​Пальмира: ажамидаралай һүлдэ хүсэн

Һүүлэй үеын бүхэдэлхэйн удха шанартай шэнэ һонинуудай тоодо Сириин Алеппо, Пальмира хотонуудай нэрэ саг үргэлжэ дурдагдадаг болонхой.

Пальмирын хуби заяан аймшагтай юм. Тэрэ олон зуун жэлнүүдэй туршада һандаржа, үмхирэн һалажа байгаагүй, харин нэгэ һүнеэр лэ хосоршоһон түүхэтэй...

Мүнөөнэй Сириин ангажа хатаһан газар дээрэ 2000 жэлэй саада тээ үзэсхэлэн ногоон дайда, тоогүй олон баян хотонууд оршодог һэн. Пальмира гэжэ хаан түрэ тэрэ үеын Римэй империин эгээн баян хубинь байһан юм. Тэрэ холын үедэ тус провинциин ниислэл болохо Антиохи хотодо мүнөө сагай Дамаск, Алеппо, Бейрут хотонуудай зонһоо холо олон хүн ажаһуудаг байгаа бшуу. Мүнөөнэй Алеппо хотоһоо 30 километрэй зайда мэдээжэ археолог Лоуренс аяар 120 хосорһон хотонуудай һуури олоһон юм.

Зүүн зүгэй эртэ урдын түүхын гэршэ, үльгэрэй һайхан үзэсхэлэн байһан Пальмирын онсо орёо, хайратай хуби заяан энэ шэнэ зуун жэлдэ дахинаа һүрөөтэйгөөр эрьебэ ха юм даа.

Тэрэ холын сагта Дамаскһаа Пальмира хүрэтэр харгы зубшаад, тоогүй олон уһа нөөсэлдэг канал болон акведук мэтын түхеэрэлгэнүүд, бассейнүүд баригданхай байгаа гэжэ мүнөөнэй аэрофото-буулгабари харуулдаг. Пальмира ажамидаралай эгээн ехэ баялиг болохо уһаар элбэг хадаа олон түмэн зониие нэгэ доро суглуулһан түб байгаа. Эндэ урда зүгһөө, Аравиһаа болон Египедһээ ерэһэн ашаанууд зүүн зүгһөө ябаһан ерэһэн тэмээн хамбынуудтай ушардаг, гайхамшаг ехэ аралжаа наймаан болодог бэлэй.

Түрүүшээр энэ хото Тадмор гэжэ нэрэтэй байһан аад, Римэй император Адрианай манай ээрын II зуун жэлэй эхиндэ тус хотодо ерэһэнэйнь ушараар Пальмира гээд нэрлэгдэһэн түүхэтэй. Тэрэ сагай мантан ехэ гүрэнүүд болохо Рим Парфия хоёрой зүрилдөөнүүдтэ Пальмира оролсохогүй гэжэ оролдодог һэн. Эдэ гүрэнүүдэй баяд ноёд Пальмираһаал бүхы хэрэгтэй эд бараагаа абадаг байгаа бшуу.

Пальмирада ехэ һүмэнүүд, театрнууд, бани болон ордонууд баригдажал байгаа. Римэй нүлөөн доро ороһон эндэхи зон хүүгэдтээ римэй нэрэ үгэдэг болоошье һаа, энэ нэрын хажуугаар түрэл араб нэрэ үгэдэг заншалтай бэлэй. Хотын эгээн ехэ һүмэ хадаа нютагай сахюусан, Наранай Бел бурханда зорюулагдаһан. Тэрэ һүмын гол байшан аяар 200 дүрбэлжэн метр талмайтай, һүрөөтэй һайхан үзэсхэлэн бэлэй.

Эрэлхэг хатанай эхэ нютаг

Пальмирын зон сэрэгшэ бэшэ һэн. Суута һур харбаашадынь үсөөн байгаа, гол түлэб харуулай алба хэдэг бэлэй. Зариманиинь лэ римэй сэрэг сууртай хамта дайнда ябалсаад, уданшьегүй бусадаг байһан. 260 ондо перснүүдэй хаан нэгэдүгээр Шаппур римэй император Валерианиие баряанда абаад, тэрэнэй легионуудые бута сохижо, Римэй мэдэлдэ байһан Сириин ехэнхи хубиие эзэмдэбэ. Римэй гуйлтаар Пальмирын хаан Оденат сэрэг суглуулжа, перснүүдтэй урагшатай дайлалдаад, ниислэлынь болохо Ктесифон хото хүрэтэр үлдэбэ. Баян олзо олоһон пальмирын сэрэг гэртээ бусаба. Һэгээ ороһон перснүүдтэй дахинаа байлдажа, илаһанай һүүлээр римэй шэнэ император Галлиен Азида байрлаһан бүхы легионуудай удамаршанаар Оденадые томилоод, императортай адли ехэ засаг барюулжархиба. Тиигэжэ Оденат Сириие, Аравиие, Армениие зонхилбо, харин Пальмира бүхы Дүтын Зүүн зүгэй ниислэл болоһон юм.

