​Түрэл хэлээ түүрээн ябая

Октябриин хуушаар Буряадай багшанарай колледждо буряад хэлэнэй багшанарай эблэлэй үүсхэлээр үнгэргэгдэһэн «Эрдэм бэлигэй дээжэ» гэhэн уласхоорондын бага хуралда Захаамин аймагай Yлэгшэнэй дунда hургуулиин урагшаа hанаатай, ажалдаа зохёохы хандасатай түрэлхи хэлэнэй багша Жаргалма Гомбоевна Будаева эдэбхитэйгээр хабаадаа. Уншагшадаймнай анхаралда түрүү багшатай манай хөөрэлдөөн.

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание:  Ж.Г.Будаева

- Ульгам буряад хэлэеэ хүгжөөхэ дэмбэрэлтэ ажалтнай танай һургуулида урагшатай гэжэ мэдэнэбди.

- Манай Yлэгшэнэй дунда hургуулиин багшанар буряад хэлэ ба литература заалгада онсо анхаралаа хандуулжа, ямар гол зорилгонуудые урдаа табинхайб, мүн баһа буряад хэлэнэй хэшээлдэ арадай аман зохёолой үүргэ, тиихэдэ хайшан гэжэ hургуулиингаа дэргэдэхи фольклорно ансамбльтай нягта холбоотойгоор хүдэлнэбибди гэжэ хөөрэхэ hанаатайб.

Аймагтамнай “Буряад хэлэн - түрэлхи хэлэн” гэhэн программаар - 16, “Буряад хэлэн - гүрэнэй хэлэн” гэhэн программаар 10 hургуулинууд хүдэлнэ. Түрэлхи хэлэнэй багшанар шэнэ үеын эрилтэнүүдтэй (ФГОС-той) зохилдуулан, hурагшадтаа буряад хэлэеэ заахадаа, һурагшадые яагаад уран гоёор хөөрүүлжэ hургахаб, тиихэдэ буряад хэлэнэй мүнөөнэй, ерээдүйн сагай байдал яажа hайжаруулхаб, угсаата зонойнгоо ёhо заншалнуудые хайшан гэжэ хүгжөөхэб гэhэн зохёохы шэглэлээр хүдэлнэ.

- Танай hургуули энэ жэлдэ 90 жэлэйнгээ ойн баярые тэмдэглээ. Аймаг соогоо эгээ түрүүшын буряад дунда hургуули байhан ха юм даа. РСФСР-эй габьяата багша Цыпэ Санжиевна Очировагай гэрэлтэ дурасхаалда зорюулагдаhан уласай эрдэм шэнжэлэлгын «Тоонто минии нютаг» гэhэн конференцидэ хабаадалсаа һэм. Конференцидэ hургуулияа, нютагаа холуур суурхуулhан мэдээжэ зон тухай олон элидхэлнүүд дурадхагдаһан байгаа. Нэгэ хэды үгөөр суута нютагаархид тухайгаа хэлыт даа.

- Бүхы Буряадтаа мэдээжэ СССР-эй арадай артист Дугаржап Цыренович Дашиев, хүнгэн атлетикээр Уласхоорондын классай спортын мастер Владимир Галсанович Цыренов, hур харбалгаар һоригшо, Ородой Холбооной габьяата багша Шагдуржап Александрович Хазагаев, тэрэнэй суута шабинар Гэрэлма Эрдынеева, аха дүүнэр Бальжинима, Бэлигтэ, Доржо Цыремпиловүүд, «Байгал» сэтгүүлэй редактор Галина Хандуевна Базаржапова-Дашеева, эрдэмэй кандидат Татьяна Львовна Миронова, түүхын эрдэмэй доктор Владимир Доржиевич Дугаров, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Дарима Будаевна Очирова гээд лэ олон ха юм даа. Дороһоо үшөөшье олон бэлигтэйшүүл урган гарана гэжэ бидэ баяртайбди.

- Энэ жэлдэ hургуулидатнай хэды һурагшад тоологдоноб, хэды багшанар ажалланаб?

- Мүнөө 152 hурагшатайбди, 24 багшанар ажаллана. Хоёр дабхар hургуулимнай компьютерна кабинедтэй, номой сантай, буряад хэлэ ба литературын һайн танхимтай.

Профессор Саян Жимбеевич Балдановай зохёоhон туршалгын программаар номууд зохёогдожо, хэшээлнүүд заагдажа эхилэнхэй. Багшыншье, hуралсалайшье эдэ номууд удхынгаа талаар hурагшадай бэлиг шадабариие дээшэлүүлхэ зорилготойгоор зохёогдоhон гээшэ. Теэд үшөө багшын хэрэглэхэ методическа заабаринуудай ном, ажалай дэбтэрнүүд, хэшээлдээ сэхэ хэрэглэхэ дискнүүд байгаа һаа, hайн байгаа.

