​Үүсэ бэлэдхэхэ заншал

Хүдөөдэ мүнөө үүсэ хэхэ хаһа дүүрэнтэжэ байна. Хото аймагуудай мяханай яармагуудта өөхэ тоһон, мяха шүлэн ехээр наймаалагдаба. Энэ үбэлэй эхин һарада эмхидхэгдэһэн Улаан-Үдэ хотын яармагуудта 500 тонно мяхан худалдаанда гараа гэжэ Хүдөө ажахын, хоол хүнэһэнэй яаман тоособо.

Мяханай үнэ сэнгээр, хаанахи мяхан худалдаанда гаранаб, хэн хэды шэнээн мяха үүсэлдэг бэ гэһэн асуудалаар һонирхогшоожо, мяханай яармагһаа һонин зугаа тандаа дэлгээхэмни.

Минии дүү хүбүүнтэн үхэрэй хоёр гуя, нэгэ ха, адууһанай нэгэ гуя үүсэлбэ. Дүүгэй хадамууд хүдөөдэ олон малтай байдаг. Тиимэһээ жэл бүри үүсыень даажа байдаг гэнэ. Тэдэнэр үүсэ мяхаа хоёр гарай хюрөөгөөр иишэ тиишэнь тайража хубаагаад, нарин мяхаһаань хүлдөөгшэ лаарь руугаа хэбэ, нүгөө бэшыень мяханайнгаа модон хоорпо руу хаб яб хадагалаа ха. Тиихэдэ Ага нютагһаа абатаниинь гэр мяха асаржа үгөө юм. Иимэрхүү аргаар үүсэтэй болоһон минии дүүтэн баян тарган, һанаан тэгшэ һууна.

Буряад гэр бүлэ гээшэ бүхэли мяха шанахатай, алишье уларилда һээр мяхаа шанаха шадалтай байха ёһотой юм гэжэ нэгэ танил тала ахатан хэлэжэ байһаниинь һанаандам оробо. Бодоод үзэхэдэ, тэрэ ахын хэлээшэ буряадай зайлашагүй нэгэ ёһонь болоно гээшэ. Энэ ехэ уужам тала дайдадаа табан хушуу малаа үдхэжэ байһан хүн юумээр дуталдажа байхагүй, тэнюун садхалан байха гэһэн удхатай үгэнүүд бэзэ.

Мяханай яармагаар ябаһаар би энэ тэрэ хүнүүдээр хөөрэлдөөб, юу хээ дуулааб. Дэлгүүрэй захада ашаанай томо машина татаһан үбгэн һамган хоёр һайн мяханһаа шэлээд лэ абана. Тэдэнэр Хабаровск хото руу мяха абаашажа худалдадаг наймаа эрхилэгшэ гэр бүлэ байбал даа.

Һүүлэй жэлнүүдтэ Агын тарган мяха Саха-Яхад руу ехээр абаашадаг болоһон юм. Анхан сагта Агын баяшуулай тэмээн хамбы тэрэ хүйтэн сэбдэг газар руу мяха зөөжэ байһан гэхэ. Мүнөө тэрэ наймаагай заншал таһараагүй, бүри хүгжэжэ байгаа юм байна. Агада мяханай үнэ хямда байдаг. Энэ намар ба үбэлэй эхин һарада 1 кг үхэрэй тарган мяха 170 түхэригөөр оруулжа байгаа. Улаан-Үдэдэ мяхан яһала сэн хүрэдэг гэхэ гү, али 1 кг 210 түхэригөөр дэлгүүртэ ороно. Ниислэлэй яармагуудта мяханай үнэ энэ жэл баһал унаа. Үхэрэй гуя эхин дээрээ 250 түхэригтэ байһанаа, уна унаһаар 1 кг 210 түхэригтэ хүрөө юм. Адуунай мяханай үнэ 200 түхэригөөршье худалдаанда гарахаар бэлэн байгаа. Мяханай сэнгэй унахада, малшадай урман хухарна. Харин үүсын мяха хямдаар худалдажа абаһан хүнүүд олзуурхана.

Мяханай яармагта байхада, олон хүн Москва, Питер руу мяха абажа эльгээнэ гэжэ ойлгооб. Эрхүүһээ гарбалтай наһатайшаг үбгэн һамган хоёр адууһанай мяха абажа, Москвада байдаг хүүгэдтээ эльгээхэ гэжэ ябаба. Хоёр армян үндэһэтэн мяха удаан шэншэлнэ, мяха худалдагшаһаа олон юумэ асууна. Тэдэнэй үгэһөө ойлгоходо, Новосибирск руу мяха эльгээхэ һанаатай хаш. Баруун хотонууд руу хүлдүү мяха бэлэхэн эльгээхэ арга бии юм байна. Поездын вагоной пол доронь хүйтэн камера байдаг. Полдо байһан хабхагынь нээжэ, хайрсагтай мяхаа доошонь табижархихада, мяхан ошохо газартаа хүлдүү зандаа хүрэхэ аргатай. Нэгэ хүн вагон соо 20 кг хүрэтэр ашаа абажа ябаха эрхэтэй юм.

Үүсэ тухай ойлгосо

Үүсэ гэжэ үгые бидэ мүнөө хэр зүбөөр ойлгожо, хэрэглэжэ байна гээшэбибди? Үүсэ тухай толи соо иигэжэ бэшээтэй байна. Үбэлэй сагта хабар эдихээр бэлэдхэжэ хадагалһан мяхые үүсэ гэдэг байна. Гурбан аргаар мяхые арһандань үүсэлэн хадагалдаг байһан.

