​Үнэн нүхэдэйм дүхэриг

Буряад Уласай эрдэм һуралсалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ородой ниитэ эрдэм һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, Ородой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Захааминай аймагай “Уран Дүшэ” нэгэдэлые арба гаран жэлдэ толгойлһон Хандажап Дампиловна Дармаева “Буряад үнэн” сониндо хүдэлһэн жэлнүүдээ дурсан бэшэбэ.

Түрэл “Буряад үнэн” сонинойнгоо 95 жэлэй ойн баярай дүтэлжэ байхада, миниишье сэдьхэл зүрхэн доһолон баясана. Юуб гэхэдэ, ажабайдалайнгаа түрүүшын алхам “Буряад үнэн” газетэһээ эхилһэн дэмбэрэлтэ намтартай хүм. 1982 оной августын 25-да Ленинэй гудамжаар оршодог “Буряад үнэнэй” богоһо дүмүүхэнээр алхан орожо, наһанайнгаа түрүүшын ажалай үдэр эхилээ бэлэйб. Таһагай дарга Степан Доржиевич Очиров урин налгайгаар угтан абажа, ажалайнгаа түсэбтэй танилсуулаа һэн. Богони болзорой туршада хамта ажаллабашье, Степан Доржиевичтай бэе бэеэ һайнаар ойлголсон хүдэлдэг һэмди. Ерэхэ һарынгаа түсэб табин һуухадаа, ямар аймаг ошожо, хэнһээ ямар материал асарха тухай хөөрэлдэн, заабол нэгэ холын аймаг командировкодо эльгээдэг бэлэй. Иигэжэ Степан Доржиевичай һайгаар Зэдын, Ахын, Хэжэнгын, Яруунын, Баргажанай, Хурамхаанай, Хориин, Загарайн, Мухар-Шэбэрэй, Бэшүүрэй, Хяагтын аймагуудаар ажалайнгаа хэрэгээр ябагдажа, олон һайн нүхэдтэй бологдоһон, олон зоноор танилсагдаһан байха. Жэшээнь, Яруунын аймагай Эгэтын-Адаг ошожо, хони хайшалалгын пунктнуудаар ябахадаа, мэдээжэ багша Цырен-Ханда Жамсуевна Жамьяноватай танилсажа, олон жэлдэ харилсан, багшанарай суглаануудта, элдэб конференцинүүдтэ уулзажа, хүхин хөөрэлдэдэг һэмди.

1982 оной намар Ахын аймагаар ябахадаа танилсаһан Тамара Александровна Ангархаеватай хорёод жэлэй үнгэрһэн хойно Буряад драмын театрай тайзан дээрэ фольклорно харалгын үедэ уулзашоо һэмди. Тэрэ гэһээр 34 жэлэй ходорон үнгэрөөшье һаа, үсэгэлдэр мэтээр һанагдадаг. Тэрэ үедэ “Үнэндэ” ажаллажа байһан зон сагайнгаа эрхээр юм гү, хуу бултадаа һайн һанаатай, һайхан сэдьхэлтэй хүнүүд байһан гэжэ һанагшаб. Аха нютаг ошохымни урда редакторай кабинет соо ээлжээтэ летучкын һүүлээр редактор Ревомир Баярович редакторай орлогшо Иван Доржиевич хоёр намайе үлээгээд: - Ахада хүйтэн боложо болохо, дулаанаар хубсалаад ошоорой, - гээд, ямар хүнүүдээр хөөрэлдэжэ, ямар материал асарха тухаймни үшөө дахин һануулаа һэн.

- Холын нютагта ябаад, хүнүүдээр хөөрэлдэжэ байхада, ямар нэгэн танил хүн тухай хөөрэлдөөн заатагүй болодог. Тэрэ хүнэй нютагайш хүн гү, али түрэлшни байгаа һаань, һүү, тэрэ минии түрэл, нютагайм хүн гэжэрхихэгүй, аа, бага зэргэ танихаб гэхэ гү, али дуулаһан шэнги байнаб, - гээд ябаха юм, - гэжэ Иван Доржиевичай захин хэлэһые наһан соогоо һанан ябадагби. Аха нүхэрэй энэ һургаал олон ушарта туһатайшье байгаа.

