​"Үнэнэймнай" үнэн нүхэд

Бүгэдэ буряад арадай сонин «Буряад үнэмнай» ямаршье сагта хүдөө бэшэгшэдээрээ хүсэтэй байһан. Тэдэнэймнай дунда бэлигтэй сэтгүүлшэд, шадамар сурбалжалагшад яаха аргагүй олон. Хүдөө бэшэгшэдтээ «Буряад үнэнэйнгөө» 95 жэлэй ойтой дашарамдуулан, магтаал, соло дуудахамнай…

“Рабселькорнуудай” суглаануудта хабаададаг тухайгаа хүдөө бэшэгшэдэй аха захатанай нэгэн Захааминай Бургалтайн Адаг тоонтотой Цыбикжап Найданов дурсана. Дайнай урда тээ эхин һургуули дүүргэһэн хүбүүн, тэрэ сагтаа яһала эрдэмтэй хүн, нютагайнгаа наһатайшуулда “Буряад-Монголой үнэн” уншажа үгэхэдөө, шагнагшадайнгаа халуун баярта хүртэхэ даа. Һонюуша, һүбэлгэн хүбүүн үбгэд, хүгшэдэй зугаа анхаралтайгаар шагнажа, тэмдэглэжэ абаха, бэшээдшье үзэхэ. Бэшэһэндээ тааруулжа, зурагшье зуражархиха. Хожомынь хүлэйнь үбдэхэдэ, уншаха, бэшэхэ, зураха шадабаритай хүбүүе колхозой хүндэ ажалда ехээр ябуулангүй, почтальон болгоо бэлэй. Цыбикжап Цыденович миил почто тараагаад ябаагүй, нютагайнгаа зондо энээниие уншагты, тэндэ тиимэ һонин байха,түрэл сониноо захижа, уншахыень хэлэжэл байдаг һэн. Тиигэжэ энэ хүн бүхы наһаараа “Үнэнтэеэ” хамта ябана. Зон соо ябахадаа, хараһан үзэһэнөө, дуулаһан шагнаһанаа наринаар шүүмжэлжэ бэшээд, ажабайдалай хүндэ сохилтонуудта дайруулбашье, эрэлхэгээр дабажа гараад, түрэл сониндоо эльгээжэл байха. Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ородой Холбооной Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, арадай уран зурааша Цыбикжап Найдановай уран хурса зохёолнууд саашадаашье олон жэлнүүдтэ “Буряад үнэнэй” нюурнуудта гаражал байг лэ даа.

Заха холын Захааминда хэн сурбалжалагша ходо ошожо байха һэм даа. Тиимэһээл тэндэһээ олон хүдөө бэшэгшэд гараһан гү гэжэ һанахаар. Энэ заншалынь мүнөөшье үргэлжэлһөөр.

Описание: Санжайжап Банзаракцаев Матвей Чойбоновтой

Дайдын холо Далахайһаа Хандажаб Дампилова нютагайнгаа һонинуудые дуулгаад лэ байдаг. Сэлгеэ ехэ Санага нютагһаа хэды олон зон бэшэдэг гээшэб!Ганса Санжайжап Банзаракцаев ямар олон тэмдэглэлнүүдые, һанамжануудые, дурадхалнуудые эльгээнэб даа. Санжайжап Дамдинович хара багаһаа ажалда дүршэһэн дайнай үхибүүн хадаа хүдөөгэй хара ажал хурга хухадгүй мэдэхэ, харюусалгата тушаалнуудташье хүдэлһэн, хүн зоноо һайн таниха, хурса хурдан хэлэтэй хүн юм. Энэ хүн юрэ шуналтайгаар бэшэдэг бэшэ, харин үгэ бүхэнөө шүүмжэлжэ, уран наринаар найруулжа шададагаараа илгардаг. Тиимэһээ тэрэнэй зохёолнуудые уншагшад ехэтэ һонирхон уншажа, заримдаа авторай һанамжые дэмжэнгүй, арсалдахашье ушар дайралдадаг. Иимэл хүдөө бэшэгшэд ямаршье сониндо хэрэгтэй ха юм.

