​Хүүгэдэй түрэ наадан

Эрхүүгэй гүрэнэй университедтэ 1976-1981 онуудта һурахадаа, удаань гурбан жэлэй туршада Усть-Ордын тойрогто хүдэлхэ үедөө Эрхүү можын али олон нютагуудаар ябаһан, үндэр наһатай зоноор хөөрэлдэжэ, урданай аман зохёол бэшэжэ абаһан байнабди. Той­рогой буряад хэлэнэй багшанар Оһын аймагай Буряад-Енгүүдэй дун­да һургуулида болоһон семинарта олоороо суглараа бэлэй. Тэдэнэй то­одо оролсожо, нютагай бэрхэ багшанарай дүй дүршэлтэй танилсаһанаа мартадаггүйб. Буряадай суута яруу найрагшад Владимир Петонов, Ге­оргий Дашабылов айлшаар буужа, уян һайхан шүлэгүүдээ уншаһыень мартагшагүйб.

Буряад-Енгүүд нютагта ажаһуудаг зоной уг гарбал шэнжэл­жэ, тоонтоёо суурхуулһан алдарта хүнүүд тухай мэдээнүүдые суглу­улжа ниитэлһэн хүндэтэ багша С.С. Скольжиковатай тиихэдэ танил­саад, саашадаа «Буряад үнэн» со­ниндо хүдэлхэ үедөөшье харилсажа байгаабди. Түрэл хэлэндээ тон ду­ратай Саржима Сергеевна сониндо өөрынгөө дурсалга, һанамжануудые нэгэтэ бэшэ хэблүүлһэн байха. Гадна урда үеын зоной ажабайдалһаа ехэ һонин ушарнуудые хөөрэгшэ һэн. Тэдэнэй нэгые хүндэтэ уншагшадтаа дурадханабди.

Энэ ушар 1898 ондо Эрхүү можын мүнөөнэй Боохон аймагай Хохорск нютагта болоһон юм. С. Скольжи­ковагай үбгэ эсэгын Таряаша аха­дай (түрэлэй болохо үндэр наһатай хүгшэниие хүндэлэн иигэжэ нэрлэ­дэг) тэрэ үедэ үхибүүн наһанайнгаа тэршээ үедэ ябаа. Тэрэ Марина баса­гантай үелдэг һэн.

Маринын эсэгэ Адаанха абга­тай худа ураг болохоёо Хохорскһоо Мосёол үбгэн ерэбэ. Тэрэ үбгэрһэн хойноо хүбүүтэй болоһон байгаа. Дунда зэргын баян тоотой Мосё­ол адуу малынь харалсаха, гэртэ­хи ажалынь хэлсэхэ хүн хэрэгтэй болоһон дээрэһээ арба наһатай Мотька хүбүүгээ гэрлүүлхэ гэжэ ши­идээ бшуу. Енгүүдэй нэгэ айл болохо Байтхарагай басагад сэбэр шарайтай гэжэ суурхахаһаа гадна, үнэржэдэг гэһэн суутай һэн.

Мосёол Адаанха абгатай хэл­сэжэ, хоёр мори, хоёр үнеэ, та­бан хони, табан ямаа үгэхэ боло­бо. Мүнгэшье үгөө юм бэзэ. Хэдэн үдэрэй үнгэрхэдэ, хэлсээнэй ёһоор адуу малшье хүрэжэ ерэбэ. Мари­нада таараха эхэнэр хүнэй хубсаһан олдобогүй. Эгээл жаахан бэетэй Ша­ажан бэриин һамган дэгэл, бортого малгай үмдэхүүлхэ гэжэ шиидэбэд. Түрэлэй зон Маринын хуримда ошо­хоёо һахы һалаг түхеэрбэ. Хуримай болзоршье хүрэжэ ерэбэ.

