​Бэлигэйм эхин тоонтоһоо

Хэжэнгэ аймагай Загаһата нютагай Чисаанын дунда һургуулида ноябриин 11-дэ удха түгэлдэр уулзалга болобо. 1969 ондо энэ һургуули дүүргэһэн аха захатан хүдөө нютагаа намарай һүүлшын һарада зорюута ошожо, һургуулида мүнөө һуража байһан залуу үетэнтэй тон дүтөөр харилсаба.

Сайн байна, түрэл һургуули!

Хүн наһатай болохо бүреэ тоонто нютаг, хайрата аба эжын буян тухай бодолгото болодог ёһотой. Наһанайнгаа амаралтада гаража, сүлөөтэй болоходоо, хүн гээшэ алтан дэлхэйн жама ёһо, ниитэ ажабайдал, өөрын хуби заяан тухай бодолнуудые һанаандаа эзэлүүдгүй оруулдаг гээшэ. Залуу наһые эртын нарантай жэшэмээр. Ургажа ябаа улаан бургааһад ажабайдалай үргэн харгыда дунда һургуулияа дүүргэм сасуу гарана ха юм. Харин дала наһанайнгаа дүхэригтэ ороһон зон ажабайдалай баян гэгшын дүй дүршэлтэй.

- Чисаанын дунда һургуули бидэ 1969 ондо дүүргэһэн байнабди, - гэжэ инженер-барилгашан Иосиф Константинович Шаракшинов һургуулиин һурагшадай, багшанарай һонорто хөөрэбэ. – 1968 ондо манһаа нэгэ жэлээр аха ангиинхид 10 класс анха түрүүшынхиеэ нютагтаа дүүргэжэ, Чисаанын дунда һургуули бии болоо һэн. Тэрэл жэлдэ нютагтамнай Загаһатын совхоз байгуулагдаһан юм. Урда тээнь Чисаанын совхозой һалбари (отделени) байһан. Манай ажахы үүлтэртэ хонидые үсхэбэрилдэг шэглэлтэй совхоз һэн.

Анхандаа 500 гаран һурагшадтай дунда һургуулида мүнөө оройдоол 150-яад һурагша һурана. Һургуулиин байшан - шэнэ, уужам, һаруул, дулаан. Эндэхи хүүгэд бэлиг талаантай, нюдэндөө галтайхан юм.

- «Бэлигэйм эхин тоонтоһоо» гэхэдээ, бидэнэр залуушуулдаа, ургажа ябаһан улаан бургааһадтаа ямар удхатай, хаанаһаа ерэһэн зонбибди гэжэ тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэеэ һананабди, - гээд Иосиф Константинович хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ. - Саашадаа иимэ уулзалгануудые хэзээ нэгэтэ таанадшье үнгэргэхэ аргатайт. Хүн гээшэ энэ наһан соогоо олоһон дүй дүршэлөө залуу үетэндэ, аша, зээнэртээ заал һаа дамжуулха уялгатай юм.

Автор: Баяр Жигмитов
Описание: 1969 ондо Чисаанын һургуули түгэсхэгшэд үхибүүдэй бэлиг талаан сэгнэбэ

Дунда һургуулиин ямаршье ангиие абаад харахада, бултаниие эблэрүүлхэ, бултаниие нэгэдүүлхэ өөрын ударидагшатай байдаг гээшэ. Загаһатын дунда һургуули 1969 ондо дүүргэһэн үетэнэй дунда мүн лэ иимэ хүн бии. Энэ хадаа багшын эрдэмэй дид-доктор, Ородой Холбооной юрэнхы һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ Людмила Алексеевна Тимофеева гээшэ. Гансаһаа газар дүүрэхэ гэһэн үгын ёһоор, энэ хүнэй ухаанда мүндэлһэн ялас гэмэ бодолые Загаһата нютагай олониитын зүрхэ сэдьхэл хүдэлгөө.

- Түрэл һургуулидаа бусажа ерээд байхада, эльгэ зүрхэмнай уяран байна. Илангаяа таанадтаяа, эрдэм, ном шудалжа байһан үхибүүдтэй золгожо, хамтын хэрэг бүтээжэ байхадаа, досоомнай баяр түрэнэ, - гэжэ Людмила Алексеевна һургуулиин ехэ танхим соо сугларагшадта хандаба. – Үхибүүдэй намжаагаар энеэбхилээд, «Сайн байна!» - гэжэ орожо ерэһэн хүн бүхэниие мэндэшэлхыень хаража байхада, буряад сэдьхэлтэй маанадта угаа зохид.

