872
ЭСЭГЭ ОРОНОО хамгаалгын Агууехэ дайн манай гүрэнэй ажабайдалда, зоной ажал хэрэгүүдтэ айхабтар ехэ хубилалтануудые хээ һэн. Совет хүнүүдые нэгэдүүлхэ, Эхэ орондоо дурлал болон бэеэ үгэнги, үнэн сэхэ байлгые тэдэнэртэ хүмүүжүүлхэ, социализмын асари ехэ туйлалтануудые аршалан хамгаалха гээшэ Эсэгын дайнай жэлнүүдтэ Коммунис партиин үзэл сурталай хүдэлмэриин гол зорилго болодог байгаа.
«Буряад-Монголой үнэн» газетэдэ хүдэлжэ байтараа гү, али дайнай һүүлээр бусажа ерэхэдээ, журналистнуудаар ажаллаһан Намдаг Цыбенов, Галан Данзанов, Цымжит Цыдыпов, Дамба Цыбенов, Цыбан-Доржо Дугаров, Антон Мантаев, Цырен Субанов, Циден Цибудеев, Цырен Очиров, Мүнхэ Нимаев, Бата Дашиев, Насаг Цыбикдоржиев, Жалсан Дондитов, Даша Лубсанов, Гармажаб Санжиев, Цырендаша Будаев болон бусад фронт мордожо, эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаһан юм. Тэрэ тоодо тус газетын корреспондентнүүд, оршуулагшад байhан Д-Ц.Дансарунов, Д-Д. Дашиев, П. Доржиев, Д. Дугаров болон Б. Хоршинжабон гэгшэд дайнай талмай дээрэ баатарай үхэлөөр унаһан байгаа. Баатар сэрэгшэдэймнай нэрэнүүд Хэблэлэй байшан соохи Дурасхаалай самбар дээрэ алтан үзэгүүдээр бэшэгдэнхэй.
Эдэнэй олонхинь бүхы наһаараа газетэ, журналда, номой хэблэлдэ хүдэлжэ, мэдээжэ журналистнууд, харин нүгөө зариманиинь эрдэм ухаанай харгыгаар дабшажа, суута эрдэмтэд болоhон байха юм. Энгэртээ орден, медальнуудые яларуулhан баатар сэрэгшэдэйнгээ hайндэрнүүдэй үедэ ажалдаа ерэхыень харахада, баярлахаар, омогорхохоор байдаг һэн даа. Эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаhан баатар сэрэгшэ журналистнууд – аха нүхэд тухайдаа тобшохоноор хөөрэхэмни.
ЛЕНИНЭЙ ОРДЕНТО НАМДАГ ЦЫБЕНОВ (дээрэ үгтэһэн гэрэл зураг дээрэ)
НАМДАГ ЦЫБЕНОВ 1908 оной шорой шара Бишэн жэлдэ Шэтэ можын Петровск-Забайкальскиин районой Үбэр-Үнгөө нютагта дунда шадалтай таряашанай бүлэдэ түрэһэн байгаа. Бага балшар наһандаа түрэлхидһөө гээгдэжэ, үлдэхэ даарахые үзөө һааб даа. Нютагайнгаа баяшуулда хүлһэншэнөөр ажаллаха баатай болобо. Тиигэбэшье эхин шатын hургуули дүүргэбэ.
Гараха түрэхэһөө шуран солбон хүбүүн комсомолдо орожо, залуушуулай дунда ябуулагдадаг хүдэлмэридэ эдэбхитэйгээр хабаададаг байгаа. Тиин 1930 ондо ВЛКСМ-эй ЦК-гай уряагаар Н.Ц.Цыбенов Дээдэ-Үдэ ерэжэ, Буряадай үндэһэн полиграфистнуудай зэргэдэ орожо, гүрэнэй типографида үзэг холбогшын, корректорэй мэргэжэл шудалаа һэн. 1932 ондо Буряадай комсомол тэрэниие Эрхүүгэй соёл-гэгээрэлэй 3 жэлэй hургуулида эльгээбэ. Һургуулияа дүүргэхэдээ, Н.Ц.Цыбенов «Буряад-Монголой үнэн» газетэдэ бэшээшэнээр ажалда оробо. Эндэ тэрэнэй бэшэхэ, эмхидхэхэ бэлиг шадабари тодороо бэлэй.
