​Үбгэдэй хөөрөөнһөө

Лусадые тахижа эхилһэн түүхэ

Урдын урда сагта Бурхан багша хүнүүдые бии болгоод, һанаандаа «эдэ хүбүүдни хайшан гэжэ амидарха гээшэб» гэжэ бодолгодо абтаад байтараа, амидарха зэбсэгыень загahанай толгой соо хэжэ, загаһан болгожо, гол соо табижа, «эгээн түрүүн хүнүүд ундаа харяахаяа голдо ерэжэ, уһа ууха, тиигээд загаһа барижа хооллохо болоно» гэжэ һанаад, һанаһанаа бүтээбэ.

Урдын хүүр бии ха юм даа: хүниие нэгэ дахин хооллуулха гэбэл, загаһа үгэ, харин наһан соогоо хоол хомогтой ябахынь тула урга (багажа зэбсэг) үгөөрэй.

Хүнүүд Бурхан багшын һанаагаар эгээл түрүүн уһа уужа, ундаа харяагаад, загаһа барижа эдеэд,толгой соонь байһан зэбсэг хараад, түрүүшээр модо шулуугаар зэбсэгүүдые хэжэ, агнажа эхилһэн домогтой. Хожомынь хэрэгтэй багажа зэбсэгээ бултыень бүтээhэн байна. Үнэхөөрөөшье, тиимэ байhан байгаа бэзэ.

Урдань манай нютагай нэгэ үбгэжөөл томо гутаар олзолоод, толгой соохи яhануудыень нэгэ нэгээр гаргажа үзэхэдэнь, hүхэ шэнги хурса яhaн, хюрөө шэнги ирзагар яһан болон хүнэй бариха бүхы хэрэгсэл тэрэ ёһоороо байhан юм гэжэ хөөрөө һэн. Анхаралтайгаар хараад лэ, уран гараар бүтээжэ шадаха хэрэгтэй. Мүнөөшье гутаарай толгой соо үзэбэлтнай, хүнэй хэрэглэдэг бүхы хэрэгсэл байха гэжэ найдуулаа бэлэй.

Тиигэжэ хүн зон уһанда мүргэжэ, уhанай эзэн Лусад (Лусууд) хааниие тахижа эхилhэн түүхэтэй.

Лусууд хаан

Лусууд хаан ехэ сухалтай. Уурынь хүдэлгэбэл, ехэ хойшолонтой гэлсэдэг. Мүнөөнэй зон даб гэбэл, уһанай эрьедэ ошожо сэнгэдэг заншалтай болонхой. Тиихэдээ зариман хатуу хараа балгаха, тиигээд шууяа татаха, үнгэрхэдөө бог шоройгоошье арилгангүй талииха. Иигэжэл Лусууд хааниие уурлуулаад, үбшэ зоболондо баригдаха, харгын болон бэшэшье аюулда орохо али олон ушарнууд үзэгдэдэг болонхой. Ямаршье уһанай - багахан булагайшье, гол горхонойшье, нуур сөөрэмэйшье, ехэ далайншье эрьедэ шууяжа болохогүй. Тиихэдэ баһа намагтай газар баһал Лусуудай мэдэлдэ юм.

Һарлаг үхэр

Урда сагһаа эхилээд, манай элинсэг хулинсагууд үхэр малаа ба һарлагуудые баридаг заншалтай байһан. Һарлаг буха табихадаа, эбэргүйень шэлэжэ, эгээн hайн буха гэжэ хэлсэдэг hэн. Буряад үхэр һарлаг буха хоёрһоо гараһан тугалые хайнаг гэжэ нэрлэдэг. Хайнагай ехэ сэсэн ухаатай, хүсэтэй, шэрхи хадань эрэ хайнагаа сар (шар) болгодог байгаа. Эрэ хайнагай үрэһэгүй хадань заһаха гэхэ бэшэ, тиигээд ехэ номгон амитан юм.

Хайнаг сартаа унтари хэбтэриеэ, тогоо торхоёо – бүхы хэрэгсэлээ ашаад, ямаршье хapyyһaгүйгөөр гансаарыень табихада, нэгэшье юумэеэ гээнгүй ерэдэг һэн. Хайшан гээд сар тиимэ ехэ ашаа модон соогуур годирон, уһа гол гаталжа, дабаа дабажа, ашаагаа унагаангүй гарадаг байгааб – гайхамаар.

Хайнаг үнеэд баһа сэсэн байдаг. Үбhэнэйнгөө хашаа үндэрөөр бариха шухала. Юундэб гэхэдэ, хайнаг үнеэд һүрэжэ ороод, үбhэ эдижэ хороодог. Бэшэ малнуудаа дахуулжа, hайн бэлшээритэй газар бэдэрээд, холо ойгуур ябадаг заншалтай.

Һарлаг буха хайнаг үнеэн хоёрһоо гараһан тугалые ортоон гэжэ нэрлэдэг. Һарлаг бухаһаа, ортоон үнеэнһээ гараһан тугалые хүхэ гүзээн гэдэг. Энэ түл эгээ муунь, юундэб гэхэдэ, шуһа холижо гараһан ямаршье амитан гурбадахи үедөө һула, саадахи түлынь бүри муу байдаг. Тиимэһээ хүхэ гүзээе мал болгожо баридаггүй.

Һарлагууд ба хайнагууд ехэ сэсэн байхаһаа гадна, тэдэниие баһабал (сохибо наншабал), өөрөө алуулхаш гэжэ хэлсэдэг.

Үни сагта манай нютагта Хара-Нима гэжэ хүниие hарлаг буха мүргэжэ хорооһон юм. Тиигэжэ Дутаг-Хушуунай баруун хажyyдахи хобоо Хара-Нимын үбэр гэжэ нэрлэгдэһэн байна.

Һарлаг болон хайнаг мал ута наһатай - гуша хүрэдэг, харин буряад мал оройдоол хори хүрэхэ гэжэ хэлсэдэг. Теэдшье хэн хорин жэл соо нэгэ мал байлгахаб даа.

Һарлаг бухын толгойе берданка буугай тобшын соо сохижо гарадаггүй байһые зон хараһан байна. Нэгэ hарлагые үүсэлхэ һанаатай буудахадань, тэрэнь яагаашьгүй, тархяа һэжэржэ байгаа. Бухын толгойн яһан тиимэ зузаан бүхэ юм гү даа гээд, хожомынь хараһаниинь, жэжэхэн шулуун, шорой, боро дабирхай шэнгэшөөд, ёһотойл хуяг дуулга шэнги болошоһон байгаа. Һарлагууд юумэн бүхэниие шүргөөхэ ехэ дуратай юм.

Хайнагууд ехэ томо бэетэй байhан. Ехэ зиндаагай ноёд ерээд, хайнаг сарнуудта ашаа тээгээд ябахыень харахадаа, энэтнай ямар үүлтэрэй мал гээшэб гэжэ һурahaн ушарнууд нилээд олон байһан юм.