Хуса һарын янгинама хүйтэндэ арбан хоёр шаргаар гуша гаран хүн Маринаяа хадамда хүргэхэеэ тосхонһоо һубарин гараба. Мари­на Таряаша хоёрые нэгэ арһан даха соо орёогоод, урдань боожошони­ие һуулгаад табиба. Хамта наадажа ябаһан Маринынгаа хари газар­та хадамда гараад, һөөргөө бусажа ерэхэгүйе мэдэрһэн Таряаша баса­ган сэдьхэлээ хүмэрюулэн, нёлбоһоо аршана. Тэршээ түргэн Маринашье дуугай болоод, нүхэр басагаяа тэбэ­ринэ. Түрэл нютаг харагдахаяа боли­жо, гансал Хатан уулын орой бараан боро үүлэн малгай дороһоо уйдхар­тайгаар дохин үдэшэжэ байһан мэ­тээр үзэгдэбэ...

Харанхы болоһон хойно Хохор­скдо хүрэжэ ерэбэд. Бэе бэеэ түшөөд унташаһан басагадые ехэшүүл һэреэгээд, шаргаһаа буулгаба. Бэри угталгын ёһолол болобо. Сэмбэ пу­лаадай дүрбэн буланһаа метр ута­тай мододто барижа уяад, юрэ бусын энэ шүхэр доро хуримаар бууһан дүрбэн залуушуулые, мүн Марина Таряаша хоёрые оруулаад, нютагай дүрбэн хүбүүд дахуулан, Мосёолой гэрые гурба дахин тойруулба. Тии­гээд хадам эсэгын гэртэ оруулба.

Бэридээ гурбан монсогор өөхэ үгэбэ. Хадам эсэгэнь хоймортоо, хадам эхэнь зүүн-хойто буландаа һууна. Энгэрээ сэлеэд һууһан ха­дам эсэгынгээ энгэр руу тэрэ гур­бан монсогор өөхэеэ шэдэхэ ёһолол Марина шадамар бэрхээр дүүргэбэ. Һүүлээрнь гэрэй гуламтые бууһан бэри гурба дахин тойробо. Гуламтын захада табяатай байһан модон аяга­тай тоһо Гал Заяашада гурба дахин үргэхэ ёһолол Марина дүүргэбэ.

Энээнэй һүүлээр булта зон хүрьгэн хүбүүнэй шэнэ гэртэ оробод. Ба­сага хүргэгшэд шэнэ бэридэ бэлэг сэлэгээ барюулһанай һүүлээр түрын зон хүндын шэрээдэ һууба. Худа ураг орожо байһан зон бэе бэетэеэ танил­сажа, хундага үргэнэ, зугаа дэлгэржэ, дуун зэдэлнэ.

Нилээн зугаалсаһанай һүүлээр ураг тараг зон хуримаар бууһан ху­данараа гэр гэртээ урижа, айлша­луулхаяа абаад ябашаба. Тиихэдэнь Мотька, Марина, Таряаша амяараа үлэшэбэ.

Арбан хоёртой Марина арбатай Мотька үбгэеэ дурагүйгөөр голон харана. Теэд унаган тэршээ үхибүүн наһандаа ябаһан тэдэнэр ехэ зоной үгы ушарые һамбаашалан, тооһо шорой үрхирсэ бэе бэеэ намналсан, дура зоргоороо наадашабал даа. Ти­игэжэ байһаар Марина Мотька хоёр наншалдашаба. Таряаша Маринаяа үмөөржэ, наншалдаанда оролсобо. Басагад Мотькые хамһажа, шала дэ­эрэ унагаагаад, шадахысаа нюдар­галба. Мотькын шурхирса уйлахада, басагад сохихоёо болёод, залуу айл болоһон хоёрто түхеэрһэн орон дээ­рэ хамта унташоо һэн.

Үглөөгүүр хүрьгэнэй эхэ эсэгэ худанартайгаа бусажа ерэбэл даа. Харан гэхэдэнь, Мотька дороо дэ­гэл дэбдеэд, шала дээрэ дааража борсойшоһон юумэн унтажа хэбтэ­бэ...

Тэрэ үдэрһөө эхилжэ, эдир хөөрхэн Марина наадаха, сэнгэхэ гээшые мартажа, хадамуудайнгаа бүхы ажа­лыень туха сүлөөгүй хэдэг зарасань болохо хуби заяатай һэн.