​Түрэлхи хэлэнэй түшэг болоһон "Эрхим багша" мүрысөөн

Буряад хэлэнэй багшанарай «Эрхим багша» гэһэн мүрысөөн Буряад Уласта уласхоорондын хэмжээндэ түрүүшынхиеэ үнгэрбэ. Монголой, Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай, Буряад Уласай аймагуудай болон Улаан-Үдэ хотын дунда һургуулинуудай 32 багша энэ мүрысөөндэ оролсоо.

Заншалта болоһон мүрысөөн

Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай эдэбхи үүсхэлээр «Эрхим багша» гэһэн түрэлхи хэлэнэй багшанарай хоорондо мүрысөөн анха түрүүшынхиеэ 2007 ондо эрхилэгдэһэн. Тэрэ урилдаанда минии эжы Жаргалан Мункоцыреновна Эрдынеева Мухар-Шэбэрэй Хүсөөтын дунда һургуули түлөөлжэ хабаадаһан. Хоёр үдэрэй туршада багшанар хани барисаанай оршондо дүй дүршэлөөрөө хубаалдаа, хаба шадалаа туршалсаа һэн. Тиихэдэ Хэжэнгын интернат-һургуулиин багша Жамьян Дашиевич Цыдендамбаев түрүүлжэ, Гран-при шан абаһан юм.

Тэрэ гэһээр хоёр жэлэй туршада нэгэ удаа «Эрхим багша» урилдаандаа буряад хэлэнэй багшанар уулзажа, дүршэлөөрөө хубаалдажал ябаа. Һүүлэй жэлнүүдтэ Эрхүү можын, Агын тойрогой багшанарай хабаадалгатайгаар “Эрхим багша” үнгэржэ байһанаа, байгша ондо уласхоорондын хэмжээндэ үргэгдэбэ. Тиигэхын тула эмхидхэгшэдэй оролдолго тэмдэглэхэ шухала. Нэрлэбэл, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман, Буряадай багшанарай колледж, БГУ-гай Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиин буряад болон эвенк хэлэ бэшэгэй тэнхим мүн.

Ноябриин 22-то Буряадай багшанарай колледждо мүрысөөн нээлгын баяр ёһолол, багшанартай танилсалга үнгэрөө. Монгол орониие түлөөлжэ, 4 багша урилдаанда оролсобо. Хэд бэ гэхэдэ, Булган аймагай Сайхан сомоной монгол хэлэнэй багша Зоригт Золжаргал, Хүбсэгэл аймагай Тосонцэнгэл сомоной Нацагдорж Бадамцэцэг, Дархан хотын 27-дохи ород-немец дунда һургуулиин бага ангиин багша Инесса Игоревна Дансаранова, Дархан хотын «Монгол-Оюу» хубиин дунда һургуулиин багша Дэлгэр Тумурбаатар болоно.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Монгол сайхан ороной Зоригт Золжаргал

Хүршэ можо нютагуудһаа хабаадагшад олон байгаа. Дулдарга аймагай Алханын дунда һургуулиин Цыцыгма Ракшаевна Дашиева, Могойтын дунда һургуулиин багша Ирина Олеговна Галсанова, Ага аймагай Һүдэнтын дунда һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша Мыдыгма Ринчиновна Балданова, Агын дунда һургуулиин Баира Дашинимаевна Балдандоржина гэгшэд Үбэр Байгалай хизаарые түлөөлэн хабаадаа. Oһын аймагай Эрхидэй һууринай дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Гэрэлма Сырендоржиевна Манжиханова Эрхүү можоһоо ерээ.