Дайнай эхилхэдэ, Намдаг Цыбенов 1941 оной октябрьда Москва шадар байлдаанда ороо һэн. Эндэ Цыбенов шархатабашье, байлдаанай талмай дээрэ үлэжэ, дайсанай хэдэн сэрэгшэдые һүнөөбэ. Энээнэйнгээ түлөөтэрэ «Шэн зоригой түлөө» медальда хүртэһэн байгаа.
1943 оной август һарада Курска дүхэригтэхи Ольховатка-Поныри тосхондо болоhон тулалдаанда станкова пулемедой расчедой командир гансаараа үлэхэдөө, дайсанай бронемашина, хэдэн солдадые усадхажа, «Шэн зоригой түлөө» хоёрдохи медаль энгэртэнь яларба.
1943 оной сентябриин 22-то дайсанай сэрэгшэд зургаан танкнуудаар дэмжэгдэн, Петровко тээшэ добтолоо һэн. Цыбенов хоёр танкыень урагшань табяад, пулемёдоор буудажа, немец ябаган сэрэгшэдые таһара сохёо бэлэй. Энэ байлдаанда тэрэ зуугаад гитлеровскэ сэрэгшэдые хюдажа, хүлhөөнь буулгаба. Эндэ эрэлхэг зориг, баатаршалга гаргаһанайнь түлөө Намдаг Цыбенович Цыбеновтэ Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэ олгохые зууршалга хэхэдэнь, ямаршьеб мэдэгдээгүй ушар шалтагаанаар энэнь бэелүүлэгдэнгүй, СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1944 оной январиин 15-най Зарлигаар Н.Ц.Цыбенов Ленинэй орденоор шагнагдаа һэн.
Удаань баатар сэрэгшэ үшөө хэдэн байлдаанда шалгарһанайнгаа түлөө «Шэн зоригой түлөө» гурбадахи медаляар, Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай I шатын орденоор, бусад медаляар шагнагдаhан байгаа. Эрэлхэг сержант дүрбэ дахин шархатаашье һаа, hөөргөө жагсаалдаа бусадаг һэн.
Бусажа ерэхэдээ, Намдаг Цыбенович Цыбенов «Буряад-Монголой үнэн» газетэдэ 40 гаран жэлдэ үнэн сэхээр ажаллаhанайнгаа түлөө СССР-эй Журналистнуудай холбооной гэшүүн Н.Ц. Цыбенов «Шэнэ газар ашаглаһанай түлөө» медаляар, БурАССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй хэдэн грамотаар шагнагдаһан, «Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байха юм.
Дайнай болон ажалай ветеран, хэдэн үеын залуу журналистнуудые һурган хүмүүжүүлэгшэ Намдаг Цыбенович Цыбеновэй дурасхаалые нангинаар сахижа, республикымнай олониитэ, ветерануудай совет, бүхы наһаяа зорюулһан түрэл газетэнь, нютагаархидынь, түрэл гаралынь 108 жэлыень үргэнөөр тэмдэглэһэн байха.
АЛЕКСАНДР НЕВСКИhЭЭ ҮРШӨӨЛТЭЙ
ГАЛАН ДАНЗАНОВ 1909 оной шорой шарагшан Тахяа жэлдэ Хэжэнгын аймагай Доодо-Худан нютагта дунда шадалтай малшанай үнэр баян бүлэдэ долоон үхибүүдэй табадахинь боложо, түрэһэн намтартай. Бага наһандаа эсэгэһээ гээгдэһэн юм.
Аяар 13-тай боложо ябахадаа, нэгэдэхи класста һурахаяа оробо. Нюргаар үндэр, хүдэр шамбай бэетэй хүбүүн бага наһатай үхибүүдтэй хамта һурахадаа, аягүйрхэдэг, эшэдэг байгаа. Гэбэшье хүбүүн «долоон класс дүүргээгүйдээ һургуулияа орхихогүйб» гэжэ досоогоо сэдьхэжэ ябаа, һургуулияа хаяагүй. Энэнь эдир хүбүүнэй ехэ зоригтой, эрмэлзэл ехэтэй байһыень гэршэлнэ.
