​Аяга сай - эдеэнэй дээжэ

Сай шанаха ёһо

Сай шанаха ёһо гал дээрэ тогоогоо табихаһаа эхилнэ. Тухайлбал, сай шанаха тогоое зууха тулга дээрэ хазагай, илангаяа үүдэн руу хазайлгажа табихые сээрлэдэг. Харин баруун ба хоймор руу халта хазайлгахада болоно.

Монголшуудай гал гуламтын нэгэ бэлэгдэлынь тулга юм. Тулгада байһан эли галынь үрхэ гэрые эбээжэ, эршэ хүсые арьбажуулжа, амидаралые бадараана гэжэ үзэдэг. Тиимэһээ тулгые ехэдэ хүндэдхэнэ.

Эртын буряад-монгол ажахыда гал түлижэ, хоол сай хэхэ болон гэр дулаасуулхада тулгын гурбан шулуунһаа эхилээд, гурбан хүлтэй түмэр тулга мүнөө болотор хэрэглэжэ байна.

Сай шанажа байхада, орожо ерэһэн айлшаниие аманай хэшэгтэй, һайхан һанаатай, һайниие хэлэжэ, юрөөжэ ябадаг хүн байна гэһэн бэлгэ тэмдэгтэй. Газааһаа орожо ерэһэн хүншье юрөөлэй һайхан үгэ хэлэжэ, сай амсадаг заншалтай.

Сайн дээжэ үргэхэ

Сайн дээжэ үргэхэ ёһонь монгол арадуудай хубида бэлгэ дэмбэрэлтэй заншал юм. Айл гэрэй эзэгтэй (хозяйка) үглөө бүри эртэлэн бодожо сайгаа шанаад, бурхан шүтээндөө дээжыень үргөөд, удаань тахилга тайлгата уула обоо, газарай эзэн лусад сабдаг, нара һара одон гарагта үргэдэг.

Зарим нютагта сайн дээжые гэрэй хоймор тала гэхэ гү, али тулгынгаа гурбан хүлэйнь дээдэ шатада дуһаадагынь гэр, орон, үри хүүгэдтээ һайн һайханиие хүсэһэниие элирхээлһэн болоно. Харин бурхан шүтээндөө дээжэ үргэдэгынь бурхан шажантай холбоотой “гурбан эрдэниие” тахижа байха гэһэн һургаалай ёһо юм.

Сайнгаа дээжые зэд, гуулиин, алтан, мүнгэн, болор (хрусталь) гэхэ мэтэ эрдэниин зүйлөөр хэһэн тахил, сүгсэдэ хэжэ үргэнэ. Сайда сай, дабһан, хужар гэһэн дээдын эдэй бүридэһэн тула харашье, һүтэйшье сай үргэлэй болохо юм.

Зарим нютагта тооноороо сайгаа үргэхэнь мүн лэ тэнгэри газар, нара һара, лусад, хангай дэлхэй, тоонто нютаг уһанай эзэдтэ зорюулан, ган зуд, мүндэр, хюруу, гал түймэр, үер гэхэ зэргэ байгаалиин усал, хүнэй, малай үбшэн, гай барсад, гарза бүгэдые гаргахагүйн тула сахин хамгаалжа, эбигээн тэдхэжэ байхые хүсэн зальбаржашье байгаа зан заншал юм.

Гэрэй эзэгтэй (хозяйка) сайн дээжые дүрбэн зүг, найман тала тэнгэри хангай, уула уһандаа үргэхэ алибаа һайн һайханиие урин дуудаһан үгые шэбшэдэг.

Дээжын үргэл
Үе үеын үбгэ дээдэмни,
Хүхэ мүнхэ тэнгэри эсэгэмни,
Хүрьһэтэ алтан дэлхэй эжымни,
99-н тэнгэримни,
33-н хурмастамни,
Уула уһанай эзэдүүдни,
Ураг түрэлэй онгодуудни,
Үбгэн буурал абамни,
Эмгэн буурал эжымни,
Хараһан дааһан тэнгэринүүдни,
Хара лусын сабдагуудни,
Атай табан тэнгэримни
Та бүхэндөө ___жэлтэй
_________________ нэрэтэй
Сайнгаа дээжые үргэнэ.

Зутараан сай

Сай ешмээнэй талхатай (гурилтай) шанахадаа, тогоондоо үрмэ тоһо хэжэ хайлуулаад, дээрэһээнь ешмээнэй талха бага багаар сасажа хуурана. Талханайнгаа боро шаргал үнгэтэй боложо, эдеэнэй үнэр гараха үедэнь шанажа шүүһэн хара сайгаа бага багаар нэмэжэ худхан һамарна. Бусалһанай удаань һү хэжэ һамарна. Сайгаа гаргахын урда шара тоһо, айрагай тоһо амталжа болоно.

Мүн сайгаа удхажа абахын үмэнэ ешмээнэй талха шара тоһотой хамта хэжэ, амтатай үнэр гаратарынь һамаржа болгодог нэгэ арга бии. Иигэжэ уухые замбаа һамарһан һүтэй сай гэжэ нэрлэнэ.