Бусад багшанар Буряадайнгаа һургуулинуудые түлөөлбэ. Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-һургуулиин Цырен-Долгор Бадмаевна Бадмацыренова, Баунтын аймагай Багдарин һууринай эвенкын һургуули-интернадай буряад хэлэнэй багша Наталья Викторовна Бальжинимаева, Захаамин аймагай Үлэгшэнэй дунда һургуулиин багша Жаргалма Гомбоевна Будаева, Хурамхаан аймагай Хурамхаанай 2-дохи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Алена Александровна Галсанова, Зэдэ аймагай Зэдын дунда һургуулиин Гелена Васильевна Гармаева, Хэжэнгэ аймагай Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Хэжэнгын 1-дэхи дунда һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша Оюна Ринчин-Нимбуевна Дашиева, Загарай аймагай Асагадай дунда һургуули-интернадай бага ангиин багша Баярма Владимировна Доржиева, Улаан-Үдэ хотын 9-дэхи дунда һургуулиин Баярма Цырендашиевна Дубчинова, Хори аймагай Хориин 2-дохи дунда һургуулиин Людмила Николаевна Дугарова, Мухар-Шэбэр аймагай Шаралдайн дунда һургуулиин Аюна Баясхалановна Жапова, Кабанск аймагай Корсаковын һургуулиин Баярма Эрдэни-Сыреновна Илыгеева, Сэлэнгэ аймагай Галуута нуур хотын 4-дэхи дунда һургуулиин Соёлма Владимировна Очирова, Байгал шадархи аймагай Турунтаево һууринай 2-дохи дунда һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй багша Байгалма Дашиевна Ринчинова, Бэшүүр аймагай Шэбэртын дунда һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй Соёлма Бальжинимаевна Мункуева, Аха аймагай Оорлигой дунда һургуулиин Марина Николаевна Самбялова, Улаан-Үдэ хотын 25-дахи дунда һургуулиин Людмила Сындеевна Хальбаева, Ярууна аймагай Иисэнгын дунда һургуулиин бага ангиин багша Марта Хашитовна Цыренжапова, Хяагта аймагай Хяагта хотын 2-дохи дунда һургуулиин Марина Цыреновна Цыренова, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимназиин Бутид Цырендоржиевна Цыремпилова, Ивалга аймагай һургуулиин бага ангиин багша Наталья Бадмажаповна Ширапова, Түнхэн аймагай П. Билдаевай нэрэмжэтэ Аршаанай дунда һургуулиин Маргарита Дугаровна Шожоева, Улаан-Үдэ хотын 64-дэхи һургуулиин Долгор Найдановна Энэбишиева гэгшэд хабаадаһан байна. Эдэнэй дунда ори ганса эрэ хүн байба. Хэн бэ гэхэдэ, Баргажан аймагай Баянголой дунда һургуулиин багша Зоригто Давыдович Раднаев мүн.

Багшанарай эмхидхэлэй талаар шадабаринь, уран үгэ болон уян нугархайнь, хонгёо хоолойнь танилсалгын шатада тодоор элирээ.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Ори ганса бүһэтэй хабаадагша Зоригто Раднаев

Онобшотой арга олохоор гү?

Удаань урилдаанда оролсогшод мастер-классуудые харуулаа. 20 минутын туршада ямар шэнэ онол аргануудые хэшээлнүүдтээ хэрэглэнэбиб гэжэ хабаадагша бүхэн жюриин үмэнэ харуулжа, хөөрэжэ үгөө. Жэшээнь, буряад хэлэнэй эхин классуудта заадаг багшанар америкын “лэпбук” технологи хэшээлдээ хэрэглэнэ. Тэрэнэй ёһоор, үхибүүд һэеы гэр саарһаар хайшалаад хэхэ үедөө гэртэй хабаатай үгэнүүдые нэрлэнэ гэхэ мэтын даабаринууд байгаа.

«Үндэһэн» болон «буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн» гэжэ хоёр программаар буряад хэлэн һургуулинуудта заагдана. Ушар тиимэһээ багшанар хоёр бүлэг боложо хубаараад, Үндэhэтэнэй 1-дэхи лицей-hургуулида, мүн 29-дэхи Буряад гимназида жюриин үмэнэ нээмэл хэшээлнүүдые харуулаа. Багша бүхэнэйнь хэшээл ехэ һайн байгаа гээд, жюриин гэшүүд нээмэл хэшээлнүүдые сэгнэбэгүй. Яахадаа нээмэл хэшээл хараада абтабагүй гээшэб, хэшээл болбол – багшын хилээмэн ха юм гээд, дурагүйсэхэ зон байгаа. Теэдшье танилсалгын шататай хамта түрэлхидтэй суглаан болон уран найруулганууд сэгнэгдэхэл ёһоороо сэгнэгдээ.