Нэгэдэхинь, бодо малай мяхые задагай үбшэһэн арһандань боожо хадагалха арга юм. Энэ аргаар мяхые хадагалхадаа, бэлдэһэн арһанайнгаа дунда хамагай доронь ууса табижа, дээрэнь ха гуя, һээр, хүзүү, үбсүү зэрэгые һэбэреэжэ хүргэн, эбдэжэ жэжэлээд, хобхолжо абахада бэлэн байхаар ябталжа хуряана. Тиигэжэ хуряаһан мяхаяа дүрбэн талаһаань боохо гэхэ гү, али арһан соонь орёохо. Иигэжэ бооходоо, боожо байһан арһанай забһараар һалхи, жабар орохогүй байхаар хэхэ хэрэгтэй. Бэлдэһэн мяхаа юумэн дээрэ табижа хүлдөөнэ.

Хоёрдохинь, бог (жэжэ) малай эбдэһэн мяхые туулмаг болгожо үбшэһэн арһанда хэжэ хүлдөөхэ арга. Туулмагтаа мяхаа хэхэдээ, хии зай үгыгөөр шахажа хэнэ. Туулмагтаа мяхаа дүүрэтэр шэхэжэ, амһарыень бүхэ ооһороор боохо.

Гурбадахи аргань, хони ямаа үрлэхэ аргаар гаргаад гэхэ гү, али гэдэһэ доторыень хойшон гаргажа абаха. Удаань сээжын болон хэбэлэй хүнды соо адхарһан шуһыень һайса шабхажа гаргана. Иигэжэ арһатайгаарнь хүлдөөһэн бүхэли бүтэн хони, ямаа хабарай сагта гэдхээжэ, арһыень үбшэжэ, шэнэ мяхыень ашаглана. Үгы гэбэл, нооһыень хиргажа хайшалаад, үһыень хуйхалжа угаагаад, мяхыень эбдэжэ, эдеэ хоолдоо хэрэглэнэ.

Мяха үүсэлхэнь гол түлэб хабар мал туранхай үедэ гаргахагүйгөөр шэнэ мяха хоол хүнэһэндэ хэрэглэхэ уламжалалта арга юм. Иигэжэ үүсэлһэн мяхые холын харгыда ямаршье унаа хэрэгсэлдэ тээжэ абаашаха, хабарай туршада шэб шэнээрнь хадаглажа хэрэглэхэ бүрин боломжотой байдаг.

Хирмаса хэхэ арга

Үүсэ мяха бэлэдхэхэтэй хамта хирмаса хэлсэдэг һайхан нэгэ заншал бии. Малай дотор мяхые жэжэглэн шуһатайнь хамта малай гүзээндэ хэжэ хүлдөөһэн хүнэһые хирмаса гэнэ.

Хирмаса хэхын тулада гаргаһан үхэрэй эльгэ, зүрхэ, бөөрэ, уушха, гүзээ, һархинсаг, хэрхинсэг, нарин гэдэһэ абажа, һайса угаажа сэбэрлээд, жэжэглэн хэршэжэ хоорондонь холижо худхана. Удаань хирмасын амта, шанарые нэмэгдүүлхэ зорилгоор хониной һүүл, үбсүүнэй мяха, үхэрэй гол мяха абажа мүн лэ холихо. Бэлдэһэн хирмасын мяхаа һайса угаажа сэбэрлэһэн хони ямаанай гүзээгэй бэржэгэр талыень газаа тээшэнь харуулан, досоонь мяха хэжэ, амыень боожо хүлдөөхэ.

Үхэрэй дотор мяхаар хээ һаа, үхэрэй дотор мяханай хирмаса гэхэ, хони ямаанай дотор мяхаар хээ һаа, хони ямаанай дотор мяханай хирмаса гэхэ. Хирмасые дулаанай уларилай эхилхэһээ үмэнэ эдеэндэ хэрэглэнэ, ехэ дулаарбал, хирмаса дороо муудадаг. Хирмасаар ямаршье хоол хэжэ болодог. Хабарай эхин һарада малай түл абаха үеэр шара будаатай хирмасын шүлэн маша амтатай, каллори ехэтэй хоол болодог. Хирмаса малай бүхы түрэлэй дотор мяхан, шуһан зэрэгһээ бүтэдэг ушарһаа микроэлемент ехэтэй, хүнэй элүүр мэндэдэ ехэ туһатай хүнэһэн юм.

Үүсэ - хабар эдихэ гэжэ үбэл арһан соо гү, али амһарта соо бүтүүлжэ нөөсэлһэн мяхан.

Үүсэ гэжэ үгэ монгол бэшэгээрээ “ҮГҮЧЭ” гээд бэшэгдэнэ, буряадаар үүсэ гээд ойлгохо.

Хирмаса – үбэлэй сагта үхэрэй мяхые гэдэһэ дотор, шуһатайнь холижо гүзээндэнь хэжэ хүлдөөһэн эдишэ.

Хирмаса гэжэ үгэ монгол бэшэгээрээ “ХИРУМЧАГ” гээд бэшэгдэнэ, буряадаар хирмаса гэжэ ойлгохо.