​Суута жанжинһаа үршөөлтэй

ГАЛАН ДАНЗАНОВ зуун зургаан жэлэй саана 1910 оной түмэр сагаан Нохой жэлэй хабарай эхин ехэ боргон Һарын 10-да хэбэд номхон Хэжэнгын аймагай Ородой-Адаг нютагта дунда шадалтай малшанай үнэр баян бүлэдэ долоон үхибүүдэй табадахинь боложо, алтан дэлхэйдэ мүндэлһэн юм.

Гараха түрэхэһөө хүдэр шамбай бэетэй, hүбэлгэн һонор, али бүхы юумэндэ долонгир, түбһэндэ бэрхэ хүбүүхэн багаһаа хойшо баабайнгаа туhалагша болоо һэн. Үдэшэ бүхэндэ Галан хүбүүнэй үхэр малаа бэлшээриһээ туужа асархадань, эсэгэнь урмашан магтаха: «Бэрхэш даа, хүбүүмни, hайн хүн, ёhотойл эрэ боложо ябанаш. Тугал буруунууднай түргөөр томо боложо, таргалжа байна. Иимэ ажалыеш урмашуулха ёһотойб. Зай, хүбүүмни, юу эрихэ дуратайбши, сэхэ руунь хэлэл даа». Тиихэдэнь Галан юушье хэлэхэеэ ойлгохоёо болишоод, ташуураараа газар хадхан, дуугай зогсобо. «Юундэ дуугай зогсообши, хэлээ таһа хазаа хүн гүш?» - гэжэ баабайнь шангарба ха.

- Һурахые хүсэнэб. Һургуулида hурахыемни табиит даа, - гэбэ Галан. Баабайнь абаһаар лэ дуугай болошобо. «Һураха, hypaxa, hэ, юрэдөө, мүнөө булта ухаатай болохо дуратайл, хэн үхэр малаа хараха юм?» - гэжэ хамар дороо гүбэр-шэбэр гэһээр, малаа дал хорёодонь хааба. Нэгэ хэды сагай үнгэрһэн хойно эсэгэнь хүбүүндээ дүтэлжэ, толгойень халта эльбээд, иигэжэ хэлэбэ: «Халта хүлеэгыш даа, сагай ерэхэдэ, шамайе һургуулида эльгээхэбди даа». Теэд тэрэ сагынь хүрэжэ ерэбэгүй. Найдуулгаяа бэелүүлжэ үрдингүй, баабайнь наһа барашаба. Эжынь шагнахашье дурагүй байба. Эсэгэгүйгөөр иимэ улаан сурба бүлэ хэндэ түшэглэхэ байгааб даа. Гэбэшье нэгэтэ нагасань туһалаа һэн. Тэрэнэй хажууда Галанай hургуули тухай дахинаа дурдахада, нагасань дэмжэбэ. Гараа табижа һураа хадаа бусахал hаашни, табихал гүбди даа гэжэ эжынь зүбшөөбэ. Гараа моторлодог болоходоо, бусахаб гэһэн Галан үгэдөө хүрэбэгүй...

Аяар 13-тай боложо ябахадаа, нэгэдэхи класста hурахаяа оробо. Нюргаар үндэр, хүдэр шамбай бэетэй хүбүүн бага наһатай үхибүүдтэй хамта һурахадаа аягүйрхэдэг, эшэдэг байгаа. Гэбэшье хүбүүн «долоон класс дүүргээгүйдээ hургуулияа орхихогүйб» гэжэ досоогоо сэдьхэжэ ябаа. Һургуулияа хаяагүй. Энэнь эдир хүбүүнэй зоригтой, эрмэлзэл ехэтэй байhыень гэршэлнэ.

Долоодохи класс дүүргэhэнэйнгээ hүүлээр Буряадай багшанарай техникумдэ һуралсалаа үргэлжэлүүлээ hэн. Багшаар удаан хүдэлбэгүй. 1932 ондо Галан Данзанов сэрэгэй бодото албанда татагдаба. Газарлиг хүдэр бэетэй, хурса һонор харасатай, хүрьһэлиг задарюун шарайтай, зулгы зохид зантай, хошон шог үгэтэй, зондо ниисэтэй хүбүүнэй гурбан жэлһээ дээшэ саг соо алба хээд, бусажа ерэхэдэнь, тэрэниие ондоо ажалда эльгээгээ бэлэй...

ТИИГЭҺЭЭР БАЙТАР 1941 он - түмэр сагаагшан Могой жэл гаража ерэбэ. Дайн. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн.