Автор: Аркадий Батомункуев
Описание: Жюриин гэшүүд

«Түрэлхидтэй суглаан» гэжэ шатада, жэшээнь, иимэрхүү даабаринууд байгаа. Үдэшэлэн багшын гэртээ бусажа ябатар, үхибүүдынь архи уужа байгаа. Багша тиихэдэнь яахаб?

«Түрэлхидтэй суглаа үнгэргэхэдөө, аятайханаар хөөрэлдөөд, тэрэ үхибүүдэй эжы, абада бэшэгүүдые бэшүүлхэб, - гэжэ Ивалгын дунда һургуулиин багша Наталья Бадмажаповна Ширапова харюусана. - Жэшээнь, иимэ бэшэг байжа болохо: «Хайрата хүбүүмни, шамтаяа харилсаха сүлөөмни болоногүй. Хүлисөөрэй, ходол ажалдаа байнаб…». Иимэрхүү эхитэй бэшэгүүдые үхибүүд уншабал, заатагүй бодолгото болохо бшуу. Бэшэг хадаа багшын нэгэ онол арга болоно. Юундэб гэхэдэ, мэдээжэ эрдэмтэн Дмитрий Лихачёв аяар 146 бэшэгүүдые гэртэхинээр үхибүүдтэнь бэшүүлһэн байдаг. Илангаяа хүбүүдтэ иигэжэ бэшэхэдэ, үрэ дүнтэй байха. Юундэб гэхэдэ, хүбүүдэй ухаан бодол басагадайхиһаа ондоогоор хүдэлдэг, олонхинь зугаа багатай байдаг. Магтахада, тархяа үргэшэдэг, дарахада, түргөөр диилдэшэдэг. Тиимэһээ эрэ хүниие дэмжэхэ, үргэхэ хэрэгтэй гэжэ Буряадтаа мэдээжэ психолог Татьяна Сенгеева хөөрэдэг байна».

Захааминай Үлэгшэнэй һургуулиин буряад хэлэнэй багша Жаргалма Гомбоевна Будаева 18 жэлэй туршада үхибүүдтэ буряад хэлэ болон уран зохёол заажа байна. Шалгалтын хэшээлэй эсэс багаар смартфоноор бушуухан тестировани хээд абадагаа хөөрэнэ. Үлэгшэнэй үхибүүд бултадаа буряад хэлэтэйнүүд ааб даа.

Харин Цырен-Долгор Бадмаевна Бадмацыреновагай дуулгаhаар, һүүлэй жэлнүүдтэ Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-һургуулида ород хэлэтэй үхибүүд ородог болоһон. Тиибэшье буряад хэлэн үндэhэн программаар заагдаhаар. Ямар хэмжээ ябуулганууд Буряад Уласта үнгэрнэб, хуу тус һургуулида үнгэрдэг заншалтай. Буряад хэлэнэй сахим номоор уласай мүрысөөн, «Бэлигэй туяа» гэжэ эрдэм шэнжэлгын хуралдаан болон бусад.

Буряад соёлто һургуулинуудай эблэл 29-дэхи Буряад гимназиин захирал Баяр Кимович Ширапов байгуулhан. 10 гаран һургуули тус эблэлэй гэшүүд болонхой. Тэрэ һургуулинуудай хүсөөр ФСК-да Сагаалган тон ехэ дэлисэтэйгээр үнгэржэ эхилээ.

Эдэ мэтын хэмжээ ябуулганууд буряад хэлэеэ үргэхын тулада хэгдэнэ ааб даа. Мүнөө багшанарай хэшээлдээ хэрэглэхэ арга боломжонууд олон болонхой. Тиибэшье үхибүүд интернедэй орон руу шурган оронхой. Тиимэ һэн тула буряад хэлэ заалгые бүри hонирхолтой болгохын түлөө багшанар хододоо эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлжэ байха ёhотой гээд, мастер-классууд гэршэлбэ.