Нютагай ноёд һайд аха захатанай эхилһэн хэрэгые дэмжэнэ

Аха захатанай залуу халаантай уулзалгада Хэжэнгэ аймагай захиргаанай үндэр тушаалтад анхаралаа хандуулба. Аймагай һунгамалнуудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Доржо Бальжинимаевич Бадмаев, аймагай эрдэм болбосоролой таһагай дарга Сэсэгма Башенхаева гэгшэд Загаһата нютаг зорюута ерэжэ, Чисаанын дунда һургуулида боложо байһан энэ һонин хэмжээ ябуулгые хоёр нюдөөрөө хараба. Баярай үгэ хэлэхэдээ, Доржо Бальжинимаевич Хэжэнгэ аймагай захиргаанай дарга, Загаһата нютаг тоонтотой Геннадий Зундуевич Лхасарановай зүгһөө бүгэдэндэ хандаба.

- Иимэ һайхан хэрэг бүтээжэ байһан аха захатанда засаг зургаанай түлөөлэгшэдэй зүгһөө би баярые хүргэхэеэ һананаб. Загаһата нютагаа мартангүйгөөр ерэжэ, түрэл тоонтоёо дээшэнь үргэжэ ябаһандатнай урматай байнаб. Таанар һургуулиин һурагшадта ёһотойл жэшээ харуулжа байнат. Хэһэн ажал тухайгаа хөөрэхэдэтнай, үхибүүд һонирхожо шагнана. Загаһата нютагнай Хэжэнгын бусад нютагуудта орходоо, ондоохон гүб даа. Зүблэлтэ гүрэнэй байхада, эндэмнай үүлтэр һайтай хонидые үсхэбэрилдэг ехэ ажахы байгаа. Холо ойгуур суурхаһан артистнууд эндэһээмнай олон гараһан гээшэ, - гэжэ Доржо Бальжинимаевич һанамжануудаараа хубаалдаба.

Дунда һургуули дүүргэһээр, арба-хорин жэлэй баяр ёһололнуудай болоходонь, юрын хүнүүд түрэл һургуулиингаа богоһо алхажа оробошье, миин лэ коридор соогуур ябасагаагаад, багшанартаяа золгожо хөөрэлдөөд ябашадаг. Харин энэ удаа юрэ бусын уулзалга болобо.

- Үбэл болохоёо байхада, ямар уулзалга болохонь гээшэб? Хүн гээшэ зунай сагта уулзалгын баяр үнгэргэдэг бэшэ аал? – гэжэ загаһатаархин энэ уулзалгын урда тээ гайхан гэлын байгаад һэн.

- Би эдэ аха захатанай зохёоһон уулзалгын түсэб-хүтэлбэри харааб. Үхибүүдэй сэдьхэлдэ сохом үлэхэ олон-олон зүйлнүүд тэрээн доторнь олон байна. «Табан бэрхэ» («Великолепная пятёрка») гэжэ наадан болохо юм. Һургуулиин һурагшадтай багшанарынь наадаха. Энэ ехэ һонин тэмсээн болохо ёһотой, - гэжэ Хэжэнгэ аймагай эрдэм болбосоролой хүтэлбэриин дарга Сэсэгма Башенхаева үгэ хэлэхэ зуураа тэмдэглэбэ. - Иимэ гүнзэгы удхатай һайндэрнүүдые эжы абанарай, үбгэн баабайнарай, хүгшэн эжынэрэй, аша зээнэрэй сугтаа үнгэргэжэ байхадань, угаа һайн байна.

Хүгшэн залуугүй тоглобо

Загаһата нютаг уран һайханай талаар аргагүй баян гэжэ олондо мэдээжэ юм. Мэнэ һая наяржа түержэ дүүрэһэн «Наранай туяа» гэжэ уласай урилдаанда Хэжэнгэ аймаг түлөөлжэ, Загаһатын эдир гургалдайнууд дуулаа ха юм. Тэрээнһээ гадна Загаһатада чаанзаар наададаг уян нугархай басагад холо ойроһоо буужа ерэһэн ямаршье айлшаниие хужарлуулха шэдитэй. Цыдып Цыренович Чимитовэй хүтэлбэри доро Загаһатын дунда һургуулиинхид гоё гэгшын тоглолто бүтээбэ. Үхибүүдтэй золгохо гэжэ зорижо ерэһэн айлшад гараа хабсараад һуугаагүй, хүүгэдтэй зэргэ дуу дуулаба, шүлэг уранаар уншаба, бүжэг хатар наадаба.

Чисаанын дунда һургуулида болоһон энэ хэмжээ ябуулга ганса бүжэг, дуун болоод дүүрээ бэшэ. Энэ наһандаа амжалта түгэс ябаһан аха захатан анги бүхэндэ орожо, удха түгэлдэр хөөрэлдөө үнгэргөө. Үхибүүдшье, үбгэд хүгшэдшье иимэ дулаахан уулзалгада хабаадаһандаа баяртайнууд тараа һэн.

Автор: Баяр Жигмитов
Описание: Загаһатын һурагшад чанзаар наадахадаа ульгам