Түрүүшын һарада албанда татагдабашье, 1943 ондо фронтдо ороһон юм. 1943-1945 онуудта Калининска, удаань II Прибалтиин, I Белорусcиин фронтнуудта эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаһан байгаа. Лейтенант Данзанов 45 миллиметрэй үхэр буугай взводой командир болоо һэн. Дайсанай бэхилэлгэнүүдтэ добтолходоо, артиллеристнүүд ябаган сэрэгшэдтэй зэргэ дабшаха. Дайнай эхиндэ эрэлхэг зориг харуулһан, баатаршалга гаргаһан баатар-хэрэм Брестые сүлөөлхын түлөө шанга байлдаан Галан Данзановичай ухаан бодолдо батаар үлэнхэй. Энэ хэрэм хамгаалагшад социалис гүрэнэй үндэр ехэ үзэл сурталда үнэн сэхэ байһанаа харуулhан, шэн зоригой үльгэр жэшээ гаргаһан байгаа. Г.Д.Данзанов дайшалхы нүхэдтэеэ хамта эрэлхэгээр тулалдахадаа, хүндөөр шархатабашье, дайнай талмай дээрэhээ гарангүй, фашистнуудай эсэргүүсэлтые бута сохиhон юм.

1944 ондо тэрэ партида оробо. Госпитальдо орожо аргалуулха үедэнь тэрэнэй ябаган сэрэгэй 412-дохи полк дайлалдаhаар, замаа үргэлжэлүүлжэл ябаа һэн. Данзанов полкоёо Польшодо хүсэбэ. Зүгөөр тэрээндэ шэнэ батарей даалгаhан байгаа. Батарейнь 60 xүнhөө бүридэхэ. Олон үндэhэ яhатан ородог hэн ха: ород, молдаван, белорус, казах, таджик, буряад... Варшава хотые сүлөөлхын түлөө тэмсэлдэ тус батарейн сэрэгшэд урдаа табиhан зорилгоёо амжалтатайгаар бэелүүлжэ, дайшалхы арга хабатай байһанаа харуулба. Одер мүрэниие гаталалгада офицер Данзановай батарей шанга шалгалта амжалта түгэс бариба. Рандуп канал. Тус батарей ябаган сэрэгшэдтэй хамта түрүүшүүлэй тоодо тэрэниие гаталаа һэн. Немецүүд нюдэ нюургүй буудажа, дивизиин гол хүсые таhалжархиhан байгаа. Эдээндэ хэн туһалхаб? Данзановай «дүшэн табадахи» дивизиингээ дабшалтые хангаха ёhотой болоод, зорилгоёо жэншэдгүй һайнаар дүүргэбэ. Эндэ баатаршалга гаргаhанайнь түлөө батарейн командирта үндэр хайра шагнал барюулагдажа, Александр Невскиин орден энгэртэнь ялараа бэлэй. Тиин монголоор суута жанжинай (полководецой) орденоор шагнагдахадаа, Галан Данзанович тэрэнэй үршөөлдэ хүртэбэб гэжэ угаа ехээр баярлаhан юм.

Удаань Данциг хото. Майн 3-да Германиин хойто захада, Балтиин далайһаа 15 модоной газарта оршодог энэ багахан хотодо тэрэнэй полк Англиин сэрэгшэдтэй уулзаа һэн.

Манайхинай түгэс илалтаар дайн дүүрэбэ. Галан Данзановичай энгэртэ Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай I шатын орден, үшөө хэдэн медаль яларhан юм. Тэрэнэй алба хэһэн ябаган сэрэгшэдэй 412-дохи полк Кутузовай III шатын ордeноор шагнагдаа һэн. Дайшалхы алдар габьяагайнгаа түлөө Г.Д.Данзанов Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай II шатын, Улаан Одоной орденуудаар, найман медаляар шагнагдаhан, СССР-эй Зэбсэгтэ Хүсэнүүдэй Верховно Ахамад командалагша Иосиф Виссарионович Сталинай 10 Баярай бэшэгтэ хүртэhэн алдартай. Хэдэн жэлэй хугасаа соо нэгэ частьда дайлалдажа ябаха үeдөө залуу хүбүүдтэ аха ёһоор хандадаг, хүшэр бэрхэшээлтэй сагай тохёолдоходо, сахилгаан түргөөр зүб шиидхэбэри абажа шададаг, шэн зориг харуулдаг, баатаршалга гаргадаг лейтенант Галан Данзановые «Талын бүргэд» гэжэ суг алба хэдэг нүхэдэйнь нэрлэдэг байһаниинь манай баатар сэрэгшын алдар габьяае гэршэлнэ бшуу.