Аха нютагаар ябахадаа, үнэхөөрөөшье, олон хүнүүдээр танилсаа һэм. Түрүүшынгээ шалгалта гараха үедэмни олон һайн хүнүүд дайралдажа, ехэ туһа хүргөө бэлэй. Нэн түрүүн нютагаймни хүн болохо Василий Цырен-Доржиевич Норбоев Ахын аймагай арадай депутадуудай Соведүүдэй гүйсэдкомой түрүүлэгшээр ажаллажа байһан хадаа арадай һунгамалнуудта абаашажа танилсуулаа, мүн томохон статья бэшэжэ үгөө һэн. Тиигэжэ һарлагуудые һаажа байһан Любовь Путункееватай танилсажа, зураглал бэшээ һэм. Арадай хиналтын түрүүлэгшэ ябаһан Нима Хайдапович Мандагаев, партиин райкомой нэгэдэхи секретарь Николай Бушханаевич Бужинаев, Доржо Доржиевич Наханцаков, аймагай газетын редактор ябаһан Клим Дашиевич Тулуев гэгшэд хэды сүлөө забгүй байгааш һаа, газетэдэ гаргаха ехэхэн статьянуудые бэшэжэ үгөө һэн. Аха нютагаар ябаха үедэмнай сагай уларил муудажа, олон хоногой туршада самолёт ниидэхэеэ болишоо һэн. Тэрэл үедэ аптекын управлениһээ хани басагамни – Галина Борисовна Очирова баһал командировкодо ошожо, Орлигой зочид буудал соо хоюулаа уулзашоо бэлэйбди. Ажалаа дүүргэһэн бидэ хоёр хамта һургуулида һураһан Татьяна Батуевна Ивановадаа айлшалжа, 4-5 хоногой туршада самолёт хүлеэхэ ушартай болоо һэмди.

Алтан шаргал намарые Аха һайхан нютагта угтажа, арбаад гаран хоногой туршада энэ нютагай байгаалиие гоёшоон, хүндэмүүшэ зонтойнь танилсажа ябаһанаа, хүбхэгэр ехэ материалтай редакцидаа бусажа, нүхэдөө баясуулаа һэм.

- Һарын һайн хүнэһэтэй болобош даа. Яһала һайн ябажа ерэбэш, - гэжэ Степан Доржиевич даргамни үнэн зүрхэнһөөнь баясан хэлээ һэн.

Удаадахи командировкомни Зэдын аймаг болоо һэн. Табан жэлдэ хамта һураһан, хамта редакцида ажаллажа байһан Солбон Аюшеевэй аба – Дамдин Цыренович Аюшеев энэ удаа угтан абажа, өөрынгөө машинаар Гэгээтэй абаашажа, тэндэхи зоноор танилсуулаа бэлэй. Өөрөө журналист хүн хадаа Дамдин Цыренович хаанаһаа ямар материал суглуулхаб гэжэ һайнаар мэдэжэ, баһал намдаа ехэ туһалаа һэн. Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай дээдэ һургуули хамта дүүргэһэн Солбон Аюшеев, мүнөө мэдээжэ уран зохёолшо Сергей Доржиев бидэ гурбан түрэл газетэдээ ажаллахаяа үлэхэ золдо хүртөө һэмди.

Мүнөө һанахадамни, редакци соомнай энэрхы һайхан сэдьхэлтэй, урин налгай зантай эхэнэрнүүд олон байһан байна. Нэрлэн хэлэбэл: Ольга Потельхоновна Цыренова, Екатерина Доржиевна Раднаева, Вера Эрдынеевна Токтохоева, Елизавета Дондоковна Бадмаева, уран шударгы машинистканар Надежда Михайловна Баторова болон корректорнүүд. Хододоол хүндэ туһалхые оролдон ябадаг, ажабайдалай ехэ шалгалта дабажа гараһан эдэ эгэшэнэр ехэл шударгы бэрхэнүүд һэн. Нэгэтэ Хяагтын аймаг ээлжээтэ командировкодо түхеэржэ байхадамни, Екатерина Доржиевна орожо ерээд: - Тэндэ танил хүн бии гү? Үгы һаань минии түрэлэйдэ ороорой, - гээд, түрэл зонойнгоо хаяг үгөө. Тиигэжэ Екатерина Доржиевнагай түрэлэйдэ орожо хоноод, хойто үдэрынь Алтай нютаг хүрөө һэн хаб.

Сэдьхэлдэмни тон дүтөөр һанагдан ябадаг хоёр хүн тухайда онсо дурдахам. Эдэнэр хэд бэ гэхэдэ, уран шүлэгшэд, “Үнэн” газетэдээ олон жэлдэ үнэн сэхээр алба хэһэн Цырендулма Цыреновна Дондогой Галина Хандуевна Дашеева хоёр болоно. Редакцида ажаллажа эхилһэн түрүүшымни үдэрһөө дүнгэн туһалжа, үргэжэ, хэрэгтэй сагтань аршалжа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдажа ябаһан эгэшэ нүхэдөө хододоо дулааханаар дурсан ябадагби. Хахад жэл ажаллаад байхадамни, 1983 оной январь һара соо һэн ха, Каландаришвилиин гудамжын шэнэ байшанда нүүлгэн болоо һэн. Тиигэжэ энэ байшанай 4-дэхи дабхарта Цырендулма Цыреновна Галина Хандуевна хоёртой зэргэлээ таһагуудта һуудаг болообди. Цырендулма Цыреновна намда ехэ дулааханаар хандадаг, материалнуудыемни магтадаг һэн. Арадай хиналтатай холбоотой таһагта һэн хадаа фельетон бэшэхэ ушартай бологдодог һэн. Цырендулма Цыреновна иимэ материалнуудые яажа бэшэхэб гэжэ заажа үгэдэг һэн. Тиигэжэ олохон фельетонууд бэшэгдэжэ, зарим ушарта зэмэдэшье орохо саг болодог һэн даа. Очерк бэшүүлжэ һургаа һэн. “Мүнөө үеын хүн” гэһэн рубрика доро редакци дотор үнгэргэгдэдэг конкурснуудта хоёр дахин илажа гараа һэм. Нютагайнгаа адуушан Борис Ринчинович Гончиков жолоошон Владимир Лупсанович Жалсараев хоёр тухай бэшэһэн “Адуушан”, “Жолоошон” гэһэн очеркнуудни һайшаагдаа бэлэй. Цырендулма Цыреновна гансашье газетнэ материалнууд тухай заадаг бэшэ, мүн ажабайдалай үндэр дабаанууд, бэрхэшээлнүүд тухайшье һургаал заабари бидэндэ, залуушуулда, үгэжэрхидэг байгаа. Һайхан лэ сэдьхэлтэй, ухаатай хүн һэн даа. 2008 оной июнь һара соо Яруунын аймагай Эгэтын-Адагта Намжил Нимбуевай зохёохы үдэшэдэ һэн ха ошоходоо, Цырендулма Цыреновнатаяа һүүлшынхиеэ уулзажа хөөрэлдөө һэмди. Мүн урданшье энэ тэрэ конференци, олимпиадануудта уулзажа баясагша бэлэйбди.

