​Орон нютагаа омогорхон шэнжэлээ

Бэшүүр аймагай Шанага тоонтотой Сергей Михайлович Куршев 1945 оной Агуу Илалтын жэлдэ (модон тахяа) түрэһэн хадаа юм гү, али байгаалиин табисуураар юм гү, али өөрын онсо һонирхолоор юм гү, оршон тойроноо ойлгохо, тоонто нютагаа, хизаар ороноо шэнжэлхэ онсо һонирхолтой хүн. Тиимэһээ хэдэн асуудалтайгаар Сергей Михайловичта хандабабди.

- Сергей Михайлович, Дондок Улзытуевай шүлэг уран гоёор уншажа байхыетнай шагнажа, ехэтэ баярлаа һэм. Тиимэhээ нэн түрүүн иимэ һайнаар буряад хэлэ хаанаһаа мэдэнэт гэжэ һонирхое.

- Нагасын талаһаа Башлитан угайб, элинсэг төөдэймнай баруун тээһээ ерэһэн Андрей Кауровта хадамда гараһан түүхэтэй. Тиигээд лэ Шанагада Куршевтэн бии болоһоор хэдэн үе үнгэрөө. Гэр бүлэдэмнай бултадаа буряадаар харилсадаг. Хаанашье ябахадаа буряадаараал хөөрэлдэхэеэ оролдодогби. Зариман энэ ород хүн аад лэ, ямар һайнаар буряадаар хэлэдэг юм гэжэ гайхадаг.

Хунилын (Куналей) СПТУ-да һуража, жолоошоной мэргэжэлтэй болоод, сэрэгэй албанда мордоходоо, мэргэжэлээрээ Уссуриин хизаарта алба гарааб. Удаань үдэшын һургуули дүүргээд, Эрхүүгэй багшын дээдэ һургуулида ороод, тэндэhээ Улаан-Yдэ ерэжэ, Буряадай багшын дээдэ һургуули түгэсхөөб. Тиигээд лэ багшаар наһаараа хүдэлөөб.

- Таниие дүй дүршэлтэй, мэдээжэ багша, маршал Жуковай медаляар шагнагдаһан, “Хүндэлэлэй Тэмдэг” орденой кавалер гэжэ мэдэнэбди. Мүн баһа ганса хэшээлнүүдые үнгэргөөд лэ ябаагүй, һуралсалһаа гадуур ехэ ажал хэдэг байгаат. Тэрээн тухайгаа хөөрэжэ үгыт даа.

- Би багаһаа хойшо түрэл нютагайнгаа түүхээр, байгааляар һонирхожо ябадагби. Элдэб кружогуудые эмхидхэжэ, нютагайнгаа эдиршүүлые хабаадуулааб. Үхибүүд илангаяа мэргэн буудалгада, ябагаар, велосипедээр аяншалгада дуратай һэн. Тиигэһээр “КЕДР” (клуб единых добрых ребят) гэжэ бүлгэм эмхидхээб. Клубай гэшүүд ветерануудта, нютагайнгаа наһатай зондо шадалаараа туһалдаг һэн. Хүдөөдэ ажал барагдаха бэшэ даа. Уһа түлеэнһээ эхилээд, огород малтаха, тариха, уһалха, шоройлхо, ургасыень хуряаха гээд лэ туһалалсажал байдаг hэмди.

- Тиихэдээ аяншалгануудаа үргэлжэлүүлһээр лэ байгаат…

- Нютагаймнай хада ууланууд, булаг горхонууд, тала нуганууд, тэдэнэй нэрэнүүд һонирхолыем ехээр татадаг. Энэ һонирхолоо шабинартаашье дамжуулха гэжэ оролдодог байгааб. Нэгэтэ номой санда “Топонимика Бурятии” гэжэ ном уншахадаа, олон алдуунуудые оложо голхорооб. Тиигээд лэ энэ ажалдаа бүри шэлжэн орооб.

«Ород Буй» hуурин урданай хэлэнһээ оршуулхада, хандагай, буряадшалбал, «Хандагайта» болоно. «Таагай» гэжэ урда сагта эндэ ажаһууһан кыргызуудай үгэһэн нэрэ – «хада» гэһэн удхатай. «Малхаа» гээшэмнай хонишон гэһэн удхатай. Тиимэһээ эндэ урда сагһаа хойшо хони үдхэдэг байгаа гэжэ гэршэлнэ. «Кукуцел» гээшэмнай буряадаараа «Хүхэ сээл» гү, али сэнхир хүхэ гэһэн удхатай болоно. «Харасун» гээшэ бүгэдэндэ ойлгосотой гэжэ һанахадашни, зариман юундэ, хаана хара сүн гэжэ байдаг юм гэжэ гайхадаг. Хара усун (уһан) гэжэ мүнөөнэймнай буряадууд ойлгохоёо болёод ябанал даа. Тиихэдэ Сагаан хүтэлые “Белый перевал” гэжэ хэлэхэ хүнүүд байна. Харин энэмнай буряадаараа ташалан гэһэн удхатай болоно, ородоор косогор болонол даа. Ганса мандашье бэшэ, олон тээ «Хүндэлэ», «Хүндэлэн» гэһэн нэрэ бии. Энээниие “поперёк” гэжэ ехэнхи зон ойлгодог. Харин минии ойлгосоор, энэмнай хүндэлхэ, хүндэтэйгөөр угтаха гэһэн гүнзэгы удхатай үгэ.