Долоодохи класс дүүргэһэнэйнгээ hүүлээр Буряадай багшанарай техникумдэ һуралсалаа үргэлжэлүүлээ һэн. Багшаар удаан хүдэлбэгүй. 1932 ондо Галан Данзанов сэрэгэй бодото албанда татагдаба. Гурбан жэлһээ дээшэ саг соо алба хээд, бусажа ерэхэдэнь, тэрэниие ондоо ажалда эльгээгээ бэлэй.
Тиигэһээр байтар 1941 он - түмэр сагаагшан Могой жэл гаража ерэбэ. Дайн. Түрүүшын hарада албанда татагдабашье, 1943 ондо фронтдо ороһон юм. Калининска фронт. Лейтенант Данзанов 45 миллиметрэй үхэр буугай взводой командир болоо һэн. Дайнай эхиндэ эрэлхэг зориг харуулһан, баатаршалга гаргаһан баатар-хэрэм Брестые сүлөөлхын түлөө шанга байлдаан Галан Данзановичай ухаан бодолдо батаар үлэнхэй.
Тиихэ үедэ тэрэнэй ябаган сэрэгэй 412-дохи полк дайлалдаһаар, замаа үргэлжэлүүлжэл ябаа һэн. Данзанов полкоёо Польшодо хүсэбэ. Зүгөөр тэрээндэ шэнэ батарей даалгаhан байгаа. Батарейнь 60 хүнһөө бүридэхэ. Олон үндэhэ яһатан ородог һэн ха: ород, молдаван, белорус, казах, таджик, буряад... Варшава хотые сүлөөлхын түлөө тэмсэлдэ тус батарейн сэрэгшэд урдаа табиhан зорилгоёо амжалтатайгаар бэелүүлжэ, дайшалхы арга хабатай байhанаа харуулба.
Саашанхи байлдаануудта, илангаяа Одер мүрэниие гаталалгада, Рандуп канал дабалгада Данзановай батарей мүн лэ шалгараа һэн. Эдэ бэхилэлгэнүүдые дабажа гараха гээшэ айхабтар орёо хүшэр байба. Энэ зорилгоёо амжалта түгэс дүүргэhэнэйнь түлөө батарейн командир Галан Данзановые Александр Невскиин орденоор шагнаа бэлэй. «Мэргэн хүмүүн... мянган үедэ уласай домогто шэнгэдэг» гэжэ хэлсэдэг гээшэ. 1240 ондо тайжа Александр Ярославовичай (Невский гэжэ алдаршаhан) ударидаhан ород сэрэгүүд Нева мүрэн дээрэ шведүүдые бута сохёо һэмнай. Тиин суута полководецой нэрэмжэтэ орденоор шагнагдахадаа, Галан Данзанович тэрэнэй үршөөлдэ хүртэбэб гэжэ угаа ехээр баярлаһан байгаа.
Ябаган сэрэгшэдэй 412-дохиполкын III шатын Кутузовай ордендо хүртөө һэн. Дайшалхы габьяануудайнгаа түлөө Г.Д.Данзанов Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай I шатын орденоор, хэдэн медаляар шагнагдаһан, Верховно Ахамад командалагшын 10 Баярай бэшэгтэ хүртэһэн алдартай.
Дайгаа дараад, даагаяа hүүлдээд бусажа ерэхэдээ, Г.Данзанов «Буряад-Монголой үнэн» газетэдээ хүдэлбэ. 30 гаран жэлдэ корреспондентээр, таһагые даагшаар, оршуулагшаар ажаллаhан байгаа. Галан Данзанович ниитын-политическэ материалнуудые бэрхээр оршуулдаг хүнүүдэй тоодо ородог һэн. «ТАСС-ай ехэ материалнууд телетайпаар ерэжэ захалба. Галан Данзановичнай тамшаажа орохонь даа», - гэжэ хүбүүд шоглодог бэлэй. Галан Данзанович наһанайнгаа нүхэр Сэржэмэдэгтэеэ үхибүүдэйнгээ гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэһэн байна.