Римтэй нүхэсэл удаан үргэлжэлөөгүй. Оденадай нэрэ солын үргэдэхэ бүри тэрэнэй хүсэн нэмэнэ гэжэ һанаагаа зобоһон римэй засаг хара хэрэг үүсхэбэ. 266 ондо Оденат ехэ хүбүүнтэеэ хамта Эмессэ хотодо римэй императорай урилгаар ерээд, харатайгаар алуулһан юм. Алууршадынь римэй эрхэтэн бэшэ гэжэ элирээд, Римэй засаг гэр бүлэдэнь “гүнзэгы шаналалаа” мэдүүлбэ. Оденадай бага хүбүүн үшөөл үхибүүн наһандаа, тиимэһээ Пальмирын хаан түрын һүр һүлдэ буурантаа гэжэ римэй засаг батаар найдаа бшуу.

Гэбэшье тэдэнэр эндүүрбэ. Оденадай һамган Зенобия, араб нэрэнь Зубайдат, сэбэр һайхан байхаһаа гадна, ухаатай сэсэн эхэнэр байһан юм. Тэрэ үеын эгээн бэрхэ эхэнэрнүүдэй нэгэн Зенобия балшар хүбүүгээ хаан шэрээдэ һуулгаад, өөрыгөө Зүүн зүгэй хатан гэжэ соносхобо. Римэй засаг энээндэ ехээр һанаа зобоогүй: сэрэгшэд эхэнэрэй захирал доро ябахагүй гэжэ найдаа. Харин Пальмирын томо сэрэгэй удамаршад Заббей Забда хоёр хатан Зенобияда үнэн сэхэ алба хэхэ тухай тангариглаба.

Тэдэнэй һүүлээр бүхы сэрэг тангариг үгэбэ. Хорото муухайгаар алуулһан хаанайнгаа түлөө үһөө нэхэһэн пальмирын сэрэгһээ зугадажа, римэй гарнизонууд сириин хотонуудые орхибо.

Гурбан жэлэй туршада Пальмира болон тэрэнэй тала баригшад Римэй мантан ехэ сэрэгтэй тулалдаа. Зенобиягай ударидаһан сэрэг бүхы Сири, Палестинэ, Египет болон Бага Азиин булта шахуу гүрэнүүдые римэйхидһээ сүлөөлөө. 270 ондо римэй сэрэг мүнөө үеын Анкара хото шадар хүрэтэр сухариба. Зенобиягай хүбүүн Египедэй хаан шэрээ эзэлбэ. Тэрэнэй гаргаһан мүнгэн мүнөөдэ хүрэжэ ерэһэн түүхэтэй.

Пальмирын тала баригшад олон байхаһаа гадна, эбгүй, өөр өөрын зорилготой байгаа. Зариманиин Римэй үгэдэ орожо, дурадхаһан ехэ алта мүнгэндэнь обтожо, нүгөөдүүлынь айжа һүрдэһэндөө урбаа һэн. Олонхинь Римэй ехэ хүсэндэ дарагдаа. Забдын ударидаһан сэрэг Антиохи шадар диилдэбэ. 272 ондо Эмессэ шадар сэрэгэйнь үлэгдэл бута сохигдобо. Энэл жэлдэ Пальмира дайсанай һабарта оробо.

Зенобия хатан сула губи руу тэрьедэбэ. Удаан намнаһанай һүүлээр римэй сэрэг омог хатаниие баряад, Аврелиан императорта тушааба. Римдэ илалта туйлажа бусаһан императорай урда алтан гэнжээр тушагдаһан Зенобия хатаниие туужа ябаһан түүхэтэй...

Хатанайнгаа дайсанда баригдахада, Пальмирын зон буһалгаалба. Аврелианай сэрэг хотые эзэмдэжэ, ханануудыень һандаргаад, зарим ехэ һүмэнүүдыень дээрмэдэбэ. Бел сахюусанай һүмын шэмэг баялигые Римдэ асаржа, Юпитерэй һүмэдэ дамжуулһан юм. Пальмирын бүхы гэрнүүд һандаргагдаһан, олонхи зониин алуулһан гү, али римэй барлагууд болоһон байгаа. Нэгэ һүниин туршада агууехэ хото хооһороо бэлэй. Дэлбэлхэ зүйлнүүд тэрэ үедэ үгы һэн тула римэйхид томо һүмэнүүдые, театр болон триумфальна арка, мантан үндэр колоннонуудые үгы хэжэ шадангүй, үлөөһэн байна.

Тэрэ гэһээр 744 жэлэй туршада Сириин болон бүхы дэлхэйн эртэ урдын түүхын гэршэ боложо байһан энэ хотын үзэсхэлэниие хүн түрэлтэндэ харша экстремис этэгээдүүд дэлбэлжэ, олон бүтээлнүүдые үгы хээ. Сириин Араб Уласай засаг түрын гуйлтаар манай Россиин Холбооной Зэбсэгтэ Хүсэнүүд дайнда оролсожо, сириин арад зониие, мүн Пальмира хотые абаралсаһан байна. Дайсадай табиһан олон тоото минэнүүдһээ Пальмирые сэбэрлэһэнэй удаа дэлхэйн эгээн эрхим хүгжэмшэдэй оркестр манай ороной суута дирижер В.Гергиевэй хүтэлбэри доро һүр жабхаланта хүгжэм эндэ зэдэлүүлээ бэлэй. Тиихэ үедэнь, магад, энэ газар дайдын заяан болоһон Зенобия хатанай һүлдэ һүүдэр энгин сагаан тэмээн дээрэ мордоод, аймшагтай гасалан зоболон үзэһэн орон нютагайнгаа зоной дахинаа һэргэн бодохыень үреэжэ байгаа аалам?!.