- Сергей Михайлович, ябаһан, үзэһэн түүхэтэ газарнууд тухайгаа тобшохоноор хөөрыт даа.

- Шабинартаяа ойро тойронхи газар дайда бултыень ябажа хараабди, түүхэ домогтойнь танилсаабди. Манайшье нютаг ехэ һонин юм. Таанад, сурбалжалагшад, Түгнын түхэреэн тала гэжэ бэшэдэгта, харин манай Дондок Улзытуев “Ая гангата орон” гэжэ дэлхэй дүүрэн суурхуулаа гэжэ омогорхожо ябадагбди. Нютагтамнай үзэсхэлэн hайханшье, түүхэ домогто ороһоншье олон уула хаданууд, хабсагайнууд, гол горход бии.

Бэшэгтэ хаданууд гэжэ нэрлэгдэһэн урданай бэшэгүүдтэй хабсагайнууд бии. Тиихэдэ зургаан булантай гэхэ гү, али зургаан ханатай шулуун хүрдэ Ашабагадай Ара Хэрээтын (анхан 1765 ондо баригдаһан), мүнөө Амгалантын гэдэг, дасанай дэргэдэ олоной һонирхол татадаг. Хайсагарай Эреэн хада, Гутайн Бүргэд байса, Ара Хэрээтын Бэшэгтэй байса, Бэшүүрэй Хойтти хада (ородууд Хоци гора гэдэг) баһал һонирхолтой юм. Нарин Хүндын байсада манай ээрын 1-дэхи мянган жэлэй хүүрнүүдэй хабтагай шулуунууд (плиточные могилы) гурбан модоной зайда һунадаг. Иимэ гоё һайхан, түүхэ домогто нютагаараа бидэ омогорхожо ябая гэжэ шабинарайнгаа дүүрэн мэдэрһэндэ баяртай ябадагби.

- Үшөө нэгэ асуудал. Таниие урданай наадануудаар һонирходог гэжэ мэдэнэбди. Ямар наадан танда илангаяа һонирхолтойб, шабинартаа ямар наада заадаг һэмта?

- Бага балшар ябахадаа, шагай, шатар, лаптаа, городки, волейбол, футбол яһала наадаhан байнаб. Харин мүнөө үтэлшөөд, юу нааданаб гэхэбиб даа. һүүлэй үедэ “Буряад үнэмнай” олон наадануудые, тэрэ тоодо “Эрын гурбан наада”, “Шагай наада”, “Һээр шаалгые” ехэ дэлгэрүүлнэт. Тиихэдэ, “Тэбэг сохилго” нааданда анхарал хандуулагданагүй гэжэ сэхэ хэлэһүү. Энэ наадамнай ехэ һонин байхаһаа гадна, хүн бүхэнэй шадал хүсэ, арга дүрэ хүгжөөдэг гэжэ би тэмдэглэхэ байнаб. Энэ наадан ехэ удха шанартай юм. Дээдэ үеымнай зон ойлгодог байгаа: энэ наадан үе мүсын, нюрга бөөрын үбшэнүүдhээ һэргылдэг.

Һээр шаахадаа, хүн бүхы хүсэеэ элсүүлжэ, оньһыень олохо, оножо сохихо арга бэлигтэй болоно. Баhа каратист шэнги шанга гартай болоно. Альганайнгаа эрмэгээр амба сарай һээр хуха сохижо байһан хүн ондоо юушье хуха шаахал, хэзээдэшье бэеэ хамгаалха аргатай ха юм. Багаһаа барилдажа ябаһан хүнүүд бүхэриг шамбай, шуран солбон байдаг. Эбэр номо дэлижэ, зэнгээ дуу зэдэлүүлжэ, мэргэн түргэн годлинуудые табижа байһан хүн хэзээ муу ябахаб даа. Эмниг мори һургажа, хүлэгые унажа, хии hалхинтай урилдажа ябаһан хүнэй бахархал юунтэй жэшэхэб. Иигэжэл буряадууд ёhо заншалаа сахижа, элүүр энхэ, урагшаа һанаатай, урма зоригтой ябаг лэ даа гэжэ хүсэхэ байнаб.

- Зай, Сергей Михайлович, буряад хэлэеэ үргэжэ, орон нютагаа шэнжэлжэ, урданай юумэ һэргээжэ ябаһандатнай, мүнөө һайн зугаа, һонирхолтой хөөрөө дэлгэһэндэтнай тандаа баяраа мэдүүлнэбди.