 Описание: Зүүн гарһаа хоёрдохинь Лубсан Цыренов

Ёнгорбой нютагһаа Хандажап, Лубсан Цыреновүүд ехэ эдэбхитэйгээр бэшэдэг, “Буряад үнэнөө” нютаг зонойнгоо дунда дэлгэрүүлдэг. Мүнөөшье Лубсан Базаровичай “Хүхюу буряад” конкурсдо илажа гараһаниинь гайхалгүй.

Буряад Уласай габьяата барилгашан, Захаамин аймагай хүндэтэ эрхэтэн, тэртэ угай түүхэшэн, Дархинта тоонтынгоо үнэн харгалзагша Дымбрыл Гармаев үндэр наһатай болоошье һаа, гуурһаяа бариһаар, “Үнэнтэеэ” нүхэсэһэн зандаа.

Урданай сурбалжалагшадай гуурһан мохоо болохо бэшэ, бэшэжэл байдаг. Закаменск хотодо ажаһуудаг Ородой Холбооной Уласай Уран зохёолшодой, Сэтгүүлшэдэй холбоонуудай гэшүүн, Исай Калашниковай нэрэмжэтэ шангай лауреат Шойдон Бакшеев (эгээл дээрэхи гэрэл зураг дээрэ зүүн таладань) тэмдэглэлнүүдээ эльгээһээр. Мүнөө баһал “Хүхюу буряадай” шанда хүртэхөөрөөл хүртөө.

Зүблэлтэ засагай үедэ элдэбын тушаалтадые уншагшадай урда ажал хэрэгүүдээрээ тоосохыень баадхадаг бэлэй. Мүнөө хамтын ажахынуудай үгы болоһон сагта хэн ажал тухай ехэ бэшэхэб даа гэжэ һанахада, хамта хүдэлжэ ябаһан нүхэдэйнгөө ажалые олондо харуулха гэжэ оролдодог зон биил даа. Тэдэнэй нэгэн Буряадай, Ородой Холбооной соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Любовь Будаева болоно. Аймаг соогоо һонирхолтойгоор үнгэрһэн соёлой хэмжээ ябуулганууд тухай Любовь Фёдоровна дуулгаад лэ байдаг һайхан заншалтай юм. Мүнөө “Гуа сэсэн хатан” боложо тодорһон Мария Нимаевна эжыень халуунаар амаршалнабди.

Үргэн ехэ Үлэгшэндэ манай үнинэй нүхэр, буряад хэлэнэй багша Любовь Матвеевна Гуляева – “хурса гуурһатан, хурдан ухаатанай” нэгэн юм.

Юрэ хэлэхэдэ, захагүй ехэ Захааминай бэлигтэй бэрхэ, уран нарин, хурса хурдан зон бэшэжэл байдаг. “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй гэшүүдэй бултадаа һонин һорьмойнуудые бэшэжэ эхилшэбэл, “Үнэнэймнай” хуудаһанууд хүрэхэшьегүйдөө болохо.

Хүндэтэ хүдөө бэшэгшэдээ булган захата ехэ-ехэ зохёолнуудаа “Байгал” ехэ сэтгүүлдээ, харин һонин һорьмойнуудаа, һанамжа дурадхалнуудаа тоб гэмэ тобшохоноор бэшээд, “Буряад үнэндөө” эльгээхыетнай уряалха байнабди. Буряадайнгаа эгээл бэрхэ, урагшаа һанаатай, урма зоригтой, ажалша бэрхэ зониие магтажа, нэрыень үргэжэ, солыень дуудажа, үргэн олон уншагшадтаяа танилсуулжа, арадайнгаа мүнөөнэй ажабайдал, ажал хэрэгүүд, амжалта туйлалтанууд тухайнь бэшэжэл байгыт даа.

Дансаран Шагдарович Доржогутабай Хэжэнгэ аймагай Хөөрхэ нютагта 1933 оной майн 15-да түрэһэн. Үшөө үхибүүн ябахаһаа хойшо юумэ бэшэхэ дуратай байһан энэ хүмнай Хэжэнгын дунда һургуулида олон жэлэй саана гарадаг байһан «Зүрхэнэй дуунууд» гэжэ гаршагтай ханын сониндо туршалга-шүлэгүүдээ толилһон габьяатай.

1952-1953 онуудта Примориин хизаарта уялгата сэрэгэй алба хаажа ябаа. 1959 ондо Москвада болоһон Буряадай уран зохёолой болон урлагай 2-дохи декадада хабаадалсаа. 1962-1963 онуудта киномеханигай курс Эрхүүдэ дүүргээд, Хөөрхэдөө тэрэл мэргэжэлээрээ ажаллаа.