Һүүлэй үедэ нютаг хэлэнүүдтээ ороё, нютаг хэлээрээ радио, телевиденидэ хөөрэжэ, сонинуудта нютаг хэлээрээ бэшэдэг болоё гэжэ хэлэгдэнэ. Теэд бидэ Буряад Уласта буряад литературна хэлэн байха ёhотой гэжэ hананабди. Ниитэ нэгэ хэлэгүй һаа, яажа бэе бэеэ ойлгохо, харилсахабибди. Буряад хэлэн дээрэ дамжуулга хэхэ радиотой болоhондоо баяртайбди, зомнай ходо буряадаараа соносожо байхадаа, буряад хэлэндээ бүри тоти бэрхэ болохо байна гэжэ тэмдэглэхэ шухала.

Ехэ ангинуудта педагогикын эрдэмэй доктор В.Б. Махатов методист Х.Г Цыденова хоёрой согсолборилон зохёоhон «Алтан гадаhан» гэжэ номоор буряад хэлэ ба литературын багша Л.М. Гуляева түлэб проект зохёогоод, буряадуудай хубисхалай урда тээхи уран зохёолнуудтай hурагшадаа танилсуулна. Yзэhэн зохёолнуудайнгаа удхаар hурагшад зохёохы практикумуудые, түлэбүүдые зохёожо, уран бэлигээ дээшэлүүлнэ, гүнзэгыгөөр үзэнэ. Нютагай поэдүүд Буряад Уласай, Ородой Холбооной соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Галина Базаржаповагай, Бадма Аюровай, Солбон Аюшеевэй, Михаил Гончиковой, Цырен-Дулма Очировагай шүлэгүүдэй удха, уран аргануудые 5-7-дохи ангинуудта шэнжэлнэбди.

Буряад Уласай габьяата багша Цындема Цыдыповна Очировагай «Фольклорная поэзия улекчинских бурят» гэжэ ородоор, буряадаар хэблэгдэһэн номдо үндэhэлэн, «Угсаата зонойм угай hургаалнууд» гэhэн сэдэбээр 1-дэхиһээ 11-дэхи анги хүрэтэр хэшээлнүүд үнгэргэгдэнэ. Энэ ном соо нютагай үбгэд, хүгшэдhөө бэшэжэ абаhан урданай дуунуудые, үреэлнүүдые, таабаринуудые, ёhо заншалнуудые хэрэглэн, фольклорно жэшээтэ «Наадан» ансамбль (хүтэлбэрилэгшэдынь Баярма Сергеевна Дамдинова, Баярма Алексеевна Бадмаева) программаяа зохёонхой. Ансамбльнай байгуулагдаһаар 25 жэл болоо. Үхибүүднай эхин классуудһаа эхилээд, hургуули дүүргэтэрээ ансамбльтаяа нягта холбоотой. Yхибүүд ансамбльда ябахадаа, бүхы талаараа хүгжэнэ. Эндэ hурагшад хэлэеэ хурсадхажа, уран гоёор хэлэжэ, ямаршье хүнүүдэй урда уран үгэ хэлэхэ шадабаритай болонод.

Тиихэдэ Буряадай габьяата багша, хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейн хүтэлбэрилэгшэ Памажаб Очировай суглуулhан материалнууд ехэ олон: нютагай хада уулануудай, аршаануудай нэрэнүүдэй тайлбари, уг гарбал, нютагай домогууд, дайнай ба ажалай ветеранууд, түрүү хүнүүд. Эдэ материалнуудаа хэрэглэжэ, Пама Тундупович: «Земля мэргэнов», «Эрдэм бэлигэй эхин гуламта», «Улекчинцы в годы Великой Отечественной войны» номуудые хэблүүлээ һэн. Номуудыень hурагшад хэшээлнүүдтээ шудалан үзэжэ, олон юумэ мэдэжэ абахадаа, түрэл арадайнгаа ёhо заншалнуудые сэдьхэл зүрхэндөө шэнгээнэ, хэрэглэжэ hурана.

- Зай, иимэ ехэ ажал ябуулхадаа, ямар үрэ дүн туйланат?

- Хэжэ байhан ажалаймнай үрэ дүн элеэр гаража ерэдэг. Октябрь hарада Буряад хэлэнэй hайндэртэ зорюулагдаhан найр нааданууд, элдэб янзын мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. Аймагтаа болон Буряад орондо үнгэргэгдэдэг «Гэсэр-Дангина», «Хүхюу буряад», «Зархайн шэдитэ үльгэрнүүд», «Эдир Будамшуу», «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамуудта hурагшаднай хабаадахадаа, түрүү hууринуудые эзэлжэ, тусхай шангуудта хүртэжэ, нютаг нугаяа, түрэл hургуулияа суурхуулдаг.

- Һайн даа, хүндэтэ Жаргалма Гомбоевна. Буряад хэлэеэ хүндэлжэ, нютагайнгаа үри хүүгэдые түрэлхи хэлэндээ багаhаань hургажа, буянтай ябыт даа.

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание: Ж.Г.Будаева шабинартаяа