​Түрүүшын редактор

"Шэнэ байдал”, “Буряад-Монголуун үнэн”, “Буряад-Монголой үнэн”, “Буряад үнэн” сониной 95 жэлэй ой байгша оной декабриин 21-дэ гүйсэхэнь. 95 жэл соо 20 гаран редактор хүдэлһэн байна. Матвей Иннокентьевич Амагаев эхи табижа, түрүүшын редактор болоһон байха юм. Дэлхэй дээрэ ори ганса “Буряад үнэн” сониной дарга хэн байгаа юм гэжэ мэдэхэ хүн хомор дайралдадаг. Ушар иимэһээ энэ хүнэй намтар тухай уншагшадтаа хөөрэжэ үгэе даа.

Матвей Амагаев, нютагай зоной хэлсэдэгэй ёһоор, Унхешкын-Амагайн Кешын бүлэдэ 1897 ондо – ХV Рабжуунай шорой шарагшан Тахяа жэлдэ Эрхүүгэй губерниин Балганай уездын мүнөө Доодо-Наймангууд һууринда түрэһэн байгаа. Бүлэнь хүдөөгэй ажалша малша айл байһан юм гэхэ. 3-тайдань эхэнь, 7-той боложо ябахадань эсэгэнь наһа баража, Илья ахынгаа бүлэдэ хүмүүжэжэ, ехэ болоо һэн. М.Н.Хангаловай хүтэлбэрилдэг байһан Бэлшэрэй училищида Матвей һураад, хойшодоо Эрхүүгэй шажан мүргэлэй-багшанарай семинарида һурахаяа оробо. Семинарида һураха үедөө Амагаев хотын социал-демократическа эмхиин ажал ябуулгада хабаадалсадаг байһан юм. 1917 ондо семинарияа дүүргэхэдээ, РСДРП-гэй эмхиин гэшүүн болоо һэн.

1917 оной сентябрьһаа 1918 оной февраль болотор Амагаев Эхирэд-Булгадта багшаар хүдэлбэ. Эндэ тэрэ адли үзэл бодолтой хүнүүдтэеэ хамта хубисхалай идхалга хэдэг, Зүблэлнүүдые эмхидхэн байгуулгада хабаададаг байгаа. 1918 оной февраль һарада Матвей Амагаев Эхирэд-Булгадай аймагай сүүдэй түрүүлэгшээр һунгагдаа һэн. Соведүүдэй губерниин съезд дээрэ тэрэ Эрхүүгэй губерниин гүйсэдхэхэ хорооной гэшүүндэ кандидадаар һунгагдаһан юм.

Хубисхалда эсэргүү ябуулгануудай, гадаадын хархис хүсэнүүдэй харата добтолгонуудай үедэ М.И. Амагаев Нижнеудинскда, мүн эхэ нютагуудтаа – Наймангууд болон Бэлшэртэ политическэ номнол ябуулдаг байгаа. Колчагай тагнуулай бэдэрэлгэнүүдһээ тэрьедэжэ, тэрэ түрэл нютагһаа гаража, Семенов гэжэ нюуса обог нэрэтэйгээр Шэтэ болон Агын тала нютагуудаар ябажа, тэндэһээ Владивосток ошохо ушартай болоо һэн.

Владивостогто гурбан һара соо ажалда орожо ядахадаа, нилээд зобоһон тулиһан, үлдэһэн даараһан байгаа. Адли үзэл бодолтой нүхэдынь тэрэниие арай шамай ажалда оруулба. Тиигэжэ тэрэ типографиин контородо бухгалтер болобо. Хожомынь тэрэ Ольгын уезддэ эльгээгдэжэ, һургуулиин таһагта тоо бүридхэлшэ болоходонь, мүнгөөр хангадаг байгаа. Удаань Амагаев Первореченскэ мастерскойн түмэр замшадай, Эгершельддэ хүдэлмэришэн залуушуулай дунда идхалгын ажал ябуулдаг һэн. Хоёр жэлэй багшанарай институдта һураба.

РКП(б)-гэй ЦК-гай Дальбюро 1920 оной эхиндэ М.И.Амагаевые баруун тээшэнь, Эрхүү руу эльгээбэ. Ангарай аймагай гүйсэдхэхэ хорооной түрүүлэгшээр, Зүүн Сибириин буряад-монголшуудай ЦК-гай түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлбэ.

1920 оной ноябрь һарада М.И. Амагаев Дурна Зүгэй Республикада эльгээгдэжэ, Буряад-Монголой автономито можын захиргаанай түрүүлэгшээр, удаань ДВР-эй энэ можын хубисхалта хорооной түрүүлэгшээр һунгагдаа һэн.

Сагаан чехүүдэй ерэхэдэ, буряад коммунистнууд М.М. Сахьянова, С.Х. Николаев, В.И. Трубачеев, М.И.Амагаев болон бусад Нижнеудинскын фронтын нүүдэл штабай мэдэлдэ эльгээгдэжэ, түмэр зам шадархи һууринуудта ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулһан байгаа. Хариин булимтарагшадай, сагаантанай Зүүн Сибириие эзэлхэдэ, Амагаев нүхэдтэеэ хамта Алас-Дурнын хизаар руу гараха баатай болоо һэн. Владивостогто нюуса эмхидэ орожо, даабаринуудые дүүргэдэг байһан юм гэхэ.

1921 оной майһаа октябрь болотор РКП-гэй Эрхүүгэй губкомой даалгабаряар ДВР-эй Буряад-Монголой можын засагай яаманда хүдэлхэеэ Шэтэ хото эльгээгдэбэ. М.И.Амагаев Бурмонавтоуправлениин президиумэй түрүүлэгшээр һунгагдаһан байна. Эгээл энэ үедэ засагай газарай үмэнэһөө хэблэдэг “Шэнэ байдал” сониндо гараа табижа баталдаг түрүүшын редактор болоһон юм. 1922 оно январьда тэрэ республикын үндэһэтэнэй хэрэгүүдэй министрээр томилогдоһон байгаа.

Описание: 1923 ондо Улаан-Үдэдэ "Шэнэ байдал" ("Буряад-Монголуун үнэн") сониной редакци (тэгэн дундань М.И.Амагаев)

Буряад-Монголой АССР-эй 1923 оной май һарада байгуулагдахада, Матвей Амагаев республикада эльгээгдэжэ, хубисхалта хорооной түрүүлэгшын орлогшоор табигдаа һэн. БМАССР-эй Соведүүдэй нэгэдэхи съезд дээрэ тэрэ Буряад-Монголой Республикын Түбэй Гүйсэдхэхэ Комитедэй түрүүлэгшээр һунгагдаһан юм. М.И.Амагаев хадаа туйлай бэрхэ эмхидхэлшэ, хүнүүдтэй үгэеэ ойлголсожо шададаг, ажалдаа бэеэ сүм зорюулдаг хүн байгаа гэжэ республикын комсомолой ударидагша Н.И.Мункоев хөөрэдэг бэлэй. БМАССР-эй ЦИК-тэ гол хүдэлмэриһөө гадна, Амагаев республикын Госпланай, Мүнгэн һангай министерствын ажал ябуулгын түлөө харюусадаг, хэблэлэй хэрэгые эмхидхэдэг байгаа. 1921 оной декабриин 21-һээ хэблэгдэн гаража эхилһэн “Буряад үнэн” сониной түрүүшын редактор Матвей Иннокентьевич Амагаев байһан гээшэ.1924 ондо “Буряад ороной ажабайдал” гэжэ сэтгүүл барлагдан гаража эхилээ һэн. Тэрэ энэ сэтгүүлэй редакторнуудай нэгэн байһан юм.

БМАССР-эй гүрэнэй зургаануудта харюусалгата тушаалнуудта хүдэлхэдөө, М.И.Амагаев аха дүү Монгол орондо ходо ходо ошоходоо, тус ороной экономико болон соёлойнь хүгжэлтөөр һонирходог байгаа. Монголой залуу ажал ябуулагшад шэнэ байдал байгуулгын али бүхы асуудалнуудаар һанамжаяа хэлэхыень, заабари зүбшэл үгэхыень хандадаг бэлэй. Монгол орондо харюусалгатай ажалда хүдэлхыень Амагаевые уридаг байһан гээшэ. Тиигэжэ 1925 оной эхиндэ энэ гуйлтань дүүргэгдээ һэн. М.И.Амагаев 1925-1929 онуудта Монгол орондо ажаллаһан байгаа. Мүнгэн һангай яаманда зүбшэлэгшэ, Бага Хуралай гэшүүн, экономикын зүблэлэй түрүүлэгшэ байһан юм. Тэрэ МНРП-гэй ЦК-гай дэргдэхи Коминтернын гүйсэдхэхэ комитедэй этигэмжэтэ байһан гээшэ.

1926-1928 онууд МНР-тэ “баруунай хэлбэрил” баримталгын жэлнүүд болоһон байгаа. Бодото дээрээ эдэ жэлнүүд Монголой үндэһэтэнэй демократиин һалбаран хүгжэлтын үе болоо һэн. Лама санаартад, урданай баяд ноёд тушаа түбшэн даруу политика бэелүүлдэг, дотоодын ниигэм ябуулхадаа, болгоомжотой онол арга хэрэглэдэг, үмсын ажахы хүгжөөлгэ һайшаагдадаг, монгол туургата арадуудые амяарлан таһалха һэдэлгэнүүд буруушаагдадаг байһан юм. Аха дүү орондо харюусалгатай тушаалнуудые даажа ябаһан Амагаев энэ талаар бүтэмжэтэй һайн үүргэ дүүргэдэг байгаа бшуу.

Амагаев хадаа үе сагайнгаа хүн байһан юм гэжэ профессор С.К.Рощин зүбөөр бэшээ һэн. Тэрэ намын жаяг журамдаа, өөрынгөө үзэл бодолдо, уялгадаа үнэн сэхэ хүн ябаа. Тэрэ дэлхэйн хубисхалай үзэл бодолоор зоригжодог, ВКП(б)-гэй хүтэлбэреэр ажал ябуулдаг хүн байгаа.

