883
Хэдытэйшье һаа, ямаршье гүрэндэ ажаһуудагшье һаа, Шэнэ жэлые угтахадаа, хүн энэ шэдитэ һүни шэнэ жаргал асарха гэжэ этигэдэг. Харин арад бүхэн өөрын онсо заншалтай. Хаана, ямар ёһо гурим сахин, Шэнэ жэл угтадаг гээшэб?
Бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ эгээл түрүүн шэнэ жэл Фиджи архипелагай 160 олтирогуудта ажаһуудаг зон тэмдэглэжэ эхилһэн. Бүхыдөө энэ архипелагта 320 олтирог бии. Лалын шажанай һүзэгшэд һарын календарь хэрэглэдэг. Тиимэһээ Шэнэ жэлынь жэл бүри 11 үдэрөөр урагшаа болодог. Иранда Шэнэ жэл мартын 21-дэ тэмдэглэдэг. Хэды долоон хоногой урда тээ шэниисэ, ешмээн багахан табаг соо таридаг, тэрэнь шэнэ жэлдэ гарахадаа, хабарай эхин болон шэнэ жэлэй мүндэлһые гэршэлдэг.
Наранай мандаха зүг – Япондо үхибүүд Шэнэ жэл заабол шэнэ хубсаһа үмдэн угтадаг, энэ хадаа элүүр энхэ, аза талаантай байхын тэмдэг. Долоон үбгэд - зол жаргалай һахюуһад. Эдэ долоон үбгэдэй онгосоор тамаржа ябаһан зураг үхибүүд дэрэ дороо хадагалаад унтадаг. 108 дахин хонхо сохижо, хүнэй муу аашануудые холодуулдаг гуримтай. Муу абари зан оройдоол зургаан аад (хомхой, уур сухал, тэнэг, хүнгэн зан, зориггүй мэдэрэл, атаан амай), олон янза үзүүлжэ, 108 болошодог. Шэнэ жэлэй гарахалаар, шангаар согтой гэгшээр энеэхэ ёһотой, тиигэбэл аза талаан заабол танай гэртэ орохо.
Вьетнам гүрэндэ шэнэ жэл “тэт” гэжэ нэрэтэй, январиин 19-21-дэ тэмдэглэгдэдэг. Энэ яһатан гэр бүхэндэ өөрын бурхан бии гэжэ тоолодог. Шэнэ жэлдэ бурхан бүхэн тэнгэри өөдөө дэгдэжэ, гэр бүлын гэшүүд үнгэрэгшэ жэлые ямараар үнгэргөөб гэжэ хөөрэдэг.
Бирмэ гүрэндэ апрель соо тропическа аадарнуудай дүүрэхэдэнь, шэнэ жэл эхилдэг. Байгаалидаа баясан, арад зон бэе бэедээ уһа сасан амаршалалсадаг. Панамада Шэнэ жэлдэ ехэ шууяатайгаар, хашхаралдан угтадаг. Тиигэжэ муу юумэ сошоодог. Шотландида хуушан жэлэй һүүлшын секундада үүдэеэ сэлидэг, хуушан жэлые гаргажа, шэнэ жэлые оруулна гээшэ. Мүн боошхо соо дабирхай шатаагаад, үйлсөөр мухарюулдаг, тиигэжэ хуушан жэлээ шатаана гээшэ.
Швецидэ Шэнэ жэлдэ хүршэнэрэйнгөө үүдэндэ аяга табаг тэһэлдэг. Италида заабол үриеэ түлэхэ гэжэ оролдодог. Мүн январиин 1-нэй эхилхэ һүни сонхоороо хуушан эд бараа, хубсаһаяа, хооһон шэлнүүдые газаашань хаядаг.
Грецидэ шэнэ жэлые тэмдэглэхэдээ, айлшадые һайнаар хүндэлдэг, айлай богоһо руу шулуу шэдэдэг. Хүндэ шулуунай байбал, энэ шулуун шэнги хүндэ, ехэ баялигтай болог гэжэ үреэдэг, хүсэдэг заншалтай. Тиигэжэ алишье гүрэнэй бүхы арад,багашуулшье, наһатайшуул бултадаа эди шэдидэ үнэн зүрхэнһөө шүтэжэ, Шэнэ жэлэй һайндэрэй һүни бүхы хүсэлнүүд заабол бэелхэ гэжэ найдадаг гээшэ.
Манай гүрэндэ хасуури шэмэглэхэ заншал хаанаһааб?
Шэнэ жэлые хасуури шэмэглэн угтаха заншал Ород гүрэн дотор Пётр хаанай үедэ бии болоһон юм. Сагаан хаан Рождество һайндэрһөө шэнэ жэлэй үдэрые тооложо, Европын ёһоор январиин 1-дэ Шэнэ жэлэй һайндэр тэмдэглэгдэдэг болохо гэһэн зарлиг 1699 ондо гаргаһан байна. Хаанай зарлигаар Москва хотынхид Шэнэ жэл угтажа, һүни түүдэг носоожо, фейерверкнүүдые табижа, хасуурита модоор гэр бараагаа шэмэглэн, бэе бэеэ амаршалдаг болоһон юм. Пётр хаанай наһа бараһан хойно ёлко-хасууринуудые табихаяа болёод, тэдэниие гансал трактирнуудта табяад, бүхэли жэл соо хуряангүй байлгадаг болоһон ушарһаа, “ёлки-палки” гэһэн үгэ тараһан юм ха. Екатерина хатан хуули засаг тогтооходоо, баһал хасууринуудые табиха заншал һэргээһэн байна.
Харин 19-дэхи зуун жэлэй тэнһээ хасууринуудые шэмэглэжэ эхилһэн юм. Тон түрүүн Петербург хотодо ажаһуудаг немец яһатан шэнэ жэлэй ёлко табижа, бултандаа һайшаагдажа, Ород гүрэн дотор энэ заншал дэлгэрээ гэлсэдэг. Урдандаа ёлкоёо элдэб амтатай эдеэгээр: ялагар саарһаар орёоһон һамар, пряник, конфетэнүүдээр гоёодог һэн. Зузаан мүшэртэнь шубуун дэнгүүдые аһаадаг байгаа. Ялагар шаарнууд зуун жэлэй саана бии болоһон түүхэтэй. Хасууриин оройдо Вифлеемын мүшэн толордог байгаа, һүүлдэ 5 хушуутай улаан мүшөөр шэмэглэдэг болоһон юм.
Үнгэрэгшэ зуун жэлэй 20-ёод онуудаар ёлко табижа, Шэнэ жэл угтаха ёһо заншал буржуйнуудай заншал гэжэ тоологдоод, хоригдоһон юм. Юуб гэхэдэ, Шэнэ жэлэй һайндэр Үнэн алдартанай Рождество һайндэртэй сагаараа дүтэрхы байгаа. Харин 1935 оной декабрь һарада партиин ажал ябуулагша Пётр Постышев энэ һайндэрые сагааруулжа, 1936 ондо Зүблэлэй байшанай Колонно танхим соо залуушуул болон үхибүүдтэ зорюулагдаһан ёлкын наадан үнгэргэгдөө бэлэй. Тиигэжэ ой тайгын хүүхэн, хүхэ ногоон хасуури, үльгэр онтохонтой, эди шэдитэй холбогдон, мүнөө ганса үхибүүдшье бэшэ, мүн томошуулшье энэ һайндэрые хүлеэдэг болонхой. 1954 онһоо манай гүрэнэй гол газар болохо Кремльдэ ёлко табигдадаг болонхой.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
