​Чингисэйнгээ тугай түлөө тулалдажа ябаналта

... Оршолон ехэ Замбиин хэмһээ үлүү элшэ хүсэ Агууехэ Талада эльгээхэдэнь, диилдэшэгүй һүлдэтэй арад – монголшууд мүндэлһэн гээд зүүн зүгэй нүүдэл арадуудые шэнжэлэгшэ Лев Гумилёв бэшэһэн байдаг. Иимэ элшыень онобшотойгоор халан абаһан, онсо эршэтэй зониие пассионарии гэжэ нэрлэһэн юм. Тэнгэриин бурхадай хайрые өөрын бэлиг болгон даажа абаһан, энэ ехэ ашаа тээбэриие үргэлөөд, тэнсүүрииень олоод ябаһан түүхэтэ уг залгамжалагшад манай үеын хүнүүд соошье бии юм.

Хоморой эдэ хүнүүдэй тоодо Ардан Лопсонович Ангархаев ороно гээ һаа, монгол үндэһэтэ сэхээтэн соо энэ баримтые буруушааха хүн олдохогүй. Илангаяа “Тэнгэри Газарай тэнсүүри” гэһэн табан ботиһоо бүридэһэн буряад уран зохёолдо урдань үзэгдөөгүй роман-мозаика бүтээһэнэйнь удаа Евразиин агууехэ түүхэшэн Лев Гумилёвой замаар дабшаһыень арсамаар аал? Мянган жэлнүүдэй түүхэ руу шэлжэн ороод, эртэ урдын болон мүнөөнэй Үе сагые, Уудам зайе холбон, уран зохёолой аргаар түүрээхэдэнь, хэмнэшэгүй, хэмжэшэгүй зураглал нэмжын дэлгээгдэһэндэл... Түүхын иимэ мэдэрэл шуһа мяхан соонь бии байгаа, багаһаа ухаан сэдьхэлыень хүтэлөө ха юм.

“Мүнхэ тэнгэриин хүшэн доро

                      тэндэһээ буугаад,

Мүшэдэй туяанда мүлигдэн

                      загсашаһан шулуун

Залин шэди харуулжа, заларан

                                эндэ һуугаа

Замбиин залаа барилсаха

                         заяатай хүбүүн”.

(“Чингис хаанай шэрээ” гэһэн шүлэгһөөнь).

Нэрэ зэргэнүүдэйнь һубарил

Буряадай арадай уран зохёолшо, Ородой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Сурбалжалагшадай Ородой холбооной гэшүүн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор, РБ-гэй болон РФ-гэй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Хани Барисаанай орденоор шагнагдаһан, Буряадай гүрэнэй шангай лауреат, Цырен Шагжинай нэрэмжэтэ «Признание» гэһэн ниитын шангай лауреат, Ленинскэ комсомолой нэрэмжэтэ шангай лауреат, Монголой болон Росси-Беларусь холбооной Сурбалжалагшадай шангуудай лауреат, “Лучшие люди России” гэһэн ниитын дээдын шагналда хүртэһэн, эрдэмэй болон искусствын талаар Петровско академиин гэшүүн-корреспондент, Түнхэнэй аймагай хүндэтэ эрхэтэн гээд, үшөөшье нэрэ зэргэнүүдэйнь һубарил үргэлжэлүүлхээр ааб даа, халима.

Олониитын ажал ябуулгань үргэншье, хүндэтэйшье. Хэблэлэй байшангай юрэнхы захирал-ахамад редактор, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, Ородой Уран зохёолшодой холбооной секретарь ябаха үедөө Буряадай Президентын дэргэдэхи гурбан соведэй, онсолбол, Соёлой, Экономикын тогтууритай хүгжэлтын болон Үндэһэтэнэй талаар соведүүдэй гэшүүн, Соёлой яаманда уран һайханай соведэй болон Гүрэнэй шангуудые олгохо талаар гүрэнэй комитедэй гэшүүн ябаа. РБ-гэй Конституционно Суглаанай гэшүүнээр һунгагдаһан бэлэй.

7О наһандаа – 7О ном

70 наһанайнгаа дабаан дээрэ уран зохёолшо, түүхэшэ эрдэмтэн А.Л.Ангархаев уран зохёолой болон түүхын-баримтата 70 номой автор гүүлэхэ эрхэтэй. Тэрэ тоодо “Мүнхэ ногоон хасуури”, “Тэнгэри газарай тэнсүүри” гэһэн 5 ботиһоо бүридэһэн романуудыень, 8 зүжэгыень (“Аршаан дээрэ болоһон найр” гээшэнь Москвада зүбшэн хэлсэлгэдэ ороод, Монголдо табигдаһан), поэтическэ, философиин-түүхэтэ олон номуудынь дурдамаар юм. Буряад уран зохёолой антологиин гурбан боти-поэзи, прозо, драматурги - “Буряад шүлэгэй далай”, “Буряад уран зохёолой шэлэгдэмэл шэнхинээн”, “Буряад зүжэгэй хэшэг” согсолборилон найруулаа. “Буряад хэлэнэй этимологическа словарь” хэблэлдэ бэлдээ, удангүй толилогдохонь.