Түгэсхэлэй һүүлшын шатада хүрэһэн 4 багша «Багшын омогорхол» гэһэн сэдэбээр найруулгануудые бэшээд, жюриин үмэнэ уншажа үгэhэн байна.

Эрхим багша элирээ

«Эрхим багша» мүрысөөнэй түгэсхэлэй ёһолол ноябриин 24-дэ Буряад Уласай ехэ һургуулиин бага танхим соо үнгэрөө. Буряад Уласай Засагай газарай түлөөлэгшэд, аймагуудай засаг дарганар, һургуулинуудай захирал багшаяа дэмжэхэеэ олоор ерээ. Буряадай болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайдай уялга дүүргэгшэ Баяр Жалсанов, Буряад Уласай Арадай Хуралай депутат Цыденжап Батуев, БГУ-гай ректор Николай Мошкин амаршалгын үгэнүүдые хэлээ. Буряадай Гүрэнэй Дүүмын һунгамал Алдар Дамдинов үгэ абажа, үнгэрһэн һунгалтада багшанарай өөрыень дэмжэһэнэй түлөө баяраа мэдүүлээд, «Эрхим багша» урилдаанда хабаадагшадта шангуудые барюулаа.

Тиигэжэ Үбэр Байгалай хизаарай Агын тойрогой Дулдарга аймагай Алханын дунда һургуулиин багша Цыцыгма Ракшаевна Дашиева 3-дахи шатын дипломоор шагнагдаба. Улаан-Үдын 29-дэхи Буряад гимназиин багша Бутид Цырендоржиевна Цыремпилова 2-дохи шатын диплом абаа. Хүршэ Монгол ороной Булган аймагай Сайхан сүмын түрэлхи хэлэнэй багша Зоригт Золжаргал 1-дэхи шатын дипломдо хүртөө. Харин анха удаа уласхоорондын хэмжээндэ эрхилэгдэһэн «Эрхим багша» мүрысөөнэй түрүү һуури – Гран-при шан Ивалгын юрэнхы һуралсалай дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Наталья Бадмажаповна Ширапова абаба.

Автор: Герман Намжилов
Описание: Баяр Жалсанов үгэ хэлэжэ байна

Автор: Герман Намжилов
Описание: Цыденжап Батуев амаршалгын үедэ

Автор: Герман Намжилов
Описание: Мария Самбяловае БГУ-гай ректор Николай Мошкин амаршалба

Автор: Герман Намжилов
Описание: Алдар Дамдинов эрхим багшанарта шангуудые барюулаа

Эрхим бүлэһөө "Эрхим багша"

Үсэгэлдэр, ноябриин 29-дэ, Ивалга аймагай захиргаанай ехэ танхим соо уласхоорондын хэмжээндэ «Эрхим багша» боложо тодорhон Наталья Бадмажаповна Шираповае нютагайнь зон амаршалан хүндэлөө.

Ивалгын юрэнхы hуралсалай дунда hургуулида Наталья Ширапова 16 жэлэй туршада хүдэлнэ. Абари зангаараа урин, суг хүдэлдэг зондоо ехэ хүндэтэй гээд, буряад хэлэ 30-аад жэлэй туршада Ивалгын hургуулида заажа байhан Мэдэгма Бабасановна Бадмацыбикова хөөрэнэ. Энэ багша наhаараа олоhон дүй дүршэлөө залуу багшанартаа дамжуулжа байнхай юм.