Дайгаа даража, даагаяа hүүлдээд, Агуу Илалта шэрээлсэжэ, алдар солоор бадарhан совет сэрэгшэд нютагаа бусажа, hандаргагдаhан арадай ажахыгаа һэргээн бодхоохын тула амгалан ажалдаа хам оролсоо һааб даа.

ХАТУУ ШАНГА дайн байлдаануудта эрэлхэгээр тулалдахадаа, хэдэ дахин хүндөөр шархатаhан Галан Данзанович Данзанов дариин утаанай хүсэд дэгдээгүй байхада гэхэ гү, али 1945 оной июль hарада Совет Армиин албанһаа табигдажа, булган хиисхүүр малгайта Буряад орондоо бусажа ерээ һэн.

Үхэр буугай нэерээнэй шэхэндэнь үшөөл дуулдаhаар байхада, шархынгаа хүсэд эдэгээдүй байхада, сэрэгэй хубсаhатай Галан Данзанов «Буряад-Монголой үнэн» газетын редакцида ерэжэ, ахамад редактор Цыден Галсанович Галсановтай хөөрэлдэжэ, ажалда ороо бэлэй.

Хүндөөр шархатажа, инвалид болоhон фронтовигууд: Советскэ Союзай Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ табигдаhан аад, гаража шадангүй, Ленинэй орденоор шагнагдаhан Намдаг Цыбенов, Жамбал Жамбуев, Цымжит Цыдыпов хуушанайнгаа ажалда бусаад, хүдэлжэ байбад. Дайнай үедэ Даша Чернинов, Василий Галданов, Даба Дамбаев, Раднажаб Бимбаев гэгшэд энэ газетэдэ оршуулагшадаар ажалладаг байгаа.

1945 ондо Илалтын сэрэгшэдэ мартагдашагүй хэдэн үйлэ хэрэгүүд болобо: энэл жэлдэ совет арад болон тэдэнэй Зэбсэгтэ Хүсэнүүд немец фашистнуудые эшээндэнь hүнөөжэ, Эхэ ороноо аршалан хамгаалха зуураа, дэлхэйн арадуудые «хүрин тахалай» дарлалта мүлжэлгэhөө зайсуулhан, олон оронуудые социалис замда гаргаһан байгаа. Хоёрдохинь гэбэл, наһанайнгаа мэргэжэл оложо, журналист болоhон юм.

Гурбадахинь гэхэдэ, «ганса сусал - гал болохогүй, ганса хүн - хүн болохогүй» гэһэн оньһон үгые бэелүүлжэ, Галан Данзанов нютагайнгаа басаган Сэржэмэдэг Ямпиловатай хуби заяагаа холбожо, гэр бүлэ болоо һэн.

1946 ондо басагатай болоходоо, Вера гэжэ нэрлэбэ. Вера Галановна тоо бодолгын багша болоод, Улаан-Үдэ хотын Ангай совхозой hyypиндахи 55-дахи hургуулида 40 гaран жэл соо ажаллаһан байгаа. Вepa Галановна Васильева «Россиин Федерациин арадай гэгээрэлэй отличник” гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэдэ хүртэнхэй. Виктор, Валерий, Владимир хүбүүдынь элдэб мэргэжэл шэлэжэ, оронойнгоо арадай ажахыда амжалтатайгаар ажаллажа, наһанайнгаа амаралтада гаранхай. Сэржэмэдэг Очировна наhанайнгаа нүхэр Галан Данзановичтаяа хамта дүрбэн үхибүүдээ томо болгожо, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэhэн юм. Сэржэмэдэг Очировна «Знание» гэжэ номой магазинда наймаалагшаар ажаллаhан байгаа.

Г.Д.Данзанов 30 гаран жэлэй туршада үндэһэн хэлэн дээрээ гарадаг газетэдэ хүдэлөө. Түрэл хэлэеэ яһала һайнаар мэдэхэ байһан дээрэһээ шэнэ мэргэжэл шудалаа һэн. Гансал энэнь тэрэниие газетэдэ ажаллаха арга олгоо бэшэ, харин хэблэлэй үгын улам олон тоото уншагшадта хүргэгдэхыень бага наһанһаа хүсэжэ ябадаг байгаа бшуу. Тиихэдээ партийна таһагта литературна хүдэлмэрилэгшөөр, соёлой ба ажаһуудалай, бэшэгэй, мүн оршуулгын таһагуудые даагшаар ажаллаһан байгаа. Газетын бүхы жанрнуудаар яажа бэшэхэ ёhотойб гэжэ олон хүбүүд, басагадые мэргэжэлдээ һургаһан байха.