1930 оной намар Коминтернын гүйсэдхэхэ комитет М.И.Амагаевые улаан профессурын институдта һурахыень эльгээгээ һэн. Һуража байха үедэнь тэрэниие Тывада, Тывагай арадай хубисхалта намын IX съезддэ эльгээһэн юм. Энэ съезд дээрэ тэрэ элидхэл хэбэ. МНР-тэ хүдэлжэ байха үедөө тэрэ ИККИ-гэй ба Монголой правительствын даалгабаряар хэдэ дахин Хитад ошожо, Хитадай Компартиин хүтэлбэриин гэшүүдтэй хөөрэлдөөнүүдые хэһэн байха юм.

1932 ондо ВЦИК-гэй шиидхэбэреэр М.И.Амагаев зүүн зүгэй арадуудай үргэнөөр хэрэглэгдэжэ байдаг хэлэнүүдэй Енукидзиин нэрэмжэтэ институдай (ЛИЖВЯ) директорэй тушаалда хүдэлхөөр Ленинград эльгээгдээ һэн. Зүүн зүгэй оронуудай арадуудай түүхэ-хэлэ бэшэг шэнжэлэгшын мэргэжэлтэдые, экономистнуудые, оршуулагшадые-политическэ асуудалаар заабари зүбшэл үгэдэг тушаалтадые һурган бэлдэдэг дээдэ һургуули мүн. Институдай хүтэлбэрилэгшэ хадаа эрдэмтэн болоно. Амагаев эрдэмтэдэй, мүн оюутадай дунда тон хүндэтэй байгаа. Тэрэ эрдэмэй болон багшалалгын хүдэлмэри эршэмтэйгээр ябуулдаг байһан юм. Мүнөөнэй политикын кафедрые даадаг, үндэһэтэнэй-сүлөөрэлгын хүдэлөөнэй түүхэ болон экономикын асуудалнуудаар лекци уншадаг һэн. Монголой ба Тану-Тывагай түүхэ, экономикоор, Зүүн зүгэй оронуудта үндэһэтэнэй –сүлөөрэлгын асуудалнуудаар эрдэмэй хүдэлмэри бэшэдэг байгаа. 1935 оной декабриин 9-дэ СССР-эй ЦИК-гэй Президиумэй Эрдэмэй комитет М.И.Амагаевта профессорэй эрдэмэй нэрэ зэргэ олгоо һэн.

Амагаев “МНР-эй экономико хүгжөөхэ материалнууд”, “Мүнөөнэй Тывагай экономическа очерк”, “Монголой хубисхалта хүдэлөөнэй очеркнууд” болон бусад хүдэлмэриие түгэсхэхэ эрдэмэй үргэн ехэ түсэбүүдтэй байгаа. Элитэ ехэ эмхидхэлшэ, эрдэмтэн, арюун сэбэр хүн Матвей Иннокентьевич Амагаевай бурьялма ажал ябуулга хэтэрмэ балмад аашануудһаа уламжалан зогсоогдошоо бэлэй. 1937 оной сентябриин 30-да тэрэ тушаалгажа, хаагдаһан байгаа. Шорон түрмэһөө Зорик хүбүүндээ иигэжэ бэшээ һэн: “Шинии эсэгэ хэзээдэшье, ажаябадалайнгаа ямаршье үе сагта Совет засагта, социалис Эхэ орондоо зүрюу харша гэмтэ ябуулга огто гаргаагүй юм... Би арад зоной бузар муухай дайсадай хара һанаата, шоо үзэмэ, шобто харама хардалга гүрдэлгэһөө, һүйдхэлтэ ябуулгаһаа хохидобоб даа”. Хоёр жэл, хоёр һара соо гансаараа шорондо һуулгагдажа, зобоогдоһон байгаа. Удаань элдэб лагерьнуудта хаагдаһан юм. М.И.Амагаев 1944 ондо Коми Республикын Межлагта наһа баража, хүдөөлүүлэгдэһэн байгаа. Матвейн тушаалгаһанай һүүлээр тэрэнэй аха, дүүнэр Митрофан, Иван, Александр баригдажа, хаагдаа һэн. Ахайнарынь Михаил болон Николай 1930 ондо тушаалгаһан юм. Эгээл одхон дүүнь Александр гансаараа гэртээ бусажа ерэбэ. Матвей Амагаевай бүлые Стерлитамак хотодо сүлэбэ.

М.И.Амагаевай алдар нэрэ наһа бараһанайнь һүүлээр сагааруулагдаа һэн.

“Буряад үнэн» сониной түрүүшын редактор Матвей Иннокентьевич Амагаев иимэ ехэ эрдэмтэй, зориг түгэлдэр, гүнзэгы ухаан бодолтой, эсэшэ сусашагүй ажалша бүхэриг, зондо шэнэ һайн байдал байгуулха хүсэл эрмэлзэлтэй хүн ябаал даа. Иимэ хүнэй ажал хэрэг хэтэдээ мүнхэ, зоной сэдьхэлдэ мартагдашагүй.