​Мүшэтэ харгы

Саг түргэнөөр урагшаа дабшана. Мүнөө гаража ерэһэн 2017 оной январь һарын зургаанай үдэр мүнөө мэндэ ябаа һаа, Буряадай арадай ирагуу найрагша Николай Дамдинов түрэһөөр 85 жэлэйнгээ ойе бидэнэйнгээ дунда тэмдэглэхэ бэлэй. Үнгэрэгшэ XX зуун жэлэй хоёрдохи хахадай үе саг энэ зохёолшын амжалта түгэс ажал ябуулгын хаһа байгаа. Зохёолшын ажабайдалда хүшэр хүндэшье, аза талаантайшье үйлэ хэрэгүүд үсөөн бэшэ һэн гэжэ тэрэ намтар соогоошье, зохёолнуудтаашье тэмдэглэһэн байдаг.

Николай Дамдиновай ойн баяр

1932 оной янгинама хүйтэн январь һарын эхиндэ “хохир дээрэ түрэһэнби, хүдэһэн үмдөөр хүн болоһон хубитайб, үлэн хооһон жэлнүүдэй хомхой нюдые хараһанби, үедөө дүтэ хүнүүдээ алдаһаншье ушартайб”... Дунда һургуули алтан медальтайгаар дүүргэхэ үедөө шүлэг бэшэжэ эхилһэн, Максим Горькиин нэрэмжэтэ Москвагай Уран зохёолой дээдэ һургуули дүүргэһэн алдартай. Тэрэ үеынгөө байдал тухай, нютагайхидайнгаа һайн һайхан заншалые өөрынгөө хуби заяанда үзэһэнөө мартадаггүй бэлэй.

Харанхы барга сагта манайхин

Хан гэхэ зэдгүй бэлигтэй хүбүүдээ

Харгын талаанай түхэригүүдээр

Хамһажа замдань түхеэрдэг байһан.

Иимэ һайн һайхан ёһо заншал арад зоноймнай дунда мүнөө сагта бүришье үргэнөөр дэлгэржэ, урагшаа тэгүүлһэн залуушуулда нэмэри туһа болодог гэжэ һанадагби.

Дээдэ һургуулияа дүүргэхэ үедөө, 1955 ондо шүлэгүүдэйнгөө түрүүшын “Баргажан” гэжэ суглуулбари хэблүүлһэн байна.

Байгал эхэтэй, Бархан эсэгэтэй

                                         Баргажан!

Бардам омогоор шэнэ үедэ

                                  сэсэглээш,

Урдань шамайем “барга зон”

                     гэдэг һэн – барга зон

Ухаан бодолоор гэрэлтэһэн

                                   Баргажан.

Зохёолшын иимэ мүрнүүдые түрэл нютагтаа зорюулһаниинь үндэһэтэй. Олон тоото жэшээ баримтануудые дурдаадшье яахаб даа, буряад арадаймнай хоёр эрхим хүбүүд Россиин Академиин бодото гэшүүд боложо тодороо, тэдэнэй нэгэниинь Баргажан нютагай Борис Ванданович Базаров мүн. Түрүүшынгээ номой гараад байхада, залуу уран зохёолшо: “Хаймадан хаража, саашанхияа шэбшэхэм. Хамаагүй, юу хээ бүтээхөөр шэнги байдагби», - гэжэ бэшэһэн байдаг. Тэрэ “юу хээ” гээшэнь зохёолшын гурбан томо боти боложо, уншагшадта хүрэһэн. Үшөө зохёохы замайнгаа эхиндэ “үргэн талаар ябаһандал, наһанайнгаа зам гаталһайб” гэжэ бэшэһэндээ хүрэжэ, арад зондоо, гансашье манай Буряад орондо, Росси гүрэндэ бэшэ, Агууехэ СССР гүрэнэй эрхим бэрхэ зохёолшодой зэргэдэ ороһон, зохёолнуудынь тэрэ үеын манай Совет ороной олон тоото арадуудай өөһэдынь хэлэндэ оршуулагдажа гарадаг байһан. 1975 ондо минии Баргажанда намын аймагай хорооной нарин бэшэгэй даргын тушаалда ажаллажа байхадам, үүдэн нээгдэжэ, ухаан зүүдэндэмни ороогүй байһан Николай Гармаевич гансаараа бэшэ, харин Александра Лубсановна нүхэртэеэ орожо ерэбэ. Москваһаа бууһаар, түрэл Гаарга нютагаа ошонгоо “нютагайнгаа хүниие бараалхаба гээшэ”. Александра Лубсановна бидэ хоёр 1956 ондо сугтаа Хурамхаанай һургуули дүүргэһэмди, тиигэбэшье наһаараа намһаа хэдэн жэл аха, мэдээжэ уран зохёолшотой “ши-би” гэлдэжэ, ээм-ээмээ ташалдадаг харилсаатай бэшэ һэмди.

