлтэ гүрэнэй сэрэг сухариһаар лэ байба. Фашис сэрэгшэд зогсолтогүй добтолго хэжэ, Москва шадар хорин модоной газарта тулажа ерээд, түгшүүрилтэй хүндэ саг ушаруулаад байба. Үнэн алдартын шажанай семинарида хамта һуража, харые хэдэг эльбэ шэдиин мэргэжэл шудалһан Гурдниев гэгшые хабаадуулжа, Москва хотые хамгаалхын тула тэрэнэй “хара бэлигые” ашаглаха тухай тэрээнтэй хамта һураһан Сталин бодомжолһон байдаг.
Ород гүрэнэй дорой байдалда ороходо абардаг эди шэдитэй “Тихвинская Божья Матерь” гэдэг бурханиие агаарай онгосодо тээжэ, Москва дээгүүр тойруулжа, хэдэн удаа гороо хүүлэжэ ниидхүүлһэн байдаг юм. Энэ хэрэгэй амжалта асархагүйдэнь, хүнэй эрхэ хаһадаг лагерьнуудта баряанда, хаалтатай байһан буряад яһанай юһэн ламанарые бэдэрүүлжэ олоод, Москва хото асаруулба.
Ушарынь гэхэдэ, Гитлерэй Түбэд, Балбын оронуудһаа буддын шажанай эрдэм шадабаритай ламанарые Берлин хото асаруулаад, Зүблэлтэ гүрэнэй болон Сталинай хохидолдо орохын тулада янза бүриин хатуу уншалга үйлэдүүлжэ байдагыень Зүблэлтын тагнуулшадай мэдээсэлгэтэй холбоотой юм.
Тэрэ буряад яһанай юһэн ламанартай Сталин бэеэрээ уулзажа: «Фашис Германиин добтолгые яагаад тогтоожо болохоб? Москва хотые хамгаалха ямар арга байнаб? Эдэ бүгэдые таанар мүнөө һүниндөө бодомжолжо, зүбшэжэ хэлсээд, үглөө үглөөгүүр намда харюу үгэхэт. Би өөрөө ерэжэ, таанарай харюу соносохоб», - гэбэ. Ламанар тэрэ һүни хоорондоо зүбшэжэ хоноод, үглөөниинь Сталинтай уулзахадаа: «Бидэ хүсэ ехэтэй саһа шуурга дэгдээжэ хүдэлгөөд, хүйтэнэй эршые эрид шангаруулжа шадаха байнабди. Иимэ хэрэг үйлэдэхын тула бидэнэй уншаха бурханай ном, гартаа бариха шажанай зэмсэг хэрэгтэй болоно. Тэдэ болбол, Улаан-Үдэ хотын музейн сан хадагалдаг Одигитриин һүмэ дотор байха ушартай», - гэбэ ха.
Харюусалгатай хүн тэрэ юһэн ламанарай нэгыень абаад, тэрэ дары агаарай онгосоор Улаан-Үдэ зорижо ниидэбэ. Агаарай онгосо Улаан-Үдэдэ һүни дунда хүрэжэ ерээд, музейн хэды ажалшадые оронһоонь бодхоожо, Одигитриин һүмэ асарба. Тэдэ зоной нэгэн музейн сан хаража байһан Жалсан Жапов хожом болоһон хойно эрдэмтэн Дугар Мижидондо хэлэхэдээ: “Дүшэн нэгэн оной намар айхын ехээр айһан, һүрдэһэн хүмби. Һүниин тэнгээр гэрэймнай үүдэ хүн тоншобо. Яаралтай бодожо, үүдэеэ нээхэдэмни, аюулһаа хамгаалха албанай полковник орожо ерээд: «Түргэн хубсалаад, бидэнэртэй яба!» - гэжэ захирба. Айһан сошоһондоо, һалганаха тооной хубсалжа: «Богоһоёо алхажа, дахин орохогүй хаб даа», - гэжэ бодоһоор гэрһээ гараһан хүмби. Газаа гарахадамнай, машина зогсожо байба. Тэрэ дары намайе машинада һуулгаад, Одигитриин һүмэ тээшэ гүйлгэбэ. Машина дотор манай яһанай хүн һууһан байба. Яаралтай түргэн һүмэ хүрэжэ ерээд: “Энэ хүндэ хэрэгтэй зүйлнүүдыень бушуу түргэн оложо үгэ!” – гэжэ полковник захирба. Тэрэ машина дотор һуужа ябаһан хүн: “Жүдэй” уншалгын юһэн ном хэрэгтэй,” - гэбэ. Бидэ бэдэрхэдээ, оройдоол хоёр-гурбан лэ ном олобобди. Тэрээнһээ гадуур хонхо ошортойнь, дамаари, сан хэнгэрэг гэхэ мэтэ зүйлнүүдые абаһан юм. Тэрэ машина дотор бидэнтэй ябаһан хүн Эгэтын дасанда минии хараһан үбгэн лама байба. Мүнөө хүрэтэрөө нэрыень һанажа шадаагүйб даа”, - гэжэ Жалсан Жапов хэлэһэн байдаг юм.
