​Баян түүхын хуудаһа иран...

Дээдэ Хэжэнгын дунда һургуулиин түүхэ аяар холын 1917 онһоо эхитэй. Тэрэ үе сагай түрүү һанал бодолтой Пориин Базар гэжэ хүнэй гэртэ элдэб наһанай үхибүүдые суглуулжа, тэдэниие хуушан монгол бэшэгтэ, тоо бодолгодо Хоца Намсараевич Намсараев һургажа эхилһэн байна. Түрүүшын шабинарайшье нэрэнүүд түүхэдэ эли: Тушинов Намжал, Дамдинов Дагба, Балданов Банзарагша, Гунзынов Жаадай, Найданов Дугдан, Базаров Дамдин болон бусад. Һүүлдэнь Хоца Намсараев Краснов гэжэ ород багшые ерүүлжэ, үхибүүдые ород хэлэндэ һургажа эхилһэн байна.

1920-1930-аад онуудаар Шанаа, Тэндит, Сагаан Хушуун гэжэ нютагуудта багахан һургуулинууд байгуулагдаа бэлэй. Тэндэ ажаллаһан багшанар гэхэдэ, Цыремпил Доржин, Хуса Намжилон, Бал-Самба Лхасаранов, Дэлгэр Дариев, Бато Базарон болон бусад.

1929 ондо Эдэрмэгтэ түрүүшын коммуна эмхидхэгдээ, тэрэл жэлдэ бүхы багахан һургуулинууд нэгэдүүлэгдэжэ, Эдэрмэгэй эхин шатын һургуули байгуулагдаа бэлэй. Тэрэ һургуулиин түрүүшын багша 19-тэйхэн Рабдан Цыремпилов болоо. 1930 ондо энэ нютагта аймшагтай үйлэ хэрэгүүд тохёолдожо, һургуулиин түүхэдэ өөрын мүр сараа үлээһэн байна: ангиин дайсадай хорото гарһаа зургаан коммунарнууд хосорһон, тэдэнэй тоодо эдэбхитэй, урагшаа һанаатай залуу Рабдан багша наһанһаа хахасаһан юм. Тэрэ аймшагтай ушарай һүүлээр Эдэрмэг нютагта Александра Ильинична гэжэ залуухан багша ерэжэ, зургаан жэлдэ хүдэлһэн байгаа.

1940-1950-яад онуудта олон багшанар энэ һургуулида ажаллаһан намтартай. 1963 ондо Эдэрмэгэй эхин шатын һургуули Дээдэ Хэжэнгын найман жэлэй һургуули болоо бэлэй. Түрүүшын захиралаар Цыренжапов Цыдып Гармаевич ажаллаа.

1965 ондо нютагай эрдэмэй гуламта дунда һургуули болоо һэн. Һургуулиин захиралаар томилогдоһон Анатолий Дашиевич Балданов үхибүүдэй, түрэлхидэй болон багшанарай сэдьхэлдэ дулаахан дурсалгануудые үлээһэн юм. Эрхим хүтэлбэрилэгшэ, эдэбхитэн, бэлигтэй багша бүхы Дээдэ Хэжэнгын арад зоной дунда хүндэтэй байһан гээшэ.Тэрэ сагта Эдэрмэг, Хөөрхэ, Вознесеновкэ, Леоновко һууринуудай үхибүүд энэ һургуулиин дэргэдэхи интернадта байрлажа һурадаг һэн. Анатолий Дашиевичай ажаллаха үедэ һургуулиин бааза нилээд бэхижүүлэгдээ, һургуулиин байшангууд ехэ болоо, тамирай зал болон мастерскойнууд баригдаа. 1967 ондо дунда һургуулиин түрүүшын выпуск болоһон юм.1970- 1990-ээд онуудта Дээдэ Хэжэнгын сомоной харьяата газар дээрэ дунда һуралсалай эрдэм мэдэсэ үгэдэг ори ганса һургуули байһан. 1997 ондо энэ һургуулида нютагай суута ирагуу найрагша Бато Базароной нэрэ олгогдоо бэлэй.