Минии үнэн зүрхэнһөө хүндэлдэг Николай Гармаевич 1975 ондо Россиин Гүрэнэй шангай лауреат боложо, тэрэл жэлдэ хэблэгдэһэн “Апрель” гэжэ номоо барюулхадаа, дали одо ургуулма үреэлэй үгэнүүдые бэшэжэ, сэдьхэлдэмни урма зориг бадаруулаа һэн. Зохёохы ажал ябуулхадаа, аха захатанай заабари, үреэлнүүдые зүрхэндөө бүхөөр хадуужа ябадаг байһан Николай Гармаевич һүүлдэнь өөрөө дүршэл шадабарияа удаадахи халаанда дамжуулхаяа оролдодог байгаа. Нэгэ жэшээ. 1937 ондо Хоца Намсараевич Намсараевай зохёоһон “Орьёл өөдэ” гэжэ шүлэгэй һүүлшын бадаг һануулая:

Нам тодо

Нарата Буряад – Монголойнгоо

Энхэ һонор

Эрхим сэнгүү байдалые

Мүнгэн субад

Мүшэн шэнгеэр найруулха

Оюун бэлигэй

Орьёл өөдэ шэртэнэм.

Ахамад зохёолшын гуурһан дороһоо гараһан бүтээлнүүдые эрхим бэрхээр мэдэдэг залуу поэт Хоца Намсараевичай түрэһөөр 80 жэлэй ойн баяртай дашарамдуулан, гушаад шахуу жэлэй үнгэрһэн хойно иигэжэ бэшэһэн юм.

...Буурал сэсэн

Хоца Намсараевай зохёолнууд

Буряад хэлэнэй

Байгаа сагта зэдэлхэл!

Мүнхэ габьяата

Мүнөөдэрэйнгөө толон соо-

Малгай ашаае

Магнай дээрэһээ хобхолжо,

Одо заяата

Ахамад дууша Танайнгаа

Оюун бэлигэй

Орьёл өөдэ шэртэнэм.

Зохёолнууд соогоо Николай Гармаевич аха нүхэдэйнгөө анхарал дэмжэлгэ хододоо үндэрөөр сэгнэжэ, баяр баясхалангай мүрнүүдые зорюулжа, ашыень яажа харюулха тухайгаа ямаршье нюусагүйгөөр бодомжолһон мүрнүүдые зохёолнууд соогоо орхиһон байдаг. Тиигэжэ 1977 оной зун “Сонедүүдэй гүрлөөдэ” поэт иигэжэ бэшэһэн юм.

Таһалгаряагүйгөөр үгэеэ

мүлихэ ёһотой хүм:

Твардовскиһоо магтаал-үгэдэнь

хүртөө һэм,

“Талынгаа дууе” уншажа үгэһэн

урмандаа.

Анхарал һайнаар Хоца Намсараев

хандалайл

Агуу зориг сээжэ соомни

мандалайл –

Анхан баяраа мартахагүйлби

наһандаа.

“Мүшэтэ харгы” гэжэ зохёолойнгоо “Буряад үнэндэ” толилогдохоёо байхада, авторынь өөрөө редакцидамнай ерэжэ уншаад, элдэб алдуунуудые, үлүү-дутуу сэглэлтын тэмдэгүүдые зүбөөр табижа, үшөө дахин бадаг бадагаарнь уншаад, “полоса” дээрэнь гараа табиһыень һанадагби. Зохёолойнгоо хэзээ толилогдохыень утаһаар хонходожо лаблаад, бидэндээ ерэжэ уншахадань, баяртай байхаш.

Гансашье Хоца Намсараевич бэшэ, мүн бусад бэлигтэй зохёолшод – шүлэгшэд Дамдиновай зохёолнуудые уншажа, һанамжа дурадхалнуудаа оруулдаг байһан, тиигэжэ автор шүлэгүүдээ олон удаа мүлижэ, уншагшадтаа дурадхадаг байһан. Залуу зохёолшодшье, тэрэнэй бэшэһэн мүрнүүдые дэмжэгшэдэй дунда Чимит Цыдендамбаев, Жамсо Тумунов, Аполлон Шадаев гэгшэд болон бусад ахамад зохёолшод “һанаһанаа бэелүүлхыень, һарбайха абахыень” залуу нүхэртөө хүсэдэг һэн гэжэ Николай Гармаевич дурсадаг һэн.

Ахамад зохёолшодһоо магтаал - заабари абаһан поэт саашадаашье “залуушуулаа дэмжэдэг байхамни болтогой!” гэжэ нангин уялгаяа мэдэржэ, ямаршье тушаалда ажаллахадаа, Уран зохёолшодой холбоондо, “Байгал” сэтгүүлдэ хүдэлхэдөөшье, ниитэ ажал ябуулгадашье байхадаа, энэ ёһо гуримаа баримталдаг байһыень удаадахи үеын зохёолшод һанажа, баясажа байдаг бэлэй. Тэдэнэй дунда мэдээжэ зохёолшод: Мэлс Самбуев, Даша Дамбаев, Владимир Лоргоктоев, Георгий Дашабылов, Баир Дугаров, Булад Жанчипов, Андрей Румянцев болон бусад – эдэмнай бултадаа бүгэдэндэ мэдээжэ зохёолшод лэ! Аха нүхэртөө Даша Дамбаев иигэжэ хандаһан юм:

Бархан уулын баян түүхэ залган,

Баргажан нютагаа дуунай

дээжэдэ хүргэлэйш,

Буряад шүлэгэй шэнэ эршэ һунган,

Булта зоной магтаал солодо

хүртэлэйш,

Ээм дээрэм гараа табижа дүнгэн,

Эдир мэтээр залан, дэмжэн, үргэн

Абьяас үгэһэн шинии аша ехэ.

Хуурмаг бэшэ, үнэн нүхэдөө нэгэтэ

Хургаа даран тоолохо болобол

гэнтэ

Эгээн түрүү шамай дурдан нэрлэхэб,

Эрын дээжэ хүбүүдэй нэгэн гэхэб.

Бэлиг түгэс зохёолнуудые бэшэхэһээ гадна, Николай Гармаевич эрхим оршуулагша байһан. Түрэл буряад хэлээрээ А.С. Пушкинай, М.Ю. Лермонтовэй, Н.В. Гоголиин, В.В. Маяковскиин, С.А. Есенинэй, А.Т. Твардовскиин зохёолнуудые оршуулхадаа тон наринаар, гүнзэгы удхыень уран гоёор уншагшадта хүргэһэн, түрэл буряад хэлэнэйнгээ шэдитэ баялиг эрхим һайнаар хэрэглэһэн байдаг.

Николай Гармаевичай зохёолнуудые ород хэлэндэ Россиин элитэ ехэ шүлэгшэд оршуулдаг һэн, тэдэнэй тоодо Евгений Евтушенко, Роберт Рождественский, Римма Казакова, Юрий Левитанский, Олег Дмитриев, Андрей Румянцев, Владимир Липатов болон бусад бии һэн. “Мүшэтэ харгы” гэжэ сонедүүдэйнь гүрлөөе ород хэлэндэ Андрей Румянцев оршуулһан, удаань Дамдиновай дүршэл халан абажа, өөрөөшье ородоор иимэ гүрлөө бэшэжэ толилуулһыень һанадагби. Һайн һайхан хэрэг дахуултай гэдэгтэл, иимэ гүрлөөнүүдые, минии һанахада, Мэлс Самбуев, Георгий Дашабылов болон бусад бэшэжэ, оюун бэлигээ туршаа һэн. Гүрлөө бэшэхэдэ, бэлэн бэшэ, өөрын онсо эрилтэтэй, тон нарин хэлбэритэй, энээн тухай Николай Гармаевич зохёолнуудайнгаа согсолборидо тайлбарилһан байдаг. Николай Дамдинов үнэхөөрөө агууехэ СССР гүрэнэй аха дүү республикануудай зохёолшодтой танил, зохёохы хани барисаатай байһан. Олон республика, хизаар, можонуудһаа шэнэ номууд манай шүлэгшэдэ ерэжэл байдаг һэн. Расул Гамзатов, Мустай Карим, Кайсын Кулиев, Владимир Санги, Юрий Рытхэу болон бусад манай шүлэгшэнтэй танил, зохёолнуудаа оршуулалсадаг байһан.

Бүри үбгэрхэ тээшээ Николай Дамдинов манай эрхим хүгжэмшэдтэй уран гоё дуунуудай үгэнүүдые бэшэһэн, тэдэнь “дали жэгүүр ургажа”, мүнөөшье арад зомнай “Алтан дэлхэйн жама ёһоор”, “Уулахан Барханай орой дээгүүр”, “Үргэн Хүнтэй”, “Багахан Борынгоо ульгамые”, “Боориёо тойроһон”, “Амрагай хэшэг” гээд лэ, Анатолий Андреев, Базар Цырендашиев болон бусадай зохёоһон дуунуудые мэдээжэ артистнууд, залуушуул, үндэршье наһатайшуул – бүхы араднай дуулажа, сэдьхэлээ ханажа байдаг бэшэ гү?