Үшөө дээдэ һургуулида һуража ябахадаа, олон оюутан журналистикын кружогто “Үнэн” газетэдээ ябадаг байгаабди. Тэндэ Галина Хандуевна Дашееватай танилсажа, бүхы наһан соогоо хөөрэлдэн, нүхэсэн, бэе бэеэ дэмжэн ябанабди. Эгэшэ нүхэрнай ажабайдалдамнай, ажал хэрэгтэмнай нилээд туһалһан, дүнгэһэн байха.

Тэрэ согтой залуу наһандаа нүхэсэн, хамта ажаллаһан машинисткаибасагадаа – ГалинаЛамаева, Гэсэгма Амуровна Доржиева, Сэсэг Одоева, Баярма Жимбаева, корреспондент ябаһан Бэлигма Доржиевна Орбодоева, Баяр, Баярма Дамбаринчиновтэниие, Даша Амаголонов болон бусадые яажа мартажа болохоб! Нэгэтэ амаралтын үдэрнүүдтэ хамта Иркутск-Ангарск хотонуудаар энеэдэтэйгээр ерэһэнээ хододоо дурсан һанадагби. Залуу наһанайнгаа залитайда жарган сэнгэн, хамта нүхэсэн ябаһан нүхэдһөө үнэтэй сэнтэй юун байхаб.

Хүдөө ажахын таһагай Мижит-Цырен Намжилов, Дарма Дондоков, Владимир Жигжитов, тиихэдэ манай хүндэтэ Булат Намдакович Жанчипов, оршуулгын таһагай Галина Ринчиновна Жамсаранова, Бато-Мүнхэ Жигжитович Жигжитов гэгшэдтэй хамта ажаллаабди.

Хүн бүхэниие зүбөөр ойлгожо, туһалха сагтань туһалжа, дэмжэхэ газартань дэмжэжэ ябаһан тэрэ үеын хүтэлбэрилэгшэдые – редактор ябаһан Ревомир Баярович Гармаевые, редакторай орлогшонор Иван Доржиевич Очировые, Пурбожап Нимаевич Нимаевые һайхан үгэнүүдээр дурсахаар. Галсан Ямпилович Цыреторов, Бато Будаевич Дашиев, Бадма Тибочкеевич Цыремпилов болон бусадшье аха захатанай хэлэһэн үгэнүүд мартагдаагүй, дурсагдан һанагдадаг.

Иимэл даа, аяар 34 жэлэй саада тээ уулзажа танилсаһан, хамта ажаллаһан “Үнэн” түрэл сониной үнэн сэхэ хүнүүд тухай дурсалгамни. Харатайнь гэхэдэ, эдэ нүхэдэймнай олонхинь үгы даа, гэбэшье нэрэнүүдынь, хэһэн хэрэгынь дурсалгадамнай үлэнхэй.

Мүнөөшье болотор түрэл сониндоо ажаллажа ябаһан Николай Дабаевич Бадмаринчинов, Галина Хандуевна Дашеева, Даша-Рабдан Дамбаевич Дамбаев болон мүнөө үеын “Үнэнэйхидые” сонинойнгоо ойн баяраар халуунаар амаршалаад, ажал хэрэгтэнь амжалта, ажабайдалдань жаргал хүсэнэб.

Описание: Г.Я.Цыреторов, Х.Д.Дампилова, Г.Р.Жамсаранова, Д-Р.Д.Дамбаев, Б.Д.Дамбаринчинова

Тон дээрэ үгтэһэн гэрэл зураг дээрэ: Б.Д.Дамбаринчинова, Г.Х.Дашеева, Ц.Ц.Дондогой Альбина басагантаяа, Х.Д.Дампилова, Т.Н.Нимаев, Д.Д.Мункуев