Буряад хэблэлнүүдэй буурашагүй түб

Буряад гүрэн түрые байгуулгада онсо хубитаяа оруулһан “Буряад үнэн” сониндо ерэхэдээ, Ардан Лопсонович холын хараа бодомжо урдаа табиһан байгаа. Ушарынь гэбэл, бүхэли газетно-журнальна комплекс байгуулаа ха юм. Долоон хоногтоо нэгэ дахин “Буряад үнэн-Дүхэриг”, “Бизнес-Олзо”, “Спорт-Тамир” газетэнүүд гарадаг болоо һэн. Нэгэ үедэ “Алтан гадаһан”, “Уран үгэ” гэһэн хабсаргалта гарадаг болоод байгаа. Бүхы хэһэг 40 мянга холо гараа. 1999 ондо уран зохёолой болон ниитэ улас түрын “Морин хуур”, “Вершины” журналнууд, хүүгэдэй “Одон” журнал буряад, ород, англи, эвенк хэлэнүүд дээрэ гаража эхилээ. Хэблэлэй таһагайхид жэлдээ буряад уран зохёолшодой 60-70 номуудые хэблэдэг болоод байгаа. Удаань “Байгал”, “Байкал” журналнууд “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанда дамжуулагдаа.

Арадай һунгамал

СССР-эй Верховно Соведэй депутадай үүргэ дүүргэхэдээ, Улаан-Үдэ, БАМ-ые хүгжөөлгын талаар олон шухала асуудалнуудые шиидхэһэн. Республикын МВД-гэй, томо заводууд – ЛВРЗ, авиазавод гэхэ мэтын хэрэгүүдтэ хам оролсон туһалаа. Зүүн Сибирьтэ болон Алас-Дурна зүгтэ харгы барилгада һомололгые хэдэ дахин дээшэлүүлгые туйлаһан юм. Аха, Хүлтүүг-Моондо гэһэн харгы барилга туһаламжаарнь түгэсхэгдөө. Зэдэ, Захааминда үүлтэртэ мал үсхэбэрилгын, элүүрые, социальна хамгаалгын, соёл болбосоролой асуудалнуудта анхараа. Гэбэшье депутат Ангархаевай онсо гол туйлалтань хадаа Түнхэнэй Национальна парк байгуулга мүн болоно.

Тэнгэриин бурхадай хайра

...Буряад-монголшуудай амяараа үндэһэ яһатан янзаар бии бололго, хүгжэлгэ ямар сагай галабуудһаа, дэлхэйн ямар дайдаһаа эхитэйб? Диилдэшэгүй һүлдэтэй энэ арадай бүри эртынь һабагша гарбалынь Евразиин нэлэнхы уудам, Агууехэ Талада хайшан гэжэ амидаралай түлөө тэмсэжэ, нүүдэлшэ, дайша заяагаа үргэһөөр энэ хүрэтэр дамжажа ерээб? Агууехэ Талын таабари нюусанууд хүн түрэлтэнэй, илангаяа зохёохы ажалтанай ухаан бодолые хүлгүүлһээр.

Монгол үндэһэтэ арадуудай хайшан гээд бии болоһон тухай, I мянган жэлһээ эхилээд, мүнөө үе хүрэтэрхи асари сагые багтааһан эпическэ бүтээл мүн болоно. Тэрэ үеын бүхы дэлхэйн гүрэн түрэнүүдэй байдал, тэмсэл, тэрэ тоодо эртэ урдын Греци, Египет, Хитад, философиин, түүхэ шэнжэлгын хүгжэлтэ тухай һонирхолтой баримтанууд «Тэнгэри Газарай тэнсүүри» соо оруулагданхай. Гэхэ зуура, нэгэмүһэн, эрдэмтын, зохёолшын харааһаа түүхын гүн руу нэбтэрэн ороод, өөр янзын роман-мозаика гэһэн шэнэ жанр буряад литературада бүтээжэрхихэ гээшэмнай түрүүшынхеэл даа. Хүхэ мүнхэ Тэнгэри хүрьһэтэ алтан Газар хоёрой хоорондо Үе сагые, Уудам зайе хэмнэн ажаһууһан, түүхын тайзан дээрэ мүндэлөөд, үгы болоһоншье, холынгоо угсаатанай дайша, нүүдэлшэ зан абариие шуһа мяхандаа шэнгээн ерэһэншье арадуудай хуби заяан оршолон Ехэ замбиин хэтэдээ эльгээжэ байдаг элшэ хүсэнһөө дулдыдадаг гү?

