​Хуһан модоной аша туһа

"Буряад үнэнэй” 95 жэлэй ойн баярые угтаха үедэ Захааминай уран зохёолшодой нэгэдэлэй гэшүүн, Санагын дунда һургуулиин түрэлхи хэлэнэй болон литературын багша Таисия Мархаева айлшалжа, манай сурбалжалагшатай хөөрэлдэбэ.

- Таисия Хандуевна, тамнай шүлэг зохёолнуудые бэшэхэһээ гадуур хизаар ороноо шэнжэлхэ ажал ябуулнат. Тиихэдээ түрэл байгаалияа хамгаалха асуудалнуудые хурсаар табинат. Тиимэһээ һүүлэй үедэ хэһэн шэнжэлэлгэтэеэ манай уншагшадые танилсуулыт даа…

- Һүүлэй үедэ нютагайнгаа ургамалнуудаар һонирходог болонхойб. Манай багша, ирагуу найруулагша Аюша Доноев сэсэгүүдые магтаһан олон шүлэгүүдые зохёогоо һэн. Тиихэдэ Ринчин Бальжуров Доржо Шагдуров хоёрой “Сагаан дали” дуун бүхы буряад нютагуудта зэдэлжэ байдаг. Харин манай эндэ ургадаг модод тухай балай ехээр бэшэгдээгүйнь гайхалтай юм. Тиимэһээ хуһан модо шэнжэлжэ эхилээб.

- Би багадаа “Зуун нарһад”, “Бүхэтэр хуһан” гэжэ уран гоё үгүүлэлнүүдые уншаһанаа һайн һанадагби. Чингис Гуруевай шүлэгөөр зохёогдоһон “Хуһахан” дуу мэдэхэгүй буряад зон хомор. Манай ой тайга соо элдэб олон тоото модонуудай дунда дун сагаахан хуһанай ургахынь харахада, ямар гоёб даа. Тэрэнэй гол, үндэһэ, улха, үйһэ, шүүһэ, гүлгэ, намаашье урда сагһаа арад зон ажабайдалдаа хэрэглэдэг гэжэ мэдээжэ. Энээн тухай мүнөөнэй залуушуулай һайнаар мэдэхэгүй дээрэһээ танай шэнжэлэлгэ залуу үетэндэ һонирхолтой, туһатайшье байха гэжэ һанагдана...

- Манай хада уулануудта, нютаг нугын заха, уһа мүрэнэй эрье зубшан, тэгшэшье, хэжэлүүр ара, үбэрөөр ургадаг модон юм. Ургаһан газарһаань боложо, ондо ондоо түхэлтэйгөөр, гол бэень бүдүүн ба нарин, тэгшэ зуйбаа гү, али барьяа бүдүүн, һалаа болон газаа талань ондо ондоогоор ургадаг. Ара таладаа шэнэһэн модонтой холилдожо, тэдэ хүдэр мододой дали доро ургахадаа, зуйбаа бэе талатайгаар тэгшэ үндэрөөр ургадаг юм. Харин хадын энгэр талын хуһад багжагар ехэ, бүдүүн бэетэй, мантан томо һалаануудтай, набша намаа ехэтэй. Тэгшэ газарта холисо шэнэһэн модогүйгөөр ургахадаа, набтаршагшье һаа, һалаа набша ехэтэйгээр ургаха. Энээнһээ гадна, орьёл шулуутай, хабсагайтай газараар ургадаг хуһад аргагүй бүхэ шанартай байдаг гэжэ хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Викулий Шагдурович Хадаев багшамнай хөөрэжэ үгэһэн юм. Хуһанай үрэһэн элбэгээр таража, хаанашье тааража ядангүй тэрэ ургадаг.

- Хуһаар хэгдэдэг, урлагдадаг зүйлнүүд олон. Ажабайдалай хэрэгсэлнүүдые харахада, хуһаар хэгдээгүй зэр зэмсэг элбэг. Бүхы бариха багажа зэбсэгһээ захалаад, уран нарин бүтээлнүүд хүрэтэр хуһан модоор дархалагдаһан байха. Эдээн тухай мандаа хөөрэжэ үгыт даа.

- Хуһанай бэе талаһаань гү, али үндэһэнһөөнь, үгышье һаа, улха шоодхоһоонь, һалаа хальһанһаань, үйһэнһөөнь элдэб янзын бүтээлнүүдые хэдэг. Хуһан модон ехэ бүхэ, даб гээд хухархагүй, дабирхайгүй, хуһаар хэгдэһэн юумэн хүнэй гарта зөөлэн, хүнгэн, таатай.

Урда сагһаа манай нютагта хуһаар шарга, тэргэ, амһартануудые, дарханай тоногуудые бүтээжэ, ажабайдалдаа хэрэглэдэг байгаа. Юундэб гэхэдэ, хуһан модон бүхэ шанартай, гоё һайхан юм. Хуһанай улха шоодхоор матаар аяга, шанага, агнууриин натруушха, гааһа бүтээдэг байгаа. Дээрэ хэлэгдэһэнэй ёһоор, тэгшэ шулуун адхатай газарта ургаһан хуһан яһала бүхэ аад, уян, тиимэһээ шаргын үргэ, дугааг, үргэбшэ мэтые матажа хэхэдэ, угаа тааруу. Өөрынгөө түхэлөөр элдэб аргаар нугаржа ургаһан хуһаар шаргын буулга, эмээлэй бүүргэ, аргамжа татаха гохо хэдэг. Һалаатаһан хубяарнь хэгдэһэн үбһэнэй гохо, гурбан хургатай аса харахада, нюдэ баясуулмаар.

- Хуһанай шоодхо (капы) тухай онсолон хөөрыт даа.

- Тэрэ хадаа хуһанай узуурта баржыжа, тобогор түхэреэн түхэлтэйгөөр ургаһан хуби, хуһан бүхэндэ байдаггүй юм. Тэрэниие бэдэржэ олохо хэрэгтэй. Энэ хубяарнь аяга, бэлмэрэй сохюур, модо дархалха тоногуудай эшэнүүдые, гааһа, натруушха гэхэ мэтэнүүдые бүтээдэг. Иимэ шоодхоор хэгдэһэн аягые элдэб янзаар нэрлэдэг байха: улаан аяга, шоодхо аяга, үндэһэн аяга. “Үндэһэн” гэжэ нэрлэгдэһэниинь зүб нэрэнь болоно ха. Юундэб гэхэдэ, хуһанай үндэһэндэ баржыжа ургаһан хубяарнь хэгдэнэ гээшэ. “Шоодхо” гэжэ нэрыень тайлбарилаад үзэхэдэ, иимэ: зунай үедэ хуһанай энэ хубииень абажа, газаадахи хальһыень (түмэжыень, холтоһыень) наринаар хуулан абахада, хурса үзүүртэй нюдэд гэхэ гү, али гадар хальһан байдаг, энээнииень щёткотой жэшэжэ, буряадшалан “шоодхо” гэжэ нэрлээ ха. Энэ шобхо хубииень хурса хутагаар, һүхөөр арилган ташахада, аргагүй гоё түхэл зурагтай хуби харагдадаг. Энэнь хуһанай хатахада, ямаршье заби-хахархай гаража хатахагүй, хуһанай эгээл бүхэ хубинь гээшэ. Шоодхын нойтон байхадань, матажа хонхойлгоод, аяга шанага хэдэг байһан. Түнхиһэн нойтон шоодхоёо уһанда шанажа бусалгаад хатаадаг. Юундэ шананаб гэхэдэ, түргэн хатаха, тиихэдээ бүри бүхэ болодог. Хатаһан хойнонь аяга шанагын түхэлтэй болгохо, һайнаар мүлижэ арилгаад, тоһо түрхижэ, мүнөө лаагаар шэрдэжэ, зураг хээень эли тодо болгодог. “Улаан” аяга гэжэ нэрлэһыень тайлбарилха хүсэл түрэнэ. Урда сагта ондоо нютаг оронуудһаа үндэһөөр хэһэн аяганууд аралжаа наймаанда ерэдэг байгаа. Эдэ аягануудай газаа тала улаан үнгэтэйгөөр харагдадаг байһан ушарһаа “улаан аяга” гэжэ нэрлэгдээ ха. Иимэ шоодхо ганса хуһанай үндэһэндэ байдаг бэшэ, элдэб түрэлэй мододто дайралдадаг: мойһондо, бургааһадта, дулаан болон хүйтэншье оронуудай мододто.

- Хуһанай улха гээшэ юм бэ? Тэрээгээр юу хэдэг юм?

- Улха хадаа хуһанай дээшээ ургаһан бэе таладань тобойжо ургадаг юм. Теэд тэрэ хуһан бүхэндэ байхагүй. Ой соогуур ябахадаа адаглан харахада, нэгэ улхатай модоной байбалнь, тойроод олохон хуһанда улха үзэгдэдэг, юундэб гэхэдэ, улхатай модонһоо унаһан үрэһэнһөө тэдэ ургана. Модоншье хүрэтэрөө уг гарбалаа, шарай үнгэеэ баримталдаг юм байна. Энээниие ойлгожо ябахаар лэ даа. Хуһанай улха баһал бүхэ барилгатай, энээгээр аяга шанага гэхэ мэтын хэрэгсэлнүүдые бүтээдэг. Һайнаар мүлижэ арилгаад харахада, баһал үнгэ зүһэнь гоё, һолонготоһон, долгитоһон хээ нюдэ баярлуулдаг.

Хуһанай шоодхо болон улха хоёрһоо гадуур хуһанай гол бэеын мяхан (текстура - волокно) долгитон ургаһан байдаг, энэнь хуһанай эгээ бүхэ, һайн хубинь гэжэ сэгнэгдэдэг. Хуһанай узуур талада нэгэ шүүрхын ута соо энэ хубинь байха, энээгээрнь таряагаа нюдэхэ уур хэдэг. Долгитоһон барилгатай хуби хуһанда утаар байдаг, тэрэниие “хүмэдхэ” гэжэ нэрлэдэг. Энэнь урда жэлнүүдтэ үйһыень хуулаһан хуһанда, хүнэй һүхөөр сараа гаргаһыень зубшан ургаһан байдаг. Тиимэһээ иигэжэ хэлэхэдэ болоно: хуһанай эрэмдэг ороод, саашадаа ургаһан, амидарһан шарха (һорьбо) гээшэ. Энээгээр һүхын, алхын, балтын эшэ хэхэдэ таатай, бэлээр хухархагүй, бүхэ шанартай. Хуһан - дабирхайгүй модон юм, тиимэһээ амһарта хэдэг байһан: хүнэг, торхо, бэлмэр, аяга, шанага, халбага.

- Үйһэн тухай хөөрэлдэе...

- Хуһанай үйһөөр түйсэ, торхо, тоорсог, һабяа, гуталай дүрэнхэ, онгосо гэхэ мэтые урладаг. Үйһэн хура бороодо нородоггүй юм. Тиимэһээ урдандаа манай элинсэг хулинсагнай гэр бараанайнгаа, дал дамхуугайнгаа хушалтада хэрэглэдэг байһан, мүнөөшье хэрэглэнэ. Үшөө тиихэдэ сэхэ һайхан хуһаар банза номынгоо годлиин һурша хэдэг. Энэ талаар Буряадай габьяата багша Дамба Ульзетуев ехэ ажал ябуулна. Дамба Доржиевичай хэлэһээр, банза номоо буга турагай, хадын ямаанай, һарлагай эбэрээр бүтээгээд, үйһөөр нягталжа орёоно. Иихэдээ саһа бороонһоо, хүйтэн халуунһаа шанараа алдахагүй болоно.

- Манай “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй гэшүүн, ирагуу найрагша, арадай дархан алдартай багша, “Үнэнэй” үнэн нүхэр Валерий Дашеевич Цыбиков холо ойгуур сууда гаранхай. Үйһөөр тэрэнэй урлаһан олон тоото зүйлнүүд үзэмжэнүүдтэ табигдажа, олоной анхарал татадаг. “Буряад үнэнэйнгөө” хуудаһануудта олондо һонирхолтой “Арадай дарханай хэшээлнүүдые” гаргажа байдаг. Мүнөөшье сониноймнай ойн баярта ехэ эдэбхитэйгээр хабаадажа, Захааминайнгаа болон Ивалгын зониие олоор урижа, “Буряадай түрүү хүнүүд” болоһон лауреадуудаа, “Үнэнэйнгөө” ажалшадые халуунаар амаршалаа.

- Валерий Дашеевичнай тиимэл урагшаа һанаатай хүн юм. Мэлс Самбуевай ой тэмдэглэхэдэмнай, суута поэдэй дүрые үйһэн дээрэ урлажа, шүлэгүүдыень бэшэжэ, һургуулиимнай музей шэмэглээ һэн. Тиихэдэ баһа хэдэн хэшээлнүүдые үнгэргөө бэлэй.

- Хуһанай эм домтойнь үнинэй мэдээжэ...

- Тиимэ даа. Хуһанай эм домтой хубинуудынь арад зон ажабайдалдаа үни холоһоо хэрэглэдэг. Тоолохо болоо һаа, иимэ: шүлтэ (чага), намаа набша, гүлгэн, шүүһэн. Хуһанай намаалха үедэ шүүһыень абажа хэрэглэдэг, нальхинь саахар ехэтэй юм. Энэ нальхинь олон жэлдэ сугларжа, шүлтэ бии болодог. Шүлтын үдхэн шүүһэ бусалгаад уухада, хотодо ехэ һайн, хотын үбшэ эдэгээдэг. Нойроо алдаһан, һанаагаа зобоһон хүндэ ехэ туһатай. Урашуул модон хэрэгсэлнүүдээ будажа, яһала һайхан, бүхэ болгодог. Эндэ нэмэжэ хэлэхэдэ, хуһаар хэгдэһэн зэр зэмсэгээ хура бороондо байлгахагүй юм, түргэн үмхирдэг. Матамал байгаа hаа,тэрэнь сэхэршэдэг.

- Энэ асуудалаар Валерий Дашеевичтэй ехэ хөөрөө дэлгээ һэмди. Имагтал хуһан бэшэ мододһоо юундэ иигэжэ илгарнаб гэжэ тэрэнэй харюу шагная.

- Уян нугархай хуһан модон хабарай эхилхэтэй сасуу газар уһанайнгаа шэмэ шүүһые бэедээ шэнгээжэ, бүхы һалаа набшануудаараа тараана. Хуһан хадаа арюун сэбэрэй һүлдэ тэмдэг мүн.

Байгаалиин бэлэглэһэн сэгнэшэгүй ехэ баялиг болохо хуһан модые гамнажа, гамтайгаар хэрэглэжэ байял гэжэ уряалаад, Таисия Хандуевна багшын саашанхи ажалдань амжалта хүсэе.