756
Ярослав Гашек хадаа суута чех уран зохёолшо байһан юм. Тэрэ 1883 ондо алтан дэлхэйдэ түрэһэн намтартай. Я.Гашек бодото байдалай хорото муухай үзэгдэлнүүдые шоо үзэжэ, шобто хаража бэшэдэг уран зохёолшо-сатирик байһан гээшэ. Дэлхэйн 1-дэхи дайнда хабаадаһан байгаа. 1918 ондо тэрэ РКП(б)-гэй гэшүүн боложо, Улаан Армида алба хэбэ.
Буряад орондо түрүүшын совет хэблэлнүүд 1918 ондо бии боложо эхилбэ. Дээдэ-Үдэ хотодо сэрэгэй газетэнүүд бии боложо, барлагдан хэблэгдэжэ захалаа һэн ха. Полит-таһагай “Известия”, “Красный Восток”, “Народоармеец», «Сэрэгшэ» гэхэ мэтэ сонинууд гарадаг байгаа. Бусад хэблэлнүүдтэй хамта 5-дахи армиин полит-таһаг 1920 оной зун ба намарай сагта Эрхүү хотодо “Үүр” (“Заря”) гэжэ нэрэтэй сэтгүүл буряад хэлэн дээрэ хэблэдэг һэн. Тэрэниие хэблэлгэдэ Ярослав Гашек ехэ эдэбхитэйгээр хабаададаг бэлэй. Тэрэ үедэ Гашек энэ полит-таһагай интернациональна бүлэгэй дарга байһан юм.
Ярослав Гашек 1915 ондо австро-венгерскэ армиин албанда гурбан һара ябаад, һайн дураараа ород армида алба хэхэеэ ороһон байгаа. Агууехэ Октябриин хубисхал уран зохёолшодо ехэ нүлөө үзүүлээ һэн. 1918 оной февраль һарада тэрэ Москва ерэжэ, “Прукопник” гэһэн чешскэ газетын редакцида хүдэлбэ. Россиин Коммунис партиин гэшүүн Улаан Армиин бүридэлдэ 3 жэл соо полит-хүдэлмэрилэгшын алдарта зам гаталаа бэлэй. Энэ замаараа Эрхүү хото хүрэтэр ерэһэн байгаа.
1920 оной сентябриин 17-до Я.Гашек чешскэ зүүнэй шэглэлтэй социал-демократ Т.Саладта иигэжэ бэшэһэн байдаг: “Симбирскһээ Эрхүү хүрэтэр армиин бүридэлдэ ябажа, партиин болон захиргаанай харюусалгатай уялгануудые дүүргэжэ ябааб. Би гурбан сэтгүүлэй редактор, хэблэгшэ гээшэб... Немец «Sturm” сэтгүүлдэ статьянуудые өөрөө бэшэдэгби, мадьярска “Roһаt” гэһэн сэтгүүлдэ намтай хүдэлдэг сурбалжалагша бии. Тиихэдэ буряад-монголой “Үүр”сэтгүүлдэ монголоор бэшэ, харин ородоор статьянуудые бэшэдэгби, намда оршуулагшад бии".
“Үүр” сэтгүүлдэ Я.Гашегай ородоор бэшэһэн материалнууд буряад хэлэндэ оршуулагдадаг байгаа. Энэ үедэ интернациональна таһагай инструктор-агитатораар Даба Дамдинцыренов хүдэлдэг һэн. Тэрэ Я.Гашегтай суг хүдэлжэ, ородоор бэшэһэн статьянуудынь оршуулжа, “Үүр” сэтгүүл бүридхэн гаргадаг байгаа.
“Үүр” хадаа буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэн гарадаг байһан түрүүшын совет хэблэлэй орган болоно. РСФСР-эй, Алас-Дурна зүгэй республикын ажалша таряашан арадта зорюулагдаһан байгаа. 1920 оной октябрь һарын һүүл багта энэ сэтгүүл барлагдан гарахаяа болиһон юм. Редакторынь байһан Ярослав Гашек Чехословакияа бусаһан байгаа.
Тэрэнэй һүүлээр 1920 оной ноябрь һарада Сүхэ-Баатар Чойбалсан хоёрой ударидан хүтэлдэг Монгол ороной намай кружок Эрхүү хотодо “Монголой үнэн” гэжэ партийна хэблэл барлан гаргадаг болоо һэн. Тиин энэ хэблэл хуули бусаар Монгол орондо тараагдадаг байһан юм. Тэрэ үедэ хитад милитаристнууд ба барон Унгернын сэрэгэй Монголдо галзууран дошхоржо байһан үе саг бэлэй.
Ярослав Гашек “Һаахар дорюун сэрэгшэ Швейгэй уршагта ябадалнууд» гэжэ милитаризмда эсэргүү романаа 1921-1923 онуудта бэшэһэн юм. Энэнь дайн дажарта эсэргүү зохёол болоһон гээшэ. Тэрэ үхэл тахал үүдхэһэн дайе буруушаан шүүмжэлһэн түрүүшын зохёолшодой нэгэн болоһон байгаа. Зоной ажабайдалые хурса гуурһаараа үнэн зүбөөр харуулһан байха юм. Тэрэ рассказуудые, фельетонуудые, памфледүүдые бэшэдэг һэн.
Чех уран зохёолшо Ярослав Гашек 1923 ондо шиираг залуу 40-тэйдөө наһа бараһан байгаа.
Буряад хэблэлэй эхи табилсаһан чех уран зохёолшо Ярослав Гашегай нэрэ манай Буряад орондо мүнхэлэгдэнхэй. Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй журналистнуудта тэрэнэй нэрэмжэтэ шан Буряадай Журналистнуудай холбоон олгодог юм.
“Буряад үнэн” сониндо ажаллаһан, хүдэлжэ байдаг Я.Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреадууд: Д.Ж. Жугдурова, М.Д. Намжилов, Б.А. Гылыков, Б-М.Ж. Жигжитов, В.Д. Жигжитов, Р.Б. Гармаев, С.Ц. Балдуев, Н.Д. Намсараев, Г.Х. Дашеева, Д.Д. Эрдынеева, Н.А. Гончикова ба бусад журналистнууд болоно.
Автор: Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ
