​Эхэ хэлэмнай, эльгэн бодолнай

Буряад орондоо Молон ламбагай, Молон ламхай, Молон амбай гэжэ алдаршаһан Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Баяр Цыденов Арадай Хуралай сессидэ гүрэнэй хоёрдохи хэлэн тухай шухала асуудал табяа һэн. Сессииншье үедэ, удаань олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ, сүлжээ холбоондо шанга арсалдаата һанамжанууд олоор толилогдоо. Мүнөө манай сурбалжалагша арадай һунгамалтай уулзажа хөөрэлдэбэ.

- Хүндэтэ Баяр Бимбаевич, нэн түрүүн гарахаяа байhан Шэнэ жэлээр танаа халуунаар амаршалаад, “Буряад үнэнэйнгөө” 95 жэлэй ойн баярай үедэ үндэһэн хэлэн тухайгаа хөөрэлдэхэ хүсэлтэйбди.

- Һайн даа. “Буряад үнэнэй” сурбалжалагшадые, ажалшадые Шэнэ жэлээр, энэ ехэ ойнгоо баярые бүгэдэ буряад арадтаяа эб хамта үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэргэһэн ушараартнай халуунаар амаршалаад, ойнгоо жэлые хүндэтэйгөөр үдэшөөд, Шэнэ жэлээ баяр баясхалантайгаар угтажа, 2017 ондо гэр бүлөөрөө амар мэндэ, амгалан тайбан ажаһуужа, ажалдаа амжалта туйлажа, үндэһэн хэлэеэ үшөөл дээшэнь үргэжэ ябыт даа гэжэ хүсэнэб.

- Һайнта даа. Та Хуралай сессидэ арадай һунгамалнууд һунгагшадтаяа үндэһэн хэлэн дээрэ харилсажа байя гэһэн дурадхал оруулаа hэнта…

- Би үнинэйл буряад араднай түрэл хэлэеэ хэрэглэхэеэ болижо, хоорондоо ехэнхидээ ородоор харилсана гэжэ һанаагаа зободогби. Тиигээд лэ энэ шухала асуудал арадай һунгамалнуудай үмэнэ табяаб.

- Танай hанамжаар, яажа энэ байдалһаа гараха гээшэб?

- Юундэ “эхэ хэлэн” гэнэбибди гэхэдэ, түрэһэн эхэ үхибүүдтэеэ хэбэл сооһоонь эхилжэ, түрэл хэлэн дээрээ харилсана, хандана ха юм. Харин хэлэеэ мэдэхэгүй эхын үхибүүн хаанаһаа түрэл хэлэеэ мэдэхэ, ойлгохоб даа. Иимэ ушарһаа түрэл хэлэеэ үхибүүн хари хэлэн шэнгеэр hанана.

- Тиихэдээ урид эхыень хэлэндэ һургаха хэрэгтэй болоно гү?

- Дан тиижэ сэхэ бү ойлгыт даа. Урдахи зуун жэлэй 1970-аад онуудһаа һургуулиин номууд эхин классуудһаа эхилжэ,ородоор гарадаг боложо, хүдөөгэйл һургуулинуудта буряад хэлэ, үндэһэн зохёол үзэхэ арга байгаа. Ядахадаа, номуудай нэрэнүүдшье һэлгэгдээ: “Түрэлхи хэлэн” – “Буряад хэлэн”, “Түрэлхи литература” – “Уншаха ном”, “Буряад литература” гэхэ мэтэ. Тиихэдээ эдэтнай түрэл бэшэ гэһэн ойлгосо нэбтэрүүлэгдээ. Буряад хэлэнэй хэшээлнүүд хашагдажа, һургуулинуудай расписаняар эгээл һүүлдэ, долоон хоногой дууһаха тээшэ табигдадаг байгаа. Урдахи хэшээлнүүдтээ эсэһэн, анхаралаа алдаһан үхибүүд юун ехэ юумэ ойлгохоб даа. Энэ байдал мүнөөшье үргэлжэлһөөр. Зургаан хоногһоо табан хоногто һураха болоһон һургуулинуудта имагтал буряад хэлэнэй хэшээлнүүд хаһагдаа. Мүн баһа суглаа хуралдаануудта нэгэшье ород хэлэтэй хүнэй хабаадабал, ородоор хэлсэхые баадхадаг, бүхы протоколнууд, мүн баһа засаг түрын хуули, захиралта, заабаринууд, бүхы дансанууд ород хэлэн дээрэ ябуулагдана.

Үшөө ядахадаа, буряад нэрэ үхибүүндээ үгэхэеэ болёобди. Һүүлэй үедэ үхибүүдтэ буряад нэрэнүүд яһала үгтэнэ, теэд ород хэлэнэй багадхаһан -ка залгалта хаа-яагүй хэрэглэгдэнэ. Шагнаадшье үзыт даа, Алдарка, Баирка, Доржейка гэхэдээ, бидэ үри үхибүүдээ доошонь даранабди. Тиигэжэл буряадуудые эхэ хэлыень мартуулха гэһэн холын хараатай политика бэелүүлэгдээ. Хотын автобус, трамвайнууд соошье буряадууд түрэлхи хэлэн дээрээ хөөрэлдэхэеэ зүрхэ алдадаг болоо бэлэй.

Зүблэлтэ засагай унахадал, буряадууд сүлөө эрхэтэй боложо, яагаад эхэ хэлэеэ һэргээхэмнайб гэжэ һаналаа табижа эхилээ. Буряад Уласай Үндэһэн хууляар “буряад хэлэн - гүрэнэй хэлэн” гэжэ баталагдаа һэн. Теэд хуули гаргагдаад лэ, саашаа мүртэй ажал ябуулагдаагүй. Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл ажалаа эршэтэйхэнээр эхилээшье һаа, элитэ ехэ Даша-Нима Дугаров, Бата Баяртуев гэгшэдэй мордоходо, энэнь унтараа, бүхөө гэхэдэ болохо. “Бурятский национальный конгресс” тэрэ дороо болюулагдаа hэн. Сагаалган, Сурхарбаан ехэ найрнууднай, бүмбэрсэг дэлхэйдэ ажаһуудаг бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” ехэ наадам үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдэбэшье, сэхыень хэлэхэдэ, дуулаад хатараад, барилдаад урилдаад, наадаад сэнгээд лэ үнгэршэнэ. Харин эгээл шухала асуудал – эхэ хэлэеэ яажа, ямар аргаар һэргээн хүгжөөхэмнайб гэжэ юрэдөөшье хэлсэнэ, зүбшэнэгүйбди. Хэлэеэ алдабал, үндэһэн соёл, зохёол, урлаг, тамир гэхэһээ байха, заншалта ажабайдалнайшье хосорхол!

- Тон зүб лэ даа. Хэлэеэ алдаһан арад – арад бэшэ ха юм. Тамнай һанамжа, дурадхалнуудаа элирхэйлжэ үгыт даа.

- Сүлжээ холбоондо намайе элдэбээр хэлэхэ, шүүмжэлхэдээ, зариман “националист” гэжэ байжа бэшэһэншье байгаа һэн. Теэд би ганса буряад хэлэеэ үзэгты, буряадаараал хөөрэлдэгты гэжэ хүн зониие идхана бэшэб. Мүнөө сагта ород, буряад хэлэнүүдээ тэгшэ мэдээд, англи, хитад болон ондоошье хэлэнүүдые шудалаад ябаһан хүнүүд лэ урагшатай урматай, эрмэлзэл ехэтэй, амжалта түгэс ябаха. Тиимэһээ буряадууд түрэл хэлэеэ хүндэлжэ, үргэжэ ябаял даа гэжэ уряалнаб. Бүхы суглаа хуралдаануудта, элдэб мүрысөөн урилдаануудта, соёлой, уран зохёолой хэмжээ ябуулгануудта түрэл буряад хэлэн дээрээ хөөрэлдэел. Тиихэдэмнайл буряад хэлэн хүндэтэй боложо, түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй байһандаа ноёд сайдууд, арадай һунгамалнууд эшэжэ, хэлэеэ үзэхэ баатай болохо ха юм. Мүнөө үедэ ямаршье хэлэ үзэхэ арга боломжонууд олон лэ.

- Тиимэл даа. Арад зоноороошье уулзахадаа, түрэл хэлэн дээрээ харилсахада, хүн зон сэдьхэлээ дэлижэ, һанал бодолнуудаараа сэхэ хубаалдаха, ажабайдалайнгаа ушарые дэлгэрэнгыгээр хэлэхэ байна ха юм.

- Үшөө нэгэ иимэ һанамжа байна. Хүн бүхэндэ ходо дабтажа ябадагби: хүүгэдээ балшар багаһаань, сэсэрлигтэ ябахаһаань түрэл хэлэндэнь һургаха, тиихэдээ түрэл хэлэн дээрээ харилсажа байха оршон байдал тогтоохо шухала. Тэрээхэн нэгэ сагай хэшээл үнгэргөөд лэ, саашадаа хөөрэлдэхэгүй hаа, энэмнай юрэл сагаа гээһэн ябуулга болоно ха юм. Тэрэ хэшээлнайшье мүртэйгөөр үгтэнэгүй гэжэ сэхэ хэлэе. “Буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн” гэһэн программын методикые һайжаруулха, түрэлхи хэлэнэй багшанарай мэргэжэлыень саг үргэлжэ дээшэлүүлжэ байха арга олгохо хэрэгтэй. Һургуулинуудта хэдыхэн жэл соо хари хэлэнүүдтэ һурганал ха юм. Тиимэл онол аргануудые буряад хэлэ заалгада хэрэглэхэл даа гэжэ һананаб.

- Үшөө тиихэдэ манай залуу шүлэгшэн Амгалан Будаев, Түнхэнэй Хойморой дасанай лама-багша Иннокентий Сотников гэгшэд буддын шажанай ном сударнуудые бултанай ойлгохоор буряадаараа уншана. “Тэнгэриин бэшэг” гэжэ суурхаһан эхэ монгол хэлэеэ һэргээел гэжэ уряалнад. Эдэ һанамжанууд тухай өөрынгөө бодолнуудые хэлэжэ үгыт.

- Эдэ урагшаа һанаатай зоной дурадхалые бүри мүһэн дэмжэнэб. “Этигэлhээ” эхилээд, буддын шажанай гүн ехэ удхатай “Найман гэгээн”, “ Доржо-Жодбо”, “Шэдитэ хүүр” гээд лэ, “Сангарилай”, “Шаазгайн ном” хүрэтэр эрдэмтэ ламанарай, Буряадай эрдэмэй түбэй эрдэмтэдэй буряад хэлэн дээрэ оршуулhан ном сударнууд олон ха юм. Тиимэһээ түрэл хэлэн дээрээ хуралнуудаа хуража, ном сударнуудай удхые олондо ойлгуулха гээшэмнай тон ехэ удха шанартай, үнэхөөр буян гэжэ hанадагби.

- Зай, хүндэтэ Баяр Бимбаевич, һонин хөөрөө дэлгэһэндэтнай тандаа баярые хүргэнэбди.

- Намаяа хүндэлжэ хөөрэлдэһэндэтнай таанадтаа баяраа мэдүүлнэб. Тиигээд лэ “Буряад үнэнэйнгөө” үргэн олон уншагшадые түрэл сонинойнгоо 95 жэлэй ойгоор, мүн баhа Шэнэ жэлээр халуунаар амаршалаад, аза жаргал хүсэхэдөө, буряад сониноо ханамжатайгаар уншажа, эхэ хэлэеэ дээрэ үргэжэ ябыт даа гэжэ үреэнэб!