​Һайн зам, һаруул ерээдүй оршог лэ!

Үндэһэн сониндоо 42 жэлдэ үнэн сэхээр алба хэһэн, 15 жэлдэ “Буряад үнэн”- “Дүхэриг” сониной редакторай тушаалда хүдэлһэн, Буряадай ирагуу найруулагша Галина Хандуевна Базаржапова – Дашееватай хэһэн хөөрэлдөөн - танай анхаралда.

- Галина Хандуевна, ажабайдалда эгээл сэнтэй, эхин ойлгосо гэжэ байдаг. Танай ажаһуудалай эхин хаанаһаа гээшэб?

- Ара Монгол дайдын алтан үүдэн хаалта гээд манай Үндэр Баабайе дурдалганууд соо нэрлэдэг юм. Эгээл энэ шүтөөнэй оршондо – Үлэгшэн нютагта түрөө һэм. Сэбэг төөбиингөө, Дулма эжынгээ, Долгоржаб эгэшынгээ энхэрэл соонь, эхэ тоонтодоо эльгэлэн үндыгөөб. Түрүүшым шүлэгүүдэй нэгэн соо иимэ мүрнүүд бии:

Эхын буянта дуранда

Эльгэлэн, үдэн ябахадам,

Төөдэйн халуун энхэрэлдэ

Тэнжэн урган ябахадам,

Үлэгшэн голни, нютагни

Уужам дэлхэйтэй сасуу һэн.

Уураг шарахан һүмбэй

Унданай эгээл амтатайнь һэн.

Балшар бага наһанайм баярые

Бадаруулан дэмжэн үргэлсэһэн

Хүсэл, бодолыем далижуулһан

Хангай тайгам, амар сайн!

Багадаа Дүтэлүүр гол өөдэ үнеэдээ туудаг һэм. Үглөөнэй 5 сагай үеэр эжым һэреэгээд, хэлэхэ: «Урдаһааш үхэрөө туугаад, бусажа ябаһан төөбии бүхэндэ мэндэ хэлээрэй, алдажа бү орхёорой». Ямар нэгэ хүгшөөгэй үйлсын нүгөө талаар уруудажа ябаа һаань, гүйжэ ошохош: “Сайн байна!”. “Сайн-сайн! Хэнэй иимэ бэрхэ хөөрхэн басагамши?”- гэхэдэнь, “Баярай Дулмын!”- гээд саашалхадаш, өөгшөөһэн үгэнүүдые хэлэхэ даа, хойноһоош. Мүнөө болотороо эдэ үгэнүүд сэдьхэлыемни жэгнэн дулаасуулдаг юм. Үнэн дээрээ хүн гээшэ бүхы наһан соогоо иимэ дулаа бэдэржэ ябадаг аяншан бэшэ гү? Тэрэнээ һайса нөөсэлөөд, зондоо, дуратай хэрэгтээ зорюулдаг бэшэ гүбди?

- Түрүүшынгээ амжалта һанадаг гүт?

- Буряадай багшанарай дээдэ һургуули дүүргэн сасуу, 1974 ондо эндэ хүдэлхэеэ ерээ һэм. Мэдээсэлэй таһагта ажалда ороо бэлэйб. Таһагай дарга Б.Т. Цыремпилов һэн. “Саяанһаа Витим хүрэтэр” гэһэн мэдээсэлэй хуудаһа бэлдэдэг, тамирай, сэрэгэй – патриотическа, байгаали хамгаалгын асуудалнуудаар хүдэлдэг һэмди. Байгаали хамгаалгын темээр толилолгонуудаа Бүхэроссиин конкурсдо эльгээжэ, редакцимнай тусхай Дипломоор шагнагдаһан юм. Энэ хадаа минии “олоһон” эгээл түрүүшын шагнал бэлэй. Мүнөөшье тэрэмнай архивта хадагалаатай.

- Уран зохёолдо абьяастай хүн соёлой таһагта хүдэлһэйб гэжэ һанадаг байгаа ёһотойт...