АБА, ЭЖЫНГЭЭ БУЯНГААР...
ЦЫБАН-ДОРЖО ДУГАРОВ 1924 оной модон хүхэ Хулгана жэлдэ Яруунын аймагай Мэгжээнэй-Үбэр нютагта улаалзай Хүбдүүд угай Найданай Дугарай бүлэдэ түрэһэн байгаа. Айлай ганса хүбүүн эрхэ тангилаар үндыгөө һааб даа. Аба, эжынь хүбүүгээ эрдэм hургуулитай болгохые оролдоhон юм.
Ц-Д.Дугаров 1942 оной октябрь һарада албанда татагдаад, Дивизионнодо 6 һарын курсада һураба. 8 класс дүүргэгшэд пулемёт («Максим»), харин дунда hургуулитайшуул, тэрэ тоодо Цыбан-Доржо миномёт шудалаа һэн ха. Шэнэ жэлэй январьда дулаан хубсаһа абаад, баруулжаа ошохо болоходоо, 18-тай залуу хүбүүд ехэл баярлабад. 1943 оной зун Калинин хотоһоо баруугаар болоһон байлдаанда Ц-Д.Дугapов түрүүшынхиеэ хабаадаба.Танкын урдаһаа буудадаг тусхай буутай ябаа. Гараа ехээр шархатаһан Дугаров 4-5 һара соо госпитальдо аргалуулһанайнгаа удаа шархатагшадые медсанбадта абаашадаг, дайнай газарһаа гаргадаг хүн болоо һэн.
Үндэр шиираг бэетэй хүбүүн миномётчик боложо дайлалдаба, 1944 оной сентябрь һарада партийно-политическэ курса гаража, партида абтаа, батальоной комсорг болоо. Латвида дайлалдажа ябатараа, хүлөө хүндөөр шархатаһан юм. Эмшэдэй аша туһаар эдэгээ һэн ха. Бигосово станци шадар болоhон шанга байлдаанда, мүн Латвиин Огре хотые сүлөөлхын тула Баруун Двина мүрэниие гаталалгада Цыбан-Доржо Найданович шалгараа бэлэй. Тиигэжэ батальоной комсорг «Шэн зоригой түлөө» медаляар, Улаан Одоной орденоор шагнагдаһан байгаа. Эндэл тэрэ удаан хүлеэгдэһэн илалтын үдэрые угтаһан юм.
Сэрэгэй газетэдэ бэшэдэг байһан Ц-Д.Н.Дугаров «Буряад-Монголой үнэн» газетэдэ ажалда абтажа, түрүүлэн Яруунада, Хоридо өөһэдын корреспондентээр, удаань «Үнэн” сониндоо корреспондентээр, таһагые даагшаар хүдэлһэн байгаа. Тиихэдээ Соведүүдэй хүдэлмэриие, депутадуудай ажал ябуулгые hайжаруулха талаар горитой ажал хэһэн хүн юм. Дээдэ hургуулитай, дүршэл ехэтэй коммунистые 1986 ондо республикын Журналистнуудай холбооной харюусалгата секретаряар hунгахадань, тэрэ республикын ба аймагуудай газетэнүүдтэ, залуу журналистнуудта ехэ туһа хүргэһэн байгаа. Үнэн сэхэ ажалаараа тэрэ «Poccиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн гээшэ.
Цыбан-Доржо Найданович согтой хүхюун, шог зугаатай, баян сэдьхэлтэй, хододоо энеэжэ ябадаг хүн юм һэн. Эндэ тэндэ уулзахадаа, «Зай, аха, хэр ябанабта даа?» гэжэ асуухадаш, «Аба, эжынгээ буянгаар hайн лэ ябагдана» гэжэ харюусадаг бэлэй.
Цыбан-Доржо, Цырен-Дулма Дугаровтанай эбтэй эетэй бүлэ дүрбэн хүүгэдтэй (хоёр хүбүүн, хоёр басаган) байгаа. Мүнөө үхибүүдынь, арбаад аша зээнэрынь аба, эжынгээ дурасхаалые нангинаар сахижа, ашата буяндань хүртэхые хүсэжэ ябадаг юм.
Автор: Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ
