​Эхын хуби заяан эрэлхэг ажалһаа

1932 оной Сагаалганай үеэр Цырма Эрдынеевна Лубсанова гулбай ехэ Яруунын Иисэнгэ нютагта алтан дэлхэй дээрэ мʏндэлһэн. 12 наһатайдаа Цырма эхэеэ дахажа, малшан боложо, хʏдɵɵ ажахын амта ʏзэһэн намтартай. Ажалша бэрхэ эхэнь басагаяа һургуулида һургажа шадаагʏйб гэжэ голхорбошье, ажалһаа сухарихагʏй, нэтэрʏʏгээр ажаллахадань омогорхон ябагша һэн.

Нэгэтэ отделениие даагша Галсан Цыренович Морохонов ехэ илдамханаар, мэхэтэйхэнээр:

- Ши, Цырма, яһалашье һайн малшан боложо ябанаш. Харин фермынгээ нэгэ һаалиин ʏнеэдые өөрөө даажа абаад, хʏдэлхэ байгааш. Хэһэн ажалайшни ʏрэ дʏнгʏʏд ялас байса гаража ʏгэхэ. Теэдшье Маруся, Бʏдэ эжынʏʏд хойшоо гарантажа байна. Эдэ зонойнгоо гарынь амаруулхаар саг удангүй ерэхэ.

- Туршаад ʏзэхэдэ, яаха һэм даа, – гэжэ Цырмаагай зʏбшɵɵлɵɵ ʏгэһэн тээшэ болоходонь, Галсан ударидагша ехэл баярлаа һэн. Тиихэдэ 1959 он ябажа байгаа. Гүлмэршье һаа, яһала шадабаритай, урагшаа һанаатай шэнэ һаалишан хорёод һаамхай ʏнеэдые даажа абаа. Һʏʏлдэнь ʏшɵɵ табан толгой нэмээ һэн. Хорин табан ʏнеэ гараар һааха гээшэмнай даншье бэлэн хэрэг бэшэ. Оролдосотойгоор ажалаа хэхэдэнь, ахамад һаалишад туһатай зʏбшɵɵл ʏгэдэг, шадабаряараа хубаалдаха даа. Yглɵɵнэй гурба-дʏрбэндэ бодоод, ʏнеэдээ һаахаш, һүни үдэр гэжэ мэдэнгүй тугаллуулхаш, тугалынь илгахаш, хооллуулхаш. Yглɵɵнһɵɵ ʏдэшэ болотор ажал дууһаа гэжэ байхагʏй. Зунай ʏедэ ʏдэрэй хэды ута байгаашье һаань, баһал амаржа һууха сʏлɵɵ байхагʏй.

Саг сагаараа, сахилза хʏхөөрөө гэдэг ааб даа. Тэрэ уданшьегʏй «Коммунис ажалай ударник» гэжэ ʏндэр нэрэдэ хʏртɵɵ. 4000 литр һʏ һааха уялга абаад, тэрэнээ ʏлʏʏлэн дʏʏргээ. Ажалайнь дʏнгʏʏд тобойжо гараа. Басаганиинь эжынгээ омогорхол болоо, сугтаа хʏдэлжэ ябаһан Маруся эжы, Бʏдэ эжы, Бальжинимын эжы болон бэшэ, бэшэ һаалишадтаяа адли ажалайнгаа дʏнгɵɵр суурхаа.

Тэрэл үеэр бэрхэ һаалишан Цыремжит Амониевна Дугарова Баавантаһаа зɵɵжэ ерээ һэн. Эндэ Батуун абгай гэжэ хʏндэтэй, даруу зантай һаалишан бэрхэ Бата хʏбʏʏгээрээ суурхадаг байгаа. Яһала бэеэ дааһан, эрхэдэ һураагʏй, ажалда абьяастай Бата хʏбʏʏн аймаг соогоо суурхаа һэн. Һургуулидаа һайнаар һурахынгаа хажуугаар, эхэдээ ходол хамһалсадаг, тʏхэреэн жэл соо сʏлɵɵ сагаа малай хойноһоо ʏнгэргэдэг Бата хʏбʏʏн табадахи ангида һуража байхадаа, Хʏндэлэлэй грамотада хʏртэһэн, ВДНХ-гай путёвкоор шагнагдаһан юм. Энэ хадаа Бата хʏбʏʏнэй ажалай орьёл өөдэ зʏдхэһэн шухала алхамынь болоо. Һʏʏлдэнь Буряадайнгаа хʏдɵɵ ажахын институт дʏʏргээд, зоотехнигээр совхоздоо ажаллаа һэн.

Һаалишад ɵɵһэд хоорондоо мʏрысэдэг боложо, тʏрʏʏшынхиеэ нуурайнгаа эрьедэ сугларжа,«Һаалишадай ʏдэр» гэжэ ехэ найр болоо һэн. Эндэ намуудай ба профсоюзай эмхинүүдэй ажал илгаран гаража эхилээ. Ажалта ʏдэр тоолуулжа гаргуулаад ябадаг һаалишаднай гартаа мʏнгэтэй болоо һэн. Салингаа мʏнгөөр абаха гээшэмнай ямар ехэ баяр байгаа гээшэб. Салингаарнь хаража ʏзэхэдэ, хэн ямар ажал хээб гэжэ харагдаа. Багашаг олзотой зон тон һайнаар бодожо, бэеэ шʏʏмжэлээд абаһан байха. Мʏнгэ салингай хажуугаар үшөө Хʏндэлэлэй грамота, мʏнгэн шан, ʏгышье һаа, ʏнэтэй гарай бэлэг барюулагдаха. Эгээл сэнтэйнь гэхэдэ, бэе бэетэеэ ажалайнгаа хэрэгээр уулзалга, бэлиг шадабарияа хубаалдаха арга боломжо байгаа. Һʏʏлдэнь жэл бʏхэндэ хʏршэ ажахын һаалишадтай, малшадтай уулзалганууд ʏнгэргэгдэжэ эхилээ һэн.

Олохон жэлнʏʏд ʏнгэрɵɵ. Наһатайшуул хойшоо гараа. «Алтан» гʏʏртын һʏнэй фермын ахамад һаалишан Цырма Эрдынеевнагай ажал улам эршэтэйгээр ябажа эхилээ. Мʏн баһа аймагай Соведэй һунгамал Цыремжит Амониевна Дугарова аймаг соогоо тʏрʏʏлжэ ябадаг һэн.

1972 ондо Цырма Эрдынеевна Лубсанова СССР-эй Верховно Соведэй Зарлигаар “Хʏндэлэлэй Тэмдэг” орденоор шагнагдаа һэн. Тиигэжэ дайнай ара талада эрэлхэг зоригтойгоор хʏдэлһэнэй тʏлɵɵ абаһан медалиинь хажууда орден ялараа һэн.

Социалис мʏрысɵɵ дэлгэрʏʏлгэ тухай 1969 ондо абтаһан тогтоолой ёһоор, мʏрысɵɵнэй дʏнгʏʏдээр эрхим ажалай тʏлɵɵ уласай тэмдэгʏʏдээр Цырма Эрдынеевна 1976, 1977, 1978, 1979 онуудта шагнагдаа һэн. Юһэдэхи табан жэлэй ударник боложо, 1981 ондо хоёрдохиёо гʏрэнэй ʏндэр шагнал хайрада хʏртэжэ, үбсʏʏндэнь Ажалай Улаан Тугай орден ялараа һэн. Удаань В.И. Ленинэй тʏрэһɵɵр 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан медаляар, хоёр дахин Бʏхэсоюзна үзэсхэлэнэй путёвкоор шагнагдаа, мʏн баһа 1972 ондо «Ажалдаа габьяатай байһанай түлөө» медальда хʏртɵɵ һэн.

Долоон ʏхибʏʏдэй эхэ, ажалдаа абьяастай хʏдэлһэн юрын эхэнэрые гʏрэн тʏрэмнай иигэжэл ехээр ʏргэһэн байна. Энээн тухай Цырма Эрдынеевна иигэжэ хэлэгшэ һэн: "Энэ минии орденууд, медальнууд, тэмдэгүүд манай «Алтан» гүүртын зоной хамтын ажалай үрэ дүнгүүд. Энэ амжалтаяа булта сугтаа хүдэлһэн зоноороо хубаалданаб. Эндэ намайе үргэжэ байһан нүхэдтөө, ноёд сайдтаа, бурхандаа мүргэнэб".

Ажалайнгаа амжалтада дашуураад, наһанайнгаа амаралтада гараашье һаа, тʏрʏʏ һаалишан миин һуугаагʏй. Олон жэлэйнгээ дʏй дʏршэл залуушуулдаа дамжуулаа.

Мэндэ ябаһан ʏхибʏʏдэйнь эгэшэ Мунсылмаа Буряадай хʏдɵɵ ажахын институт амжалтатайгаар дʏʏргээд, нʏхэртэеэ Саха-Яхадта ажаллахаяа ошоо һэн. Харатайгаар наһаяа эдлэхэ хуби заяагʏй нʏхэрэйнгөө һʏʏлээр нютагаа бусажа ерээ. Эхэтэеэ багаһаа эхилжэ хʏдэлһэн хадаа дүй дүршэлтэй Мунсылмаа амжалтатайгаар хʏдэлнэ. Ɵɵрын ажал эрхилээд, Буряадай Хʏдɵɵ ажахын габьяата хʏдэлмэришэн Мунсылмаа теплицэнʏʏдые баряад, гансашье нютагайнгаа бэшэ, харин хʏршэ Бабантын аймагай зониие хартаабха, хапууса болон бэшэшье огородой эдеэгээр хангана. Энэ ажалдань ʏхибʏʏдынь хамһалсадаг. Мария Баяр хоёр дʏʏнэрынь нютагтаа ажалтай. Ринчин дʏʏнь гэр бʏлɵɵрɵɵ хотодо ажаһууна. Цырма Эрдынеевнагай ʏхибʏʏд булта эбтэй, бэе бэеэ дʏнгэлсэн, ажалаа ябуулнад. Иимэл даа юрын буряад эхэнэрэй, эхын хуби заяан. Амиды мэндэ ябаа һаа, тэрэ 85-дахи Сагаалганаа угтаха байгаа.