Бамианһаа Баян-Гол хүрэтэр

Дэлхэйн зоной зэбүүрхэхээр муухай аяг ааша гаргаһан экстремис үзэлтэнэй нүгэлтэ үйлэ хэрэгүүд тоогүй олон. Бүри 1990-ээд онуудта Афганистанда ехэ дайн дажар тэдэнэр үүсхээ һэн. Хада уулата энэ орондо манай үе сагай (ээрын) эхин зуун жэлнүүдтэ бүтээгдэһэн һүр жабхаланта олон үзэсхэлэнүүдые тэдэнэр һүнөөгөө. Эртэ урдын Римдэ суута Колизей бариха үеэр афган дайдада Энэдхэгһээ буддын шажан нэбтэрэн ороод, Бурхан багшын мантан томо дүрэ хүрэгүүд, субарганууд бодхоогдоһон байгаа. Хорин метр үндэртэй субаргануудые эндэ хараһан тухайгаа Ород гүрэнэй элитэ эрдэмтэн, бүхы дэлхэйгээр шахуу ургамалай аймагые шэнжэлһэн Н.И.Вавилов 1924 ондо тэмдэглээ һэн. Кабулһаа Балх хүрэтэр харгы зубшаад, мүн Балхда иимэ субарганууд олон гээд Николай Иванович бэшэнэ (Вавилов Н.И. Пять континентов. -М.: Мысль, 1987.—38 н.). Француз археолог Годар Балхые «хотонуудай эхэ» Бактра гэжэ нэрлээ бэлэй. Үнэхөөрөө, Балх хадаа Персиин домогто хаашуулай түб, Зороастрай Эхэ орон, Грек—Бактриин гүрэн түрын ниислэл байһан.

Хойто Афганистанай хизаараар Бага Азиһаа Хитад болон Энэдхэг руу ошоһон харгынууд зурыдаг һэн. Эртэ урдын Бактриһаа урагшаа Гиндукуш хадые дабан гараад, Энэдхэгэй зүрхэн болохо Пенджабта хүрэдэг бэлэй. Энэдхэгһээ Бактри руу шэглэһэн харгы дээрэ, Бамиан шадар 12 мянга шахуу хадын агы тоологдодог юм. Хабсагайнуудта урашуулай гараар һиилэгдэһэн Будда бурханай дүрэнүүд һүрөөтэйгөөр харагдадаг байгаа. Эгээн үндэрнүүдынь 53 м, бусадынь 35 м хүрэдэг һэн. VII зуун жэлэй хитад аяншалагша Сюань Цзан эдэ дүрэ хүрэгүүд тухай тодорхойгоор бэшэһэн түүхэтэй.

Хоёр мянган жэл шахуу хугасаада зониие гайхуулан, урмашуулан зогсоһон эдэ хүрэгүүдые, субаргануудые талибууд миномедоор буудажа, дэлбэлжэ үгы хэхэдэнь, бүхы дэлхэйн олон үндэһэ яһатан, ондоо шажантан буруушааһан, дураа гутаһан байха. Хэрзэгы аашата талибууд уданшьегүй засагаа алдаһан гээд һануулая.

Харин байгша оной юһэ һарын 10-да үлгэн һайхан Буряадаймнай Хориин аймагай Баян-Гол нютагай хойно оршодог Баян Хонгор уулын хабсагайда зурагдаһан 33 м үндэртэй Росси соо эгээл томо Будда бурханай дүрэ арамнайлагдаа. Баруун зүг руу шэглэһэн Бурхан Багшын һайхан дүрэ баян дэлгэр сэдьхэлтэй олон ондоо яһатанай ажаһуудаг Буряад орониие хэзээдэшье адислан, арюудхан байхал даа.

Сириин гүн ухаатан, уран зохёолшо Абу-ль-Фарадж (1226—1286) иигэжэ хэлэһэн юм:”Сэсэн мэргэн ухаангүй сэдьхэл үхэһэн мэтэ хооһон. Эрдэм болбосоролоор сэдьхэл ами ородог, хаягдаһан, ангажа хатаһан хүрьһэн дээрэ бороо ороһон мэтэ”. Дайн дажарай гал дүлэнһөө шархатаһан Сириин арад түмэнэй сэдьхэл һэргэн заһарха, дахинаа жэгүүр олохо гэжэ найдая. Олон мянган жэлнүүдые һэтэлэн ерэһэн хүн түрэлтэнэй уран бэлигэй гайхамшаг одон — Пальмирын һүлдэ хүсэн тэдэнэртэ гэрэл туяа сасана бшуу.

Описание: Бамиан