​Эрдэмэй түлөө эрэлхэг ябаа

Гарма Шойропович Жанчипов 1926 ондо Буряад-Монголой АССР-эй Ярууна аймагай Зүүн-Үльдэргын Хара-Хушуун гэжэ газарта түрэһэн. Сэбээн Дондогой Сэрээтэр эхэнь залуугаар наһа баража, 1931 ондо түрэһэн Ханда дүүтэеэ өөдөө болоо. Хожомынь Раднын Жигмид гэжэ хойто эхэтэй болоод, 1937 ондо Бүдэ-Сэди дүүтэй болоһон байгаа.

Гарма эсэгээрээ нютагай Борсотон угай юм. Үбгэ эсэгэнь, Шойроб гэгшэ, ехэ эмшэн һэн. Монголдо түбэд эмэй һургуули үзэһэн байгаа. Харин Шойробой Жанчиб эсэгэнь Анаа дасанда һураһан, удаань Чисаанай, Худанай дасануудта түбэд эмшэлгын бэрхэ багшанарта һураһан гэдэг. “Гармын баабай” гэжэ алдаршаһан Шойробой Жанчиб эмшэниие Шэтэ Улаан-Үдэ хоёрой дунда дуулаагүй хүн үгы юм гэлсэгшэ бэлэй. Һудалай сохисоор доторой үбшэ танижа аргалдаг, хоногой – 24 сагай хүнэй һудалай сохисые саг сагаарнь мэдэдэг, ехэл эрдэмтэй байгаа. Эхэнэрэй үбшэ танижа, урагшатай арга хэдэг һэн. Холо, ойроһоо, нютагаймнайшье шэмээшэг хүгшэд, бэреэд ходол ерэжэ байгша бэлэй...

Гушаад оной эхеэр Зүүн-Үльдэргэдэ дүрбэн класстай эхин һургуули байгаа. Гарма Жанчипов тэрэ һургуулияа дүүргээд, зуун модо газарта байһан Нарһата ошожо, 5-дахи класста һураа. 1940 ондо Зүүн-Үльдэргэдөө 7 классай бии болоходо, 7-дохиие дүүргээд, 8-дахиие Нарһата дахин ошожо дүүргэбэ. Тиигээд лэ 1942 онһоо нютагайнгаа Ленинэй нэрэмжэтэ колхоздо элдэб ажал хээ. 1943 оной октябрь һарада нютагайнгаа Балданов Радна-Сэди, Цыренжапов Уяан-Доржо болоод бэшэшье хэдэн хүбүүдээр сэрэгтэ татагдаа һэн. НКВД-эйн сэрэгтэ абтаһан Гарма Жанчипов Сталинградта плендэ абтаһан немец сэрэгшэдые һахилсажа, ажал хүүлэдэг байгаа.

1945 ондо үбшэнэй шалтагаар сэрэгһээ табигдажа ерээд, саашадаа һургуулида һураха ехэ хүсэлтэй һэн. Тэрэ хатуу сагта колхозой байдал ехэл хүндэ байгаа. Ажал хэхэ эрэшүүлэй үсөөрһэндэ, колхозһоо хүниие табидаггүй һэн. Гэбэшье, Нарһатын дунда һургуулида 9-дэхиие алгад 10-дахи класста абтажа, дайшалхы олон шагналтай Григорий Иванович Бадашкеев гэжэ һайн директор Гарматай час тухай хөөрэлдэжэ, хаана ямар алба гараһыень һонирхоһон:

- Ном үзэхэ дуратай бэрхэ хүнши, шамайе арга соогоо харалсахаб. Мэдэнэб: һурахашни хүндэ байха, зүгөөр сэрэгэй һургуулиһаа хүндэ байхагүй, - гэжэ урмашуулһан, зориг-жуулһан.

Гарма Жанчипов  тэсэбэритэй эрхимээр һуража, дунда һургуулияа дүүргээ һэн. Аттестат дээрэнь немец хэлээр нэгэл “3” сэгнэлтэ байгаа. Ушарынь хадаа, тэрэ хари хэлые нэгэл жэлдэ үзөө ха юм. 1948-1949 оной һуралсалай жэлдэ Ярууна аймагай түб Нарһатын дунда һургуулида Үльдэргэһөө һураһан зон гэхэдэ: Гарма Жанчипов 10-дахи класста, Цыренжаб Цыденжапов 9-дэхи, Цэдэб-Доржо Цыренов, Светлана Садовская хоёр 8-дахи класста һуража гараа һэн.