Ехын Ерээдүй бии гү? Тэрээн руу тэгүүлхэдээ, Үнгэрһэн Агууехэ сагтаал түшэглэнэбди, харин Мүнөөдэрэймнай ёһотой шарай ямар бэ? Энэ асуудалда харюу бэдэрхэдээ, уран зохёолшо эзэлүүдгүй хүшэр бодолнуудта эзэлэгдэнэ, оршолон дэлхэйшье энээндэнь харюу үгэнэгүй. Үнэхөөрөө, алта мүнгэ, засаг түрэ – иимэ ойлгосонуудта гэнжэлүүлшөөд байһан дэлхэй дээрэ ёһотой баялигнай юун бэ гэжэ түрүү үзэлтэн сэгнэн бодон үзэдэг бшуу. Модэ Шаньюгай үеын үльгэршэнэйшье дүрэ, зүүн зүгэй нүүдэлшэ арадуудые шэнжэлһэн Лев Гумилёвшье, мүнөө үеын уран зохёолшошье гүрэн түрын байгуулга, ниигэм олоной урагшаа эрид хүгжэл, тэнгэриин бурхадай хайрые өөрын бэлиг болгон даажа абаха хүсэ шадал, инаг дуран болон бусадшье үзэгдэл тухай философско гүн бодомжолоо элирхэйлнэ.

Түүхэтэ баримтанууд уран зохёолой найруулгатайгаар бэшэгдэхэдээ, һанаанда хадуугдама, хужарлама байна гээ һэмди. Хуннуудай һүр жабхаланта, байлдааша хаһа, тэдэнэй тобойн мандалгын шалтагаанууд; Гэсэрэй юһэн һалаа руу аяншалга, мянган жэлэйнь намтарые ухашалга; Тэнгэриин бурхадай тэмсэл, Ахурамазда – Хурмаста, Атай Улаан, бусадшье тэнгэринэр тухай Үльгэрэй анхан бии болоһон домогуудһаа һабагшалһан шэнэ хараа бодомжонууд; Дарий хаанай нангин нөөсэтэй кургануудые һандараажа, нүгэлөө нюдөөрөө үзэлгэн, үй түмэн скифүүдэй үүлэн бөөн мэтэ үзэгдэл...Түрүүшын боти соо “Опровержение легенды, или кровожадный Восток”, “Война богов, или империи и династии”, “Курган, или Цивилизация непобежденных» - иимэ гурбан хэһэг бүхэн тушаа лирическэ геройн – Б.Б.Тумуровай харааһаа мүнөө үеын ажабайдал зэргэсүүлэн оруулагдажа, өөр янзын параллель бии болгогдоно.

Хэзээ хуу жэгдэ байдаг бэлэй хүнэй ажабайдалда. Илангаяа түүхэшэ зохёолшоной сэдьхэлдэ... Эды ехэ ашаа тээбэри даагаад ябахын тула тэнсүүри хэрэгтэй ха юм, тэсэбэри. Адар дэлхэйе урбуулха Архимедэй хүшүүргэ. Тэрэ хүшүүргэ тээшэ заатагүйл тэгүүлнэ бата гарынь, байгаа бэень.

Д.Неругэй, Л.Гумилевой, Сайшиялай, Ц.Дамдинсүрэнэй, Б. Владимирцовой, В.Бартольдын, Л.Шагдаровай, Ш.Чимитдоржиевай болон бусадай шэнжэлгэнүүдһээ хэһэгүүд үгтэһэн, “Монголой нюуса тобшо, “Алтан тобшо”, “Юаньши”, Рашид-ад-динай, Д^,Оссоной, Абуль-Газиин, Абу-л-фазлалиин болон бусадай түүхын хүдэлмэринүүдтэ түшэглөө юм.

Зорюулга

Ардан Ангархаевта Лопсон Тапхаевай нүхэр ёһоной зорюулгаһаа:

...Эрхим бэрхээр һурадагыш,

Мүнгэн медаль абадагыш,

Эгээн гоё басагадые

Эмнис гээд лэ хүтэлдэгыш

Һэр-мэр гэлдээшэн

Һэмээхэн доогуур мэдэхэл даа...

Мундуу, шамдуу ябахадаш,

Мундарганууд харадаг бэзэ?

Даашагүй хүндэ шулуунуудыеш

Үргэлсэжэ үгэдэг бэзэ?

Уран һүхэтэй баабайһаань,

Уян сэдьхэлтэй эжыһээнь

Ухаа бэлиг – хуу абаад,

Уг изагуурай үндэһэ залгаад,

Багашуулдаа багшалха,

Балга аршаанаа аршалха...

Түби дэлхэй дээрэ

Түнхэн һайхан нютагайнгаа,

Түрэл буряад хэлэнэйнгээ

Түйбээгдэнгүй байхын түлөө

Чингисэйнгээ шэрээдэ мүргөөд,

Тугынь барилсаад ябаһан шэнги

Тулалдажа ябаашаш эли.

Туйлажа гараашаш ехэ.

…Амин хайрата аша туһaяа арадтаа үзүүлэн, үри хүүгэдтэеэ, ашанар гушанартаяа амар амгалан, энхэ элүүр ябахыетнай, түүхэдэ түрүүшынхеэ гэһэн түүрээлгэнүүдээ, абарга шэнжэтэй агуу бүтээлнүүдээ һаадгүй үргэлжэлүүлхыетнай хүсэел даа, Ардан Лопсонович!