​"Юһэн буряад ламанарай агуу илалтын эхи табиһан түүхэ"

Очерк
(Түгэсхэл. Эхиниинь урдахи дугаарта).
Харин 11-дүгээр һарын долооной үдэр Октябриин хубисхалай баярта зорюулжа үнгэргэгдэһэн жагсаалда Сталин багша Мавзолейн ендэр дээрэ зогсоходоо: “Ямар шанга хүйтэн гээшэб?! Улаан сэрэгтэ бурхан туһалжа байна,”- гээдхихэдэнь, ойронь зогсожо байһан зон: “Сталимнай шогложо дуугарба гү даа..,” - гэжэ дотороо бодоод лэ үнгэрһэн юм гэдэг.
Тэрэ үедэнь энэ хүйтэниие шангаруулжа, һалхи шуурга хүдэлгэхэ уншалгада оролсоһон юһэн буряад ламанарай нэгэн, габжа лама Лубсанима Дармаев Улаан талмай дээрэ зогсоод, урдуурнь жагсаалаар үнгэржэ ябаһан сэрэгшэдтэ адис табижа байба. Эдэ бүгэдые И. Сталин таһа нюужа, олондо мэдүүлэнгүй, нюуса хэрэг болгоһон юм. Нюуса хэрэг
болгоһонииншье ушартай байгаа. Тэрэ үеэр Гитлер Москва хотын Улаан талмай дээрэ жагсаалай болохо тухай уридшалан мэдээд, Улаан талмай дээрэ боомбо хаяха захиралта үгэхэдэнь, эшхэржэ байһан шуурган дундуур нэгэшье самолёт агаарта хөөрэжэ гараха аргагүй байба ха юм.
Тэрэ сагһаа хойшо хоёр жэл үнгэрһэнэй удаа габжа лама Лубсанимын һүзэгтэн олоной туһаламжаар хандиб болгожо үргэһэн мүнгөөр танк бүтээлгээд, Улаан Армида барихадань, Сталин Баярай бэшэг тэрээндэ барюулха зуураа: “Та 1941 оной 11-дүгээр һарын долооной үдэр Улаан талмай дээрэ байгаа һэн бэзэт?”- гэжэ асууһан байдаг.
Удаань 1945 ондо габжа лама Лубсанима Улаан-Үдэ хото шадар буддын шажанай дасан байгуулха тухай Сталинда асуудал табяад, зүбшөөл абаһан юм. Энэ ехэ ажал Лубсанима габжа хүтэлбэрилжэ, һүзэгтэн олоной туһаламжаар тэрэл жэлдээ Ивалга шадар дуган барюулаад, хурал хуража эхилһэн түүхэтэй. Лубсанима габжа Ород ороной Буддын шажанай Хамба ламаар томилогдожо, 1945 онһоо 1956 он болотор Хамбын шэрээдэ һууһан намтартай юм.
Баруун оронуудай түүхэшэд Ородой хүйтэнһөө боложо, Германиин сэрэг хүндэ байдалда ороһон гэжэ үзэдэг ушар үндэһэтэйшье байжа болоо. Гэбэшье, Сталин юһэн буряад ламанарай эрдэм шадабаряар Буддын шажанай гайхамшагта эди шэдиие үзүүлжэ, энэ Агууехэ Илалтын эхи табиһан түүхэтэй юм гэжэ тэмдэглэлтэй. Тэрэ гайхамшагта үйлэ бүтээһэн юһэн ламанарай нэгэн Лубсанима Дармаев гү, али тэдэ ламанарай нэгэн юм гү, 1941 оной 11 дүгээр һарада Сталинай зарлигаар хүйтэниие буулгаха уншалгада оролсоһон тухайгаа хожом болоһон хойно Ивалгын дасанай Хамба лама Жамбалдоржо Гомбоевто хөөрэжэ үгэһэн байна. “Сэмүүн саг” гэжэ ном бэшэһэн Дамбинима Цырендашиевай хэн гэгшэ хүнэй хүйтэнэй эршые шангалха тухай хөөрэһыень Жамбалдоржо хамбаһаа асуухадань: “Нюуса”, - гэжэ ганса үгөөр харюусаһан байдаг. Хэрбэеэ энэ нюусын задарбал, юһэн ламанарһаа эхилээд, бусад олон хүн толгойн саазада хүртэхэ байһаниинь лабтай. “Хубисхалда эсэргүүсэгшэд” гэгдэжэ, Зүблэлтэ гүрэнэй түрмэ шорондо, лагерьнуудта эрхээ хаһуулаад, зоболон амсажа байһан юһэн буряад ламанар Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда фашизмын хүрин тахалһаа хүн түрэлтэниие абарха, сүлөөлхэ үйлын эхи табижа, гайхамшагта хэрэг үйлэдэһэн байна. Ямаршье гэм зэмэгүй буряад яһатан большевигүүдэй тариһан гайгаар хамалган хашалганда орожо, зоболоной далайе амсабашье, амиды мэндэ үлөөшэдынь фашис ороолоной һомон мүндэрэй урдаһаа бодожо, эрэлхэг зоригтойгоор тэмсэжэ, баатаршалга туйлаһаниинь маргашагүй үнэн ха юм.
Дамбинима Цырендашиевай найруулжа бэшэһэн “Сэмүүн саг” гэжэ ном соогоо түүхын мэдэгдээгүй олон хуудаһануудые элирхэйлжэ, мүнөө сагай уншагшадтай танилсуулһаниинь аргагүй ехэ туһа, туйлалта гэжэ тэмдэглэхэ байнаб.