Сай аягалха тухай

Гүсэһөө (данхаһаа) сай аягалхадаашье тусхай ёһоор гүйсэдхэхэ. Аягалһан сай зүб эрьежэ байха ушартай ба сайн дээжэ үргэһэнэй дараа гэрэй эзэндэ эхилжэ, сайгаа аягалжа барина. Дараань айлшадтаа аха захаһаань эхилжэ, аягалжа барина. Удаань гэртэ бусад гэшүүдтэ сай аягална. Сай, эдеэ барижа байһан хүн заабол баруун гараараа үгэжэ, зүүн гарай альгаа дээшэнь харуулан бариха ба баруун гарайнгаа сарбууе нүгөө гараараа үлэ мэдэг дүнгэжэ үгэхэдэнь, сай эдеэгээ заабол хоёр гараараа үргэлсэжэ абалсаха.

Наһатай хүндэ аагтай үдхэн, залуу хүндэ арай шэнгэбтэр сай аягадань хэтэ дүүрэн бэшэ хэжэ баридаг.

Сай тухай оньһон үгэнүүд

Сай шанахада шабганса һайн,

шулуу түүхэдэ хүүгэд һайн.

***

Зуу һамарһан сай амтатай

болодог,

зуу бүлэһэн айраг һайн эһэдэг.

***

“А” үзэг эрдэмэй дээжэ,

аяга сай эдеэнэй дээжэ.

***

Айлай хоол амтатай,

аянай сай шэмэтэй.

***

Бусалһан сайе болоһон сай гэдэг,

хурим хэһэн басагые

хүнтэй һууһан гэдэг.

***

Бусалһан сай болоһондо ороно,

хэлэһэн үгэ үгэдэ ороно.

***

Сай шэнгэн гэжэ бурхан голохогүй,

саарһан нимгэн гэжэ

хаан голохогүй.

***

Муу сайгаа эзэниинь ууна,

муу хүбүүгээ эхэнь үнсэнэ.

Толи
Домбо – кувшин, высокий чайник
Гүсэ – чайник
Сүгсэ – латунная чашечка в виде приплюснутого бокала (для священной воды)
Тагша, модон аяга – деревянная пиала, чашка
Мүнгэн аяга – серебряная пиала, чашка
Гуулин аяга – латунная пиала, чашка
Сасали халбага – деревянная ложка для окропления (обрызгивания) молоком

Сээрлэхэ ёһо:

- гэрэй эзэгтэй (хозяйка) сайн дээжэ үргэхэдөө, толгой нюсэгэн байжа болохогүй, заабол малгай табиха, алибаа пулаад боодог. Мүн энэ үедэ хамсыгүй хубсаһа болон хамсыгаа шамаһан байхые сээрлэдэг. Тиимэһээ хамсытай хубсаһа үмдэхэ ушартай;

- сайн дээжые бурхан тахил, тэнгэри хангайда үргэнгүй баһа гэрэй эзэндэ эхилжэ хүртөөнгүй, айлшад, гадааһаа ерэһэн хүн болон гэр бүлын бусад гэшүүдтэ аягалхые сээрлэдэг. Энээниие зүришэбэл, айл гэрэй буян хэшэг доройтоно гэдэг;

- сай аягалхадаа, гүсын (данхын) сорго болон домбын амые үүдэ руу хандуулхые сээрлэхэ;

- һэтэрхэй алибаа хэмхэрхэй аягада сай аягалхые сээрлэнэ. Айлшандаа һэтэрхэй алибаа хэмхэрхэй аягада сай унда хэжэ үгөө һаа, доромжолһонтой адли гэдэг. Аяга хүртөөгүй, үнэхөөр боломжогүй үедэ һэтэрхэй алибаа хэмхэрхэй аягада сай унда хэрэглэхэ болобол, “һэтэрхэйнь нам руу, бүтэн талань таанар руу хараг” гэжэ хэлээд үгэдэг;

- аягатай сай, хоол хүндэ үгэхэдөө, ганса гараар барижа, иишэ тиишэнь үгэхые сээрлэхэ;

- хүүгэд багашуул, аха дүү, түрэл гарал, хэдышье танил тала гэхэ хэндэшье болобо аягыень барюулжа байгаад (гар дээрэнь), сай хэжэ үгэхые сээрлэнэ;

- сай аягалха, эдеэ табаглан заһаха, амталжа хүртэхэдөө, толгой нюсэгэн байхые сээрлэнэ. Заабол малгай табиха, пулаад бооно;

- аягатай сай хүндэ бариха юм гү, али абахадаа хургаараа аяганай амһар руу досоошонь дабуулжа барихые сээрлэнэ;

- һэеы гэрэй хоёр баханын (тулгын) дундуур гараха, сай эдеэ абажа үгэлсэхые сээрлэнэ;

- айл гэрэй эзэгтэй айлшандаа заабол шэнэ сай шанажа, аягатай сай барихадаа, гартань барюулангүй, айлшанай урда табижархихые сээрлэдэг;

- айлшандаа сай хоол аягалхадаа, халяан адхажа салгидуулхые сээрлэдэг;

- айлшанай ара нюрганһаа аягатай сай хоол эдеэ барихые сээрлэнэ;

- нүүжэ һуужа байхада зогсоод сай уужа, хоол эдижэ болодоггүй. Ушарынь ашаа хэлтыдэг, элдэб тодхор ушарна гэдэг. “Яарабашье ябууд уудаггүй, жаргабашье хэбтэжэ эдидэггүй” гэһэн һургаал байдаг;

- сайн шаарые угаадаһан, хогтой хамта хаяха гү, али хамаагүй газарта хаяхые сээрлэнэ. Эдеэнэй дээжэ сай ушарһаа угаадаһан, хогтой хамта адхахые аманай хэшэг муу гэнэ.