1963 онһоо 1988 он болотор коммунис намай эхин эмхиин нарин бэшэгшээр ба пропагандистаар хүдэлөө. 1994 онһоо 2000 он болотор «Хэжэнгэ» сониндо сурбалжалагшаар хүдэлһэн.

СССР-эй Соёлой яаманай, Буряад Уласай Верховно Соведэй Президиумэй грамотанууд болон ажалдаа шалгарһанай түлөө тэмдэгүүдээр шагнагданхай.

Шүлэгүүдэй табан ном гаргууланхай, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, СССР-эй кинематографиин отличник гэһэн нэрэ зэргэнүүдтэй. Ородой Холбооной Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Бата-Цырен Цымпилович Дугаров «Хэжэнгын гол» сониной редакцида 1986 онһоо хойшо хүдэлнэ. Сурбалжалагшын хүнгэн бэшэ замда ороһонһоонь хойшо гушан жэл үнгэрөө. Сагай энэ хугасаада «Хэжэнгын гол» сониной оршуулагшаар, корректорээр, сурбалжалагшаар, харюусалгата секретаряар, редакторай орлогшоор Бата-Цырен ахатан ажаллаһан габьяатай. Ород, буряад хэлэн дээрэ гарадаг Хэжэнгэ аймагай сонинойхид нютагайнгаа зоной ажабайдалай түсэбөө зохёодог гуримтай. Бата-Цырен Цымпилович Хэжэнгэ аймагай нютаг бүхэндэ хүлөө шоройдоһон, нэгэнтэ бэшэ эрьежэ ерэһэн байдаг. Уншагшадтаяа улаан нюураараа уулзажа, ажабайдалай элдэб хараа шэглэлнүүдые суг зүбшэн хэлсэдэг юм.

Описание: Бата-Цырен Дугаров

- Хүн хүнтэй золгохо бүреэ гуурһа хурсатай хүнэй ухаан бодолдо газетэдэ толилхо һонин зүйл түрөөд лэ байдаг, - гэжэ Бата-Цырен Цымпилович онсолон тэмдэглэхэ байна. Үнинэй сурбалжалагша һэн хойноо Бата-Цырен Цымпилович хододоо зузаахан дэбтэртэй байдаг. Сагай ерэхэдэ, тэрэ дэбтэрһээн сониндо гаргахада бэлэн зүйлнүүд олон.

- Сурбалжалагша гээшэ ганса үдэрэй юрьеэнэй зүйл бэшээд, һанаа амар ябаха эрхэгүй. Үргэн олониитэдэ хэрэгтэй, түрэһэн нютагайнгаа һүр һүлдэ үргэһэн удхатай юумэ бүтээхэдэ һайн, - гэжэ хүдөө бэшэгшэ Бата-Цырен Дугаров хөөрэнэ. Тиимэһээ тэрэ хизаар ороноо шэнжэлһэн удхатай олон хүдэлмэринүүдые энэ наһандаа хэжэ ябаа. «Минии нютагаархин Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда» гэжэ гаршагтай удха түгэлдэр ном гаргаһаншье байха. Тэрэ номынь 2007 ондо Буряадай номой хэблэлдэ гараа бэлэй.

Сурбалжалагша ниитын ажабайдалда заал һаа хабаадаха уялгатай гэжэ Бата-Цырен ахатан бодомжолдог. Тиимэл хадань гүрэнэй нэгэдэмэл шалгалтын үедэ олониитын хиналта бэелүүлжэ һуудаг. 2002 ондо Бүхэроссиин арад зоной тоо бүридхэлэй болоходо, тэрээн тухай һонин, мүн удха шанарыень тон ойлгосотойгоор бэшэһэн статьянуудайнгаа түлөө Ородой Холбооной статистикын гүрэнэй хорооной үбсүүнэй тэмдэгтэ хүртэһэн гээшэ.

- Ямаршье мэргэжэлтэн хүгжэлтынгөө талаар нэгэ газартаа тогтохо эрхэгүй, - гэһэн бодолые Бата-Цырен Цымпилович хани халуунаар дэмжэдэг. 2005 ондо тэрэ Татарстанай ниислэл хото Казань ошожо, коллегэнүүдтэеэ золгожо, хамтын һуралсал гараһан байна. Буряад Уласай хэмжээндэшье энэ-тэрэ һуралсалай болоходонь, Бата-Цырен ахатан тэдээндэ заал һаа хабаададаг заншалтай.