Тиихэ үедэ КПСС-эй Съезднүүдэй, Пленумүүдэй, Конференцинүүдэй үнгэргэгдэхэдэ, оршуулгын таhагай ажал айхабтар ехэ болодог hэн. Партиин обкомой Бюрогой шиидхэбэреэр оршуулагшадай бүлэг байгуулагдажа, редакциин хүдэлмэрилэгшэдһөө гадна, эрдэмэй докторнууд Лубсан Шагдаров, Гармажаб Санжиев, Цырендаша Будаев, Шираб Чимитдоржиев, поэдүүд Чимит-Рэгзэн Намжилов, Гунга Чимитов, радиокомитедһээ Сэрэн Бальжинимаев, номой хэблэлһээ Бадарма Очиров, Добчин Дугаров болон бусад энэ бүлэгтэ оруулагдажа, партиин документнүүдые оршуулгада хабаадалсадаг һэн.

Галан Данзанович ниитын-политическэ материалнуудые бэрхээр оршуулдаг бэлэй. Тэрэ үедэ элдэб толинууд дуталдаха. Шэнэ үгэнүүдэй удхые зүбөөр гаргахын тула оршуулагшад сугларжа хөөрэлдэдэг, шэнэ нэрэ томьёонуудые бии болгодог байгаа. «ТАСС-ай ехэ материал телетайпаар ерэжэ захалба. Юрэдөөл, Галан Данзановичнай тамшаажа орохонь даа”, - гэжэ хүбүүд шоглохо.

- 1947 оной сентябрь hарада «Буряад-Монголой үнэн» газетэдэ ажалда ороходоо, бэшэгэй таһагта Галан Данзановичтай хамта хүдэлhэн хүм. Багша хүн хадаа тэрэ мэдүүлэл яажа зүбөөр зохёохо ёһотойб, үгэ бүхэн өөрын удхатай, үүргэтэй, һууритай байдаг гээшэ гэжэ маанадта, залуушуулда, зохидоор, тодоор заажа үгэдэг юм hэн. Ушар иимэһээ Эсэгын дайнай эрэлхэг сэрэгшэ аха нүхэрөө намайе журналистын замда гаргаһан багшамни болоно гэжэ тоолодогби, дурасхаалыень нангинаар хүндэлдэгби, - гээд, дайнай болон ажалай ветеран Бата Будаевич Дашиев дулааханаар дурсадаг бэлэй.

- Галан Данзанович Данзанов хаанашье хүдэлхэдөө, ажалаа саг соогоо һайнаар хэдэг, нягта нарин, залуушуулда hайн жэшээ харуулжа ябадаг хүн һэн. Ажал хэрэгтээ һали буляар хандажа болохогүй, алдуугүй сэбэрээр сохихые оролдогты, тиихэдээ наһан соогоо ядахагүйт даа гэжэ машинистка басагадта эсэгэ мэтээр hургаал заабари үгэдэгыень мүнөөшье элихэнээр һанагшаб. Олон үгэ үгы, түбшэн даруу зантай хүн һэн даа, - гэжэ хэдэн арбан жэлдэ машинисткээр хүдэлһэн ажалай ветеран Надежда (Cэсэгма) Михайловна Баторова хөөрэдэг.

Дайнай ветеран, 1957 онһоо СССР-эй Журналистнуудай холбооной гэшүүн Г.Д.Данзанов амгалан ажал дээрэ амжалтатай һайнаар хүдэлжэ, Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй, КПСС-эй Буряадай обкомой, оронойнгоо Журналистнуудай холбооной Хүндэлэлэй грамотануудаар оло дахин шагнагдаһан байгаа. Үгэеэ нарибшалан бодожо дуугардаг, баруун хүлөө хүндөөр шархатаһанһаа дохолон һагад, халта шэрэжэ ябадаг, дэлгэр һайхан сэдьхэлтэй үбгэн баабайнгаа зуун жэлэй алдарта ойе ёһолон хүндэлөөд, хэжэ, бүтээжэ үрдеэгүй юумыень аша зээнэрынь, гушанарынь, дүшэнэрынь, түрэлхидынь, нютагаархидынь үргэлжэлүүлхэ байха, харин бидэ, сугтаа ажаллагшадынь, аха нүхэрэйнгөө арюун һайхан дурасхаалые нангинаар сахижа ябахалди даа.