​Шэрүүн сагые дабаһан Шэмхын интернат-һургуули

Намарай эдэ үдэрнүүдтэ Түнхэн аймагай Шэмхын интернат-һургуули байгуулагдаһаар 145 жэлэйнгээ ой тэмдэглэжэ байна. Энэ баяртай ушар тохёолдохогүйдөөшье болохо һэн. Ушарынь гэхэдэ, һүүлэй хэдэн жэлэй туршада һуралсалай энэ эмхиие хааха тухай асуудал табигдажа эхилээ. Һургуулиин мүнөөдэрэй байдалтай аймагаар ябаһан Арадай Хуралай һунгамалнууд танилсаба.

Энэ һургуулиин түүхэ баян юм. Интернат-һургуулиин захирал Мария Борисовна Парпаева хүндэтэ айлшадта эмхиингээ түүхэ, мүнөөдэрэй ажабайдал тухай хөөрэжэ үгэбэ. 1898 ондо Шэмхэ һууринай эхин һургуули Һүмын училищи болгогдоо. 1917 ондо, хубисхалай һүүлээр, дүрбэн жэлэй һургуули шэнээр үүдэеэ сэлиһэн байна. 1933 ондо тэрэ долоон жэлэй болгогдоо. Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай хүндэ жэлнүүдтэшье һургуули хаагдаагүй. 1945 ондо Түнхэн аймагта болон бүхы Буряад Уласта үншэн хүүгэдэй олошорһон ушарһаа Шэмхэдэ интернат-һургуули байгуулагдаа. 

“Тэрэ хүндэ сагта һурагшад өөһэдөө түлеэгээ бэлдэдэг байгаа. Ойдо жэмэс суглуулжа, огород тарижа, һурагшад өөһэдыгөө эдеэ хоолоор хангадаг һэн. Энэ һайн заншалыень бидэ мүнөө үргэлжэлүүлнэбди”, - гэжэ Мария Парпаева мэдүүлнэ.

1956 онһоо хойшо интернадта малшадай, колхоз совхозуудай ажалшадай хүүгэд хүмүүжүүлэгдэдэг болоо һэн. Тиихэдэ үншэн үхибүүдтэ ехэ анхарал хандуулагдадаг байгаа. “Мүнөөшье байдал ехэ ондоо болоогүй. Юуб гэхэдэ, ехэнхи һурагшаднай тулюур байдалтай гэр бүлэнүүдэй үхибүүд юм. Мүнөө 171 һурагша һургуулида тоологдоно. Тэдэнэй 95-ниинь интернадта байгаад һурана”, - гэжэ Мария Борисовна хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.

Автор: Борис Балданов
Описание: Мария Парпаева

2016 ондо интернат-һургуулиие 16 хүбүүд, басагад дүүргэжэ, ажабайдалай үргэн харгыда гараа. Сентябриин 1-дэ һургуулиин богоһо 11 үхибүүд алхажа ороо. “Һүүлэй хэдэн жэлдэ манай интернат-һургуулиие уласай мэдэлһээ аймагай мэдэлдэ оруулха тухай асуудал табигдаа. Орёо байдалда ороод, эхин классуудаа Хужарай һургуулиин филиал болгообди. Арадай Хуралай һунгамалнуудай ашаар лэ энэ асуудал болюулагдаад байна. Теэд баһа дахин энэ асуудал гаража болохо”, - гэжэ һургуулиин захирал хөөрэнэ.

Мүнөө Шэмхын интернат-һургуули Үндэһэн һуралсалай эмхинүүдэй эблэлэй юһэн һургуулинуудай нэгэниинь болоно. Эндэ бэлиг шадабаритай багшанар хүдэлдэг. 8 багшанар дээдэ гарай мэргэжэлтэд юм.

Интернат-һургуули 12 байшан соо түбхинэнхэй: һуралсалай хоёр байшан, хамтын хоёр байра, бани, хоол барилгын газар гэхэ мэтэ. Нэгэ һуралсалай байшаниинь аяар 1910 ондо баригдаһан байна. Тиимэһээ шэнэ байшан бариха тухай асуудал гарана.

- Манай интернат-һургуули өөрын томо огородтой юм. “Түнхэн аймагай эрхэ байдалда тааруу овощ тарилга” гэһэн программаар ажалаа ябуулнабди. Манай бэрхэ багша Мария Ильинична Дырхеевагай хүтэлбэри доро үхибүүднай уласай болон аймагай мүрысөөнүүдтэ хабаадана. Мүнөө жэлдэ уласай “Юннат” гэһэн конкурсдо гурбадахи һуури эзэлһэн байнабди. Хэдэн жэлэй саада тээ манай һурагша Соёлма Дырхеева Москва хотодо Вернадскиин уншалгануудта хабаадахадаа, сагаан толгойтой хапууста ургуулха тухай хөөрөөд, шангай һуури эзэлжэ, бултаниие баярлуулаа һэн, - гэжэ Мария Борисовна баяраараа хубаалдана.

Мүнөө зун Түнхэндэ хура бороотой, һайн уларил байжа, Шэмхын үхибүүд овощ ехээр ургуулаа. Табан тонно хартаабха, табан тонно хапууста, хоёр тонно морхооб, табан зуун килограмм свекло, перец болон һонгино суглуулжа абаа. Тиихэдэ жэмэсэй 25 килограмм варени бэлдэгдээ.

2016 ондо хоёр һурагша Шэмхын интернат-һургуули алтан медальтайгаар дүүргээ. Эдэ хэд бэ гэбэл, Амгалан Бадеев болон Бэлигма Зурбаева болоно. Һургуулиин шаби ябахадаа, Амгалан “Түнхэн аймагай эрхим һурагша” гэһэн конкурсдо илалта туйлаһан байна. Кирилл Зверев уласай “Шаг в будущее” гэһэн конкурсын “Биологи” гэһэн һалбарида түрүүлээ. Тус һургуулиин команда уласай эдир физигүүдэй мүрысөөндэ гурбан жэл таһалгаряагүй шангай һууринуудые эзэлнэ. КВН наадандашье, спортын талмайнууд дээрэшье шэмхынхид ходо шалгардаг юм.

- Интернат-һургуулинуудые хаахагүй тухай бүхы депутадуудай шиидхэбэри абаа һаа, тон лэ һайн байгаа. Энэ асуудал зүб тээшэнь шиидхэхэ хэрэгтэй, - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Леонид Селиверстовэй хэлэхэдэ, уулзалгада хабаадаһан һургуулиин хүдэлмэрилэгшэд, багшанар болон түрэлхид нэрьемэ альга ташалгаар угтан абаба.

- Һургуулиин захиралай элидхэл хэхэдэнь, танай һурагшадаар ехэ омогорхожо һуугааб. Иимэ бэрхэ үхибүүдтэй, багшанартай интернат саашаа хүгжэхэ ёһотой. Бултандатнай амжалта хүсэнэб. Хаагдаха тухайгаа мартаад, саашанхи ажабайдалаа зохёогты, - гэжэ Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Владимир Павлов хэлэбэ.