2006-2008 онуудта Бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» гэжэ найр тухай һонин-һонин статьянуудые бэшээ. Шүлэгшэдэй мүрысөөндэ урагшатай хабаадажа, дипломантын үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. Түрэл буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэдэг «Хэжэнгэ» сонинойнгоо нюурнуудта нютагаархидайнгаа туршалгануудые юрэ толилхын хажуугаар үрдилдөөтэ гуримаар мүрысөө эмхидхэжэ, эхилэн бэшэжэ байһан гуурһа хурсатанай талаан бэлигыень Бата-Цырен Цымпилович эршэдүүлдэг юм.

- Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө, - гэһэн бодолые хани халуунаар дэмжэдэг һэн тула Бата-Цырен ахатамнай мүнөө сагай техникэ зүб мүрөөр хэрэглэн ябадаг. Дээрэ үедэ хэбэд номхон Хэжэнгэ өөрын радиотой байһан түүхэтэй. – Анхарагты! Анхарагты! Хэжэнгэ хэлэнэ! – гэжэ мүнөөдэр эхин классуудай һурагшад һургуулидаа һурахагүй гэһэн мэдээсэл үгэхынгөө хажууда Бата-Цырен Цымпилович аймаг дотор боложо байһан һүүлшын һонинуудые дуулгадаг заншалтай һэн. Харин мүнөө эсэшэ сусашагүйгөөр хүдэлдэг сурбалжалагша сахим хэблэлнүүдые бүтээжэ һуража байна.

Бата-Цырен Цымпилович Дугаров Ород гүрэнэй Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Хэжэнгэ аймагай Бата Базароной нэрэмжэтэ уран зохёолой нэгэдэлэй эдэбхитэй гэшүүн. Мэргэжэлэй талаар мүрысөөнүүдтэ абьяастайгаар хабаададаг. Онсо байдалай яаманай зүгһөө Бата-Цырен Цымпилович Дугаровые «Аймагай сониндо гараһан эрхим толилолго» гэһэн номинацида хүндэтэй гурбадахи һуури эзэлбэ гэжэ баталһан диплом барюулагдаа. Буряад Уласай Толгойлогшын эмхидхэдэг «Бурятия-2008» гэжэ гаршагтай мүрысөөндэ «Нютагай олондо мэдээсэл тараадаг албанай эрхим сэтгүүлшэн» гэһэн номинацида 2009 ондо Бата-Цырен Цымпилович шалгараа бэлэй.

Олон жэлэй туршада хэжэ ябаһан ажалдаа үнэн сэхээр хандаһанайнгаа түлөө Бата-Цырен Цымпилович «Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй болонхой. Тэрээнһээ гадна сэтгүүлшэн, хүдөө бэшэгшэ Бата-Цырен Дугаров Буряад Уласай Соёлой яаманай, Ородой Холбооной Уласай Хэлхеэ холбооной яаманай Хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагдаһан байха юм.Бато-Цырен Дугаров хүнтэй харилсахадаа шадамар, суг хүдэлдэг нүхэдэйнгөө дунда хүндэтэй, нютагайнгаа зоной зүгһөө халуун дэмжэлгэтэй юм.

“Үнэнэй” үнэн нүхэдэй нэгэн Цырен-Дондок Шоболоевич Зандраев болоно. Энэ эдэбхитэмнай Бэшүүр аймагайнгаа Шэбэртэ, Хонхоло, Шанага нютагуудаа эсхэжэ, “Буряад үнэндөө” 90 хэһэг захил хүүлэбэ гэжэ баяртайгаар мэдээсэнэбди. Аймаг, нютаг, сэлеэн бүхэндэ урагшаа һанаатай, урма зоригтой иимэ хүнүүдэй байбал, эхэ буряад хэлэмнай, үндэһэн уран зохёолнай, урлагнай, соёлнай, заншалта ажабайдалнай хэтын хэтэдэ мүнхэ байха гэжэ этигэмээр!

Описание: Цырен-Дондок Зандраев зүүн талаһаа зогсоно