- Минии һанаашаар болоогүй. Зохёолшод олон байгаа. Промышленностиин болон барилгын, удаань социально-экономическа таһагуудые даагшаар томилогдоо һэм. Һүүлдэ ойлгоходом, энэм тон зүб ябадал болоһон. 1997 ондо “Дүхэригэй” редактор болоходоо, алишье темээр юумэ бэшэхэ, заһан хинаха шадабаритай, дүршэлтэй болоод байгаа бшууб. Эдэ таһагуудта хүдэлхэдөө, Буряад орон соогуураа хаа-хаанагүй ябааб. Түб аймагуудһаа гадна, БАМ-ай барилга бэшэхэеэ Хойто-Байгал аймаг, алташадтай уулзахаяа Бабанта ошохош.

Түгнын шулуу нүүрһэнэй уурхайн баригдажа эхилхэдэ, “Правда Бурятии” сониной сурбалжалагша Лилия Кальминатай ошоод, түрмын зоной хамтын задагай байра соо хоноогшо һэмди. Кавказһаа гарбалтай баатарлиг бэетэй нэгэ “зэк” харуулшантнай болохом гэжэ үүдэнэймнай хажууда һандали табяад, һүни дүүрэн һуужа хоноһон юм. Нэгэтэ Зэдын аймаг редакциин машинаар үбэл ошоод, “түмэр хүлэгнай” эбдэрбэ замдаа. Сэлэндүүмэдэ нэгэ класста һураһан Нимбу Очировтаа орожо заһуулаад, һамгантаяа “хоныт” гэһээр байтарнь, жолоошомни “ябая” гээд үсэрбэ. Зэдын дүн сагаан талада һүниин 1 сагта янгинама хүйтэндэ зогсошобобди. Жолоошондо зуруулшье үгы. Руляа тэбэреэд лэ һууна. Бинь “нюдөө аняад” лэ, харгын машина барижа, дүтын “60 лет Октября” хүрэбэб. Энэ ажахын ахамад инженер С.Б. Жигжитов һая городһоо ерэһэн байжа, бидэниие абараа һэн. «Үшөө 1 час хойнотоо һаатнай, туһалжа шадахагүй һэм. Дулаан гараж үгы ха юм» гээ бэлэй.

- Иимэ ушаралта ябадалнууд аян замдатнай олон дайралдадаг һэн гү?

- Залуу ябаабди, юумэнһээ айхагүй, тоохогүй. Командировконуудта ганса аймагуудаар бэшэ, Эрхүү можоор, Агын тойрогоор ябахабди. Бүхэсоюзна, Бүхэроссиин хэмжээнэй зүблөөнүүдтэ, фестивальнуудта эльгээхэ. Илангаяа экономикын асуудалнуудаар зүблөөнүүд олоор болохо. Тиигэжэ Дагестанда, Татарстанда, Хальмагта, Хакассида, Белоруссида, ороной ниислэл Москва, Новосибирск, Томск хотонуудта, Монгол ороной Түб, Дорно-Говь, Сэлэнгэ аймагуудта хүрэхэ аза талаантай байгааб. Илангаяа Ревомир Баярович Гармаевай, Ардан Лопсонович Ангархаевай редакторнууд байха үедэ иимэ зол тудаһан юм.

Ябаһанай зэргээр эрилтэ гэдэг һэн бэзэ даа. Заримдаа хэдэн дугаарнуудта үргэлжэлэлтэй очерково материалнуудые үгэхэш.

- «Дүхэригэй» хаһа илангаяа онсо гээд дурсадагта. Ажалаа олон шэглэлээр ябуулжа, амжалтатай ажаллажа, сониноо улам һонин болгохые ехэтэ оролдоо бэзэт…

- Шэнэ гаршагууд, шэнэ үүсхэлнүүд, шэнэ ябуулганууд... Абьяас зоригой бадарал. “Буряадай түрүү хүнүүд” конкурс, “Юһэн тугай һүлдэ” конкурс. Арбан дүрбэн ветерануудта Ородой Холбооной нэрэ зэргэнүүдые олголго. 2002 ондо “Дүхэриг” сонин Ородой эрхим үндэһэн хэблэлнүүдэй тоодо, 2008 ондо Ородой хэблэлэй алтан жасада ороо. Эрхим гуурһашад Туяна Самбялова, Николай Бадмаринчинов, Бэлигма Орбодоева болон бусад олоной оролдолгоор эдэ амжалтанууд туйлагдаа. Вёрстко хэдэг зомнай, алдуу заһагшаднай – бултадаа шадабаритай, тэсэбэритэй хүнүүд.

“Дүхэригэй” заншал мүнөө үргэлжэлһөөр. Гаршагуудыень, тугыень удаадахи халаан үндэр дээрэ үргэн абаа. Ушар иимэһээ түрэл сонинойнгоо 95 жэлэй ойн боложо байха үедэ сэдьхэлээ хананги байха үндэһэн бии. Һайн зам, һайхан ерээдүй байг лэ даа, үндэһэн сониноо үргэлсэжэ ябаха зоноймнай урда.

Түгэсхэлдэнь Шэнэ жэлээр гээд үргэн ниитэ уншагшадаа амаршалха дуран хүрэнэл даа.

Галина Базаржапова-Дашеевагай нэрэ зэргэнүүд, шагналнууд:

* Буряадай арадай поэт

* Буряадай болон Ород Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ

* Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат

* Ород Уласай Уран зохёолшодой болон Сурбалжалагшадай холбоонуудай гэшүүн.

* Байгал-Амарай түмэр зам барилсаһанай түлөө медаль (1987)

* Можо хоорондын сурбалжалагшадай “Сибирь – найдалай дэбисхэр” гэһэн мүрысөөнэй лауреат (2ОО5 он)

* Монголой Уран зохёолшодой эблэлэй шагналта (2ОО6 он)

*Ородой хэблэлэй алтан жасын дипломант (2ОО8 он)

* Буряад ороной Ород гүрэнэй бүридэлдэ һайн дураараа ороһоор 35О жэлэй ойн медаль (2О14 он)

Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар 3 удаа шагнагдаһан (1981, 1987, 1993 онууд), Буряад Республикын Арадай Хуралай (2ОО2), Буряад Республикын Засагай газарай (2ОО2) Хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагданхай.

2006 онһоо 2ОО8 он хүрэтэр Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшын тушаалда хүдэлөө.

Мүнөө үедэ уран зохёолой болон ниитэ улас түрын “Байгал” сэтгүүлэй редактор.

Шүлэгүүдынь олон согсолборинуудта оруулагданхай. “Эхын энхэрэл”, “Уулзуур”, “Дыхание Хангая” гэһэн шүлэгүүдэй, “Одото заяа айладхыт” гэһэн уран зохёолой-публицис номуудай автор. Шүлэгүүдынь ород, хальмаг, монгол, таджик хэлэнүүд дээрэ оршуулагдаһан.

Галина Базаржаповагай "Алтарганын толи" шүлэг

Гэгээтэйн дасанда бараалхан зорижо ошоо бэлэйб.

Гороо хэжэ, урдын сагта һүгэдэхөө зэһээд,

Гэгээрэн туяархаа мандаһан наранда дохижо,

Гэгээ досоогоо оруулхые һэдэһэндэл зогсоо бэлэйб.

Алтан ганжарнуудай дохёо досоом һэргэһэндэл,

Алтаар бүригдэһэн Ганжуур, Данжуур үзэгдэһэндэл,

Бүреэ бишхүүрэй жабхаланта абяан дуулдаһандал,

Бардам шанга номто уншалга зэдэлһэндэл...

Хамагай айладал, боди сэдьхэл, бисалгал тухай

Хадам абам, гэбшэ гараад ойлгоо һэн гү?

Хойто зүг руу сүлэлгэндэ туугдахадаа,

Хооһон шанарые бодото бэеэрээ мэдэрээ һэн гү?

Нюуса мэдэрэлэй оршон соо оронхойл хаб –

Нюргаарни хүйтэ даана гү, али яанаб,

Нугыжа даа, дан холын далдые дуудангүй,

Намдуу аятайгаар гороо хэһүү даа, гороо.

Одоо дуумни намдуу даа, тэниглэн

Ордоһолһойб гэһэн хүсэлөө орхиё даа, орхиё.

Оршолонто замбиин жэгүүр удхые хэзээдэшье

Оножо таахагүймнай элитэ даа, элитэ.

Алхам хэбэб, нэгэ, хоёр, гурба, дүрбэ, таба...

Ай, бурхан, шэдитэ үзэгдэл урдамни –

Алтаргана... мүн даа, алтаргана һубарин

Ая зүнгөөрни алгадгүй ушарбал, жэгтэй лэ.

Аригуун шанарта алтаргана, Танаа

Анха түрүүшынхеэ үзэһэн мэтэ, баярлабаб,

Абаралай хүсэ ашалан эбеэгшэ үзэгдэл мэтэт,

Алас үндэрһөө буужа заларһан шүтөөн мэтэт.

Агшан зуурын ялалзаан мэтэ үгы болошоно аа гү?

Агуу үндэһэниинь үрмэдэһэндэл һалашана аа гү?

Ялбас гэһэн шаргалиг тоһон үнгэдэнь

Юрэ бусын тодхор гэнтэ буушана аа гү?

Һэргылэн сошоһон мэдэрэлни хаанаһаа эхитэйб?

Һүүдэрэй хүсэнүүд, далда орон, саашалагты,

Һүнэхэгүй хэзээдэшье, алтарганын агуу амисхаал

Һүлдэ соёрхолынь арадай хубитай холбоотой.

Эльгэн тоонтом эжэлүүдгүй һанагдаба досоом,

Эжым хүшөөһэн үрмэн яаһан амтатай бэлэй,

Ээм мүрэнь Дари эхын энэрилэй түшэг мэтэ,

Энхэрэл харасань – Янжинлхамай ирагуу хүгжэм мэтэ.

Төөбиим найруулһан сүсэгытэй мойһон амтан һэн,

Түһөө шарайнь угай удхаар халинги һэн,

Тэнгэриин хүүхэн – Манзан Гүрмэ төөдэй һэн гүт?

Түрбэл энхэлиг Тожоон төөбии алдартай һэн гүт?

Ядахын сагта, дуулахын сагта танаа дуудадагби,

Яларма толормо дүрэтэй болгон дурдадагби,

Энээн мэтээр хэн хэмнай хэзээдэшье

Эхэ гарбалаа, эсэгэ угаа ёһолдог лэ.

Һаруул нулимсын һубарилые яажа тогтоохоб,

Һара, Нарандал агшаниие яажа мүнхэрүүлхэб –

Бисалгал абаһан мэтэ – алтарганын дүрэһөө

Боди сэдьхэл мүндэлһэн мэтэ, энэ үзэгдэлһөө.

Сэсэгэйтнай дэльбэхэн соо, бишыхан-даа, дэльбэ соо

Шүүдэртэй үрдилдэн нюураа харахы һэдэбэлби,

Шэдитэйл даа, минии алтаргана, шэдитэй

Шэл толи соо мэтэ шарайем харуулба, гайхалтай.

Зохёохы заяагаа хүсэд үргэжэ бираагүй,

Зүнгөөрөө заримүзэгдэл таажа оноогүй,

Заяанай һударай удхата номые дэлбэлээгүй,

Залан шууд замдаа бэеэ хүсэд һорёогүй -

Иимэл дүрэтэй, иимэл үрэтэй хүүхэнши гээд,

Алтарганын толи абаһаар намда харуулаал даа,

Эгээлэй зурхайша, мэдэлшэ ургамал юм гээд,

Алтарганые одоошье сэгнэһэмни сэнтэй бэлэй даа.

...Бороогой дуһалшье сэлсэгэнэн удангүй хатаба,

Дэльбэхэн дүрэеэ бүри хурсадхан миһэрбэ,

Болзорто тэнгэриин наран үшөө эртэ гээд,

Дэльбэхэн дуулгаба, үрэеэ үшөөл бэлэглэхэбгээд.

Үрэеэ бэлэглээ һэн, тэрэл зундаа бэлэглээ,

Үнгэтэ һайндэртэ – Монголой “Алтарганада” ошоо һэм,

Үндэһэтэнэй наадам үрэжэл һайтай үнгэрөө һэн,

Үндэр мэдэрэл наһанайм дэбтэртэ бэшэгдээ һэн.