1949 оной зун Гарма Жанчипов Эрхүүгэй хада уулын-металлургиин институдай геологиин факультедтэ орохоор шалгалта бариба. Тэрэ сагта геолог мэргэжэлтэд хоморой зон байгаа. Ехэ конкурсын дүнгөөр руда шанаржуулха факультедтэ һурахыень дурадхаба. Геологой мэргэжэл шэлэһэн Гарма арсажа, Улаан-Үдэеэ бусаад, тэрэ үеын Буряад-Монголой зооветеринарна институдай мал эмнэлгын факультедтэ Эрхүүдэ үгтэһэн шалгалтынгаа дүнгүүдээр абтаа һэн.

- Дээдэ һургуулида ото “табан” дээрэ һуража ябаашье һаа, мүнгөөр дуталдаха ушар ходол гараха. ПВЗ-эйн үдэшын һургуулида буряад хэлэеэ ошожо заахаш даа. Мухинай, Шефскэ үйлсэнүүдэй баян айлнуудай түлеэень татажа, хахалжа, үдэшынгөө һайн хоол эдеэд, байрадаа ерэхэш, - гэжэ Гарма ахай үе-үе хөөрэгшэ һэн.

- Нэгэтэ Үльдэргэһөө бусаха дээрээ “Баабай, пальто абаха мүнгэ үгыт” гэһэн хүм. Теэд баабай хүйтөөр миһэрээд: “Үшөө минии мүнгэн шамда хэрэгтэй бы!”, гэһэн юм. Тэрэ гэһээр дахин мүнгэ эреэгүй хүм, - гэгшэ һэн.

- Үргэлэй мүнгэн олзо бэшэ гэжэ тоолодог һэн. Тиимэһээл хүн зониие зүндөө эмшэлжэ, аргалжа, үргэлэй мүнгөөр эд хогшол суглуулдаггүй, бурханай заабариин философитой хүн байгаа. Одхон хүбүүн Бүдэ-Сэдитэеэ унтаха хэбтэритэйнүүд, үмдэхэ хубсаһатай, эдеэлхэ аяга, табагтай. Сайгаа, мяхаа шанаха хоёр хара тогоотой, шэрээ дороо заахан абдар хайрсагтайл хоёр бэлэй. Үнэр баян бүлын эсэгэ, мүнөө 80 наһандаа хүрэжэ ябаһан Бүдэ-Сэди Шойроповичнай багаһаа хойшо хоморой эрдэмтэй эмшэ эсэгынгээ бэрхэ тогоошон ябаһан хүн гээшэ.

Гарма Жанчипов 1954 ондо дээдэ һургуулияа улаан дипломоор дүүргээд, Москвагай мал эмнэлгын академиин аспирантурада гистологиин кафедрада һуража гарахадаа, биологиин эрдэмэй кандидадай диссертаци хамгаалһан юм. Сэрээтэр эжынь дүүгэй хүбүүн Цыденжапов Цэрэнжаб Эрхүүгэй хүдөө ажахын дээдэ һургуули дүүргээд, Чисаанай МТС-эй инженер-механигаар хүдэлжэ байхадаа, 1957 ондо Москвагай Бүхэсоюзна выставкэдэ эльгээгдэһэн байгаа. Тиигээд лэ Крым амархаяа ошожо ябаһан түрэлэйнгөө Цэдэб Доржиевич Галсановтай уулзаад, аспирант Гармадаа хүрэжэ, һая гэрлэһэн Ирина Васильевна һамгантайнь танилсажа, энэ ушараа томо ресторанда тэмдэглэһэн байгаа.

Гарма Шойропович Жанчипов 1958 ондо Буряадайнгаа хүдөө ажахын дээдэ һургуулида бусажа, ассистентээр, доцентээр ажаллаба. 1974 ондо мал эмнэлгын эрдэмэй докторой диссертаци Москвада долоон хоног соо хамгаалаа һэн. Тэрэ сагта ехэ шанга эрилтэтэй байгаа. Удаадахи жэлдэнь факультедэй кафедрые даагша болгогдоо, профессор нэрэ зэргэ үгтөө һэн.

Гарма Шойроповичой наһанай нүхэр Ирина Васильевна хадаа Тула можын Донской хотодо 1920 ондо түрэһэн. Лата, немец, француз хэлэ тэгшэ мэдэхэ, англи хэлэндэшье ульгам мэдэсэтэй ехэ эрдэмтэй хүн байгаа. Анхан залуудаа һураһан, Н.К. Крупскаягай нэрэмжэтэ хари хэлэнүүдэй Москвагай багшанарай дээдэ һургуулиин аспирант ябахадань танилсаһан байгаа. Ирина Васильевна (түрэһэн обогынь Назарова һэн) Жанчипова Буряадай хүдөө ажахын институдай хари хэлэнүүдэй кафедрые даагша, механизациин факультедэй партийна эмхиие хүтэлбэрилжэ ябаа. Багшанарай, оюутадай дунда ехэ хүндэтэй хоёр байһан юм.

Гарма ахайтан Москваһаа ерэһэн зундаа Үльдэргэеэ айлшалаа һэн. Ирина Васильевна Жанчиб баабай Бүдэ-Сэди хоёройнгоо хубсаһа хунар ехээр угаажа, голһоо хүнэгөөр элһэ асаржа, гэр барааень хуба шаргал болотор сэбэрлээ, будаа бэлэй.

- Эрдэмэй доктор болохо эрилтэ ехэл юм байна даа. Гармамнай дээдэ математика шудалаа. Мал эмнэлгын итальян, япон журналнуудые англи хэлэн дээрэ толигүйгөөр уншана, - гэжэ Ирина Васильевна 1974 оной үбэл Захааминһаа ерэхэдэм хөөрэжэ һуугаа һэн.

- Биологёор докторойхидо дүтэлөөб даа. Теэд мал эмнэлгын эрдэмээрээ гарахам даа. Угайнгаа заяагаар зониие аргалха хүн болохо байгааб. Хүндэ туһатай хирург байха һэм... Оюутан ябахадаа, практикада тугалай эмнеэ хэгшэ һэмди. Хүбүүд, басагад медицинын эрилтын ёһоор гараа мылээр угаажа, сагаан аршуулаар хатаажа, эмнеэ хэхэл даа. Теэд олонхи ушарта эмнеэ гараһан тугал, буруун ябажа ядажа, зобожо байгша һэн. Би балай нарилхагүй, хүнэй хараагүйдэ хүхэ халаадайнгаа хормойгоор хургаяа хэды-еды аршажархёод эмнихэб. Тэдэ малнуудни яахашьегүй. Тиигэжэ хүнгэн гартайгаа – аргада урагшатай хүн байһанаа ойлгоогшо һэм, - гэжэ Гармуудай ахай нэгэнтэ бэшэ хэлэдэг бэлэй.

Би хадаа адли нэрэтэй түрэһэн нагасынь хүбүүн болоноб. Хэдэн жэлдэ редакцида хүдэлхэдөө, Гарма ахайндаа байжа, түлеэ залһаа бэлдэдэг, уһа саһаа асардаг, эдиһэнһээнь эдилсэжэ, уулсажа, дурандаа ябагдаа бэлэй.

Үймөө ехэтэй үе сагайнгаа шаасалангаар угайнгаа мэргэжэлтэ отошын харгыһаа хадуурһан, эрдэм һургуулиин түлөө эрэлхэгээр ябажа, Ярууна нютагһаа гараһан эрдэм ухаанай түрүүшын доктор, профессор, Буряад ороной эрдэм ухаанай габьяата ажал ябуулагша Гарма Шойропович тухай зарим тэды дурдахада, иимэл даа.

Автор: Булад Жанчипов
Описание: Бүдэ-Сэди Шойропович Анна Цыреновна хоёр үхибүүдээ тойруулаад һууна. Дулма-Жаб басаган эжытэеэ зэргэлэнхэй. Урда тээнь Алдар Дондок ахайтаяа һууна. Ара талада: эгэшэ Рэгзэма, Бэлигтэ, Зоригто, Нанзад Жанчиповууд 90-ээд онуудай хүхын дуунаар Хуһан-Хушуундаа