Иигэжэ буддын шажанай уншаха ном, гартаа бариха шажанай зэмсэгтэй болоһон юһэн буряад ламанарые Москва шадар оршодог үндэр доболиг газарта абаашажа һуулгаад, уншалга үйлэдүүлһэн юм. Уншалгаяа дүүргээд, Москва хото руу немецүүдэй орожо үрдеэгүй ябахадань, тэнгэриин шарай муухай боложо һалхилаад, шуургалжа, саһа шэдүүлбэ. Хүйтэнэй эршэ шангадаад, һууха байхын аргагүй шэмэрүүн хүйтэн болобо.
Газаа хүсэд хүйтэнэй сагай ерээдүй байхада, Германиин сэрэгшэд үбэлэй хубсаһанда ороогүй байжа, гэнтэ бууһан шэмэрүүн хүйтэндэ дааража тулгардаба. Танкын болон машинын тоһо үнжэгэниинь хүрөөд, ябажа шадахаяа болижо, добтолго хэхэ аргань һалаба.
1941 оной 11-дүгээр һарын эхеэр Москва хотые хамгаалха хараа зорилготойгоор Улаан Арми олон янзын бүридхэлэй сэрэгүүдые, сэрэгшэдые элсүүлжэ байба. Тэдэнэрэй дунда, хожомынь 1995 ондо Москва хотын Улаан талмай дээрэ үнгэргэгдэһэн Илалтын жагсаалда хабаадаха хубитай байһан Лэгсэг Эрдынеев, Ташкент хото шадар байһан 61-дэхи армиин сэрэгшэ Ринчин Цыренжапов гэгшэдһээ эхилээд, Москва хотые хамгаалгада хабаадаһан буряад хүбүүд олон байдаг.
Тэдэнэр хожомынь дурсан һанахадаа: “Тэрэ сагта Москва шадар дулаахан байжа, зунайнгаа хубсаһатай байһан сэрэгшэдые гэб гэнтэ үбэлэй хубсаһанда оруулба. Гэнтэ үбэлэй хубсаһанда ороһон бидэнэрэй халуудаха туйлдаа хүрөөд байтар, саһа шуурган эшхэржэ, түүхэдэ үзэгдөөгүй хүйтэн гэнтэ буужа ерэбэ. Үбэлэйнгөө хубсаһа үмдэжэ үрдиһэн сэрэгшэд хүйтэнэй болохые уридшалан мэдэһэн Сталинай мэргэн ухаатайень магтаһан юм”, - гэжэ тэдэнэр дурсан һанаһан байдаг.
Тэрэ хүйтэн шуурган дундуур хонин сагаан нэхы дэгэл, шэбэгшэтэй малгай, боро үнгэтэй валенка үмдэһэн Сибирьһээ гарбалтай сэрэгшэд эсэргүүсэгшэдэй урдаһаа тунхаришагүй добтолго эхилһэн түүхэтэй.
(Түгэсхэлынь хожом гараха).
Худай Цэдэнэй НАМСАРАЙН
Автор: Доржо СУЛЬТИМОВ буряадшалаа