Наталья Ширапова Хори аймагай Булам нютагта түрэhэн. Эхэнэрэй хуби заяан харида гэhэн ёhоор, Ивалгын hургуулида суг хүдэлдэг ород яһанай хүбүүн Виталий Андреевтэй нүхэсэжэ, айл бүлэ болоһон. Гэрэйнгээ гуламта наринаар сахин, нүхэрөө дэмжэн, дүмэн байдаг Наталья Шираповагай оролдолго нүлөө Виталий нүхэрэйнь ажал хэрэг дээрэ харамаар. Виталий Михайлович Тапхарай hургуулиие амжалтатайгаар ударидажа байhанаа, Ивалга аймагай засаг даргын орлогшоор дэбжүүлэгдэhэн. Удаань Залуушуулай болон бэеын тамирай гүрэнэй хороониие ударидаhан. Мүнөө уласай олон шэглэлтэй колледжые хүтэлбэрилжэ ябана. Харюусалгата тушаал даажа ябаhан нүхэрынь Натальядаа тулга болохол ёhоороо болоно. Тиибэшье дүрбэн үхибүүдые үргэн хараха уялга ехэнхидээ эжын мүр дээрэ байдаг. Гэртэхи, газаахи ажал, хэшээлнүүдээ бултыень даажа үрдидэг гээд, суг хүдэлдэг нүхэдынь Наталья тухайгаа омогорхол дүүрэнээр тэмдэглэнэ. Тэдэнэр эрхим багшаяа дэмжэн, уласхоорондын мүрысөөндэ эдэбхитэйгээр бэлдэлсээ юм. 

Танилсалгын шатада Наталья Бадмажаповна Виталий Михайлович нүхэртэеэ, дүрбэн үхибүүдээрээ хамта тайзан дээрэ гараад, Лариса Долинагай дууладаг «Погода в доме» гэжэ дуу буряадаар дуулаа. Гэртээл хуу hайн hаа, бусад баршад гайгүй гаталагдаха гэhэн удхатай дуун энэ бүлын, мүн хэнэйшье гимн болохоор бшуу. Тиимэhээ харагшад гансата альгаа ташажа эхилээ бэлэй. Эрхим багшамнай «Эрхим бүлэ» гэжэ мүрысөөндэ хабаадахаар гээд, нютагайнь зон хэлэхэ байна.

Автор: Аяна Самбуева
Описание: 2016 оной эрхим багша Наталья Бадмажаповна Ширапова гэр бүлэтэеэ

Шүүгдэһэн багша энэ конкурсдо үгы

Буряадай уласай багшанарай колледжын буряад хэлэ бэшэгэй ба үндэһэн соёлой факультедэй декан, Буряад хэлэ бэшэгэй ба литературын багшанарай эблэлэй түрүүлэгшэ Баирма Бастуевна Лхасаранова:

- Эрдэм бэлигтэй буряад хэлэ бэшэгэй багшанарые элирүүлжэ, тэдэниие дэмжэхэ ба урмашуулха, багшанарай уласхоорондын мэргэжэлтэ харилсаа үргэдхэхэ гэhэн гол зорилготойгоор тус урилдаан үнгэргэгдэбэ. Бэлигтэй багшанарай дүй дγршэлые сэгнэн абахын тула хэдэн шатанууд эмхидхэгдээ.

Буряад, монгол хэлэнэй багшанар өөрынгөө хэжэ байhан ажалай үрэ дүн харуулжа, бэлиг шадабаряараа хубаалдахадань, hайшаалтай байгаа. Буряад арадайнгаа ёhо заншал баримталан, бэе бэедээ туhалалсан, бэе бэеэ γргэн, дэмжэн, энэ мүрысөөндэ урматайгаар хабаадалсаа гэжэ тэмдэглэмээр. Шүүгдэhэн багша энэ конкурсдо үгы гэжэ тооломоор, юундэб гэхэдэ, ганса хабаадалгань илалта гээшэ.

Түрэл арадаа, дороhоо ургажа ябаhан залуушуулаа эхын hайхан хэлэндэ hургажа, залиршагγй абьяас бэлигээ гарган оролдожо ябаhан хγндэтэ багшанартаа ажалдань амжалта хγсэн, энхэ элүүр, амгалан байдалтай, зол жаргалтай, Буряад оронойнгоо түүхэ байдалые дээрэ үргэн, суурхуулан ябыт даа гэжэ үреэнэб!