Нэгэтэ би: “Урдань залуу ябахадаа, юундэ иимэ гоё дуунууд болон зэдэлхэ шүлэгүүдые бэшэдэггүй гээшэ һэмта?” – гэжэ асуубаб, тиихэдэмни, “Минии шүлэгүүд хэлбэри маягаараа дуунда таарахагүй гэжэ һанадагни буруу байгаа, саашадаа дуун болохоор мүрнүүдые бэшэхэб”, - гээ бэлэй.

Мэдээжэ шүлэгшэн тухай дурсалгын мүрнүүдэй түгэсхэлдэ үшөө нэгэ ушар тухай хөөрэхэм. Николай Гармаевичай эсэгэнь, Дамдин Гармаев, колхозой түрүүлэгшэ байһанаа, 1937 ондо хамалганда абтагдашаһан. Таба наһатайһаа эсэгэеэ алдаһан хүбүүн ажабайдалай хүшэр хүндэ сагуудые гаталһан ааб даа. Нэгэтэ, 80-яад онуудта, бидэ амаралтын газарта - зуһаланда байдаг һэмди. Үбһэ хуряалгын үедэ эндэхи ажахын малда тэжээл бэлдэлгэдэ хабаадаха үүсхэл дэмжэнгээ, зуһалангай хорёо соо ургаһан хадалан сабшажа, совхоздо тушааха гэлсэбэбди. Колхозой түлөөлэгшэд хажуур бүлюу, аса тармуур асарба. Түрэл нютагтаа жэл бүхэндэ үбһэндэ ябадагаа мартаагүй бидэ тэрэ үдэртөө сэдьхэлээ ханатараа, хүлһөө аршатараа сабшабабди. Наранай орохо тээшэ бидэнээ ехэл анхаржа, адаглажа байһан эмхидхэлшэмнай “эдэ Баргажанай хүбүүд бүһэдөө хүрэмэ һэбхүүл соо үбһэ сабшажа һураһан хадаа түрүү һуурида гараба” гээ һэн. Нэгэдэхи һуурида Дамдинов гараба, удаань минии нэрэ дурдагдаа, гурбадахинь бидэнһээ аха наһатай Сергей Михайлович Хабалов байгаа һэн. Альга ташалган, энеэлдээн, хүхилдөөн боложо, гэр гэртээ тараа һэмди.

Николай Гармаевич Дамдинов 1999 оной намар 67 наһатайдаа бидэнтэеэ хахасан ошоо һэн. Хахасалгын ёһололдо хүн зон, нүхэдынь, нютагаархидынь, юрэ уншагшад олоороо сугларжа, элитэ ехэ зохёолшомнай зохёолнуудаараа, эдэбхи түгэс ниитэ ажал ябуулгаараа арад зондоо хүндэтэй болоһон, манай ороной арадуудай хани барисаа бэхижүүлгэдэ асари ехэ хубитаяа оруулһан, түрэл Буряад оронойнгоо, арад зонойнгоо нэрые уласхоорондын оршондо суурхуулһан хүн мүн гэжэ тэмдэглээд, “үргэн талаар ябаһандал наһанайнаа зам гаталһайб” гэһэн хүсэл эрмэлзэлээ бүри мүһэн бэелүүлжэ шадаа, тэрэнэй гаталһан замые “мүшэтэ харгы” гэжэ нэрлэхээр лэ гэжэ “Сонедүүдэй гүрлөөгэй” нэрээр уран зохёолшотой хахасаһан нүхэдынь мэдүүлээ һэн.

Дурсалгынгаа түгэсхэлдэ зохёолшын захяа дурдаха хүсэлэнтэйб:

Бололтой сагые оножо түрэһэн

үбгэмби,

Бодото эрдэмэй мандаһан үеые

үзэбэлби.

Һаруул гүнзэгы ухаагаа таанадни

харуулаат,

Һарада гаргажа, мөөр тэргэеэ

мухарюулаат...

Харин, хүбүүдни, дашууралаа

татад гээрэйт,

Хандагайта талаяа,

аршаан булагаа үлөөгөөрэйт,

Амилха агаартай, ундалха сэбэр

ундатай

Ажаһуухатнай болтогой,

амар жаргалтай...