​Хатуу харын хойшолон

Буряад Уласай наркодиспансертэ бүридхэгдэһэн тоо баримтануу­дые хаража үзэхэдэ, һүүлшын арбан жэлэй туршада архида хүсэд ороһон эхэнэрнүүд урда тээхи арбан жэлэйхитэй зэргэсүүлхэдэ, 132 процентээр олон болоо гэжэ элирнэ. Теэд иимэ баримта ха­рахадаа, Буряад орондо ажаһуудаг хэнэйшьеб эжынэр, залуу басагад, уйда дарагдаһан хүгшэд «мангарлажа хэһэхэеэ» болишоо гэжэ ойлго­хо хэрэггүй. «Би архи уухадаа, хэмээ мэдэхэеэ, тогтохоёо болишоноб», - гэжэ нэгэ һэгээ ороходоо, наркодиспансерэй эмшэдтэ сэхыень хэлэжэ, тэдэнэй туһаламжада хүртэһэн зоной олон болоһон ушараар «бард» гэмэ энэ тоо баримта тобойн гаража ерэнэ.

Би болёоб

- Хожом хэзээдэшье амандаашье хэхэеэ болёоб, - гэжэ ядахын сагта өөрөө өөртөө тангариглаагүй хүн үсөөн ёһотой. Эхэнэр хүн нарайл­жа хэһэхэгүй, эрэ хүн мангарлажа хэһэхэгүй гэжэ хүршэ молор һайхан Монгол ороноорхин хэлсэгшэ. Алтан дэлхэйн сэржэмэй дээжэ болодог ар­химнай ехэдэхэдээ, эрэ эхэнэр гэжэ хэнииешье илгахагүйл, гамнахагүйл байна даа.

Буряад Уласай наркодиспансертэ үлгэ-һалга болотороо уһа наншажа, 13 жолоотын хороной нюур аман­дань гарашаһан зон олохон дайрал­дана. Теэд тэдэмнай «Зай, битнай иигээд болёоб. Хэтын хэтэдэшье нохойн долёохогүй хара уһа аманда­ашье балгахагүйб», - гэжэ шахаа тан­гариг үгэгшэд ябанал гүбди.

Гурбан хүүгэдэй эжы, Хорло гэжэ энэ хүндэ нэрэ үгэебди, иигэжэ хэлэ­нэ. Гэхэ зуура, тэрэ хэнииешьеб мэ­хэлхэ, худалаар хэлэхэ тухай һэдэлгэ гарганагүй.

- Би хайшан гээд гурба һара соо архиһаа болигшо аабиб гэжэ эти­гэжэ яданаб. Энээнһээ урид архияа хаяхам, мүнөө һүүлшынхиеэ хун­дага амандаа хүргэбэб гэжэ хэды зуу дахин өөрөө өөртөө хэлээ гээ­шэбиб? Наркологическа диспансер­тэ ороһон лэ хойноо намайе той­роод юунэй болоһониие ойлгожо абабаб. Архи тамхинай хүхэ манан соо һохор хүнһөө өөрэгүй болоод, төөрижэ ябаа ха юмбиб. Нюдэеэ аня­ад ябаһанаа, нээһэн шэнги мэдэрэл­дэ абташоод би һуужа һуунаб даа, - гэжэ баян буряад хэлэтэй Хорло шэг шарайгаа намһаа халхалбашье, сэдь­хэлэйнь оёорто үнэн дээрээ юунэй боложо байһаниие хөөрэнэ.

Хорло эгэшэ хододоо иимэ байгаагүй. Залуу наһанайнгаа за­литай үедэ хүнэй зэргэ хүн ябанаб гэжэ хүсэд мэдэржэ ябаа. Үетэмни хүхихэ баярлахадаа, пивэ, улаан архи ууна, би юугээрээ тэдээнһээ дутаха болоо хүмбиб. Хүнэй басагад, хүбүүдэй уужал ябаһан ундан гүбэ гээд хүртэлсөөд лэ ябаа. Би архида орохомни, зорёон ехээр ууха байна гэһэн бодол тэрэнэй толгой соо хэ­зээшье ороогүй. Теэд…

Һайн хэрэг һанаһан соо бүтэхэ гү?

Мүнөө болоходо, элүүржүүлгын эмхидэ байгаа сагтаа ”Би эдэгэжэ байнаб”, - гэжэ гурбан үхибүүдэй эжы хүсэд этигэнэ. Саашанхи хараа түсэбүүдээрнь һонирхоходомни, тэрэ иигэжэ харюусаба.

- Эндэһээ гарахадаа, би үхибүүдээ «Аистёнок» гэжэ үншэдэй байшанһаа заал һаа абахаб. Гурбан һара соо элүүржүүлэгдэхэ үедөө энэ шэрүүн ажабайдалда ямар һуури эзэлдэгээ ойлгожо абааб. Эгээ шухалань «Юун намда хэрэгтэйб?» – гэһэн асуудалда би харюу олооб. Нэн түрүүн ажалдаа гарахаб. Үхибүүдээ һургуули, сэсэр­лигтэнь ябуулхаб. Гэр бараатай бо­лохоб. Түрэлхидөө хүндэлжэ, тэдэ­нэртээ туһалжа, хүн зондоо хэрэгтэй ябахал даа. Бурхандаа мүргэжэ, хуу юумэмнай һайн байг лэ даа гэжэ зальбарха байнаб, - гэжэ хүндүүлхэй байдалда ороһон эхэнэрэй дуугарха­да, этигэхэнь хэсүү. Гэбэшье, тэрэм­най үнэн зүрхэнһөө өөрөө үгүүлһэн үгэ бүхэндөө этигэнэ ха.

Үбшэ аргаланхаар, эртээнһээ бэеэ шагнаашань дээрэ

Иигэжэ Буряад Уласай нарколо­гическа диспансерэй эмшэн бүхэн хэлэхэ аргатай. Юуб гэхэдэ, архи­да ороһон хүниие аргалхань ехэл хэсүү байдаг ха юм. «Уһа нанша­даг һэн даа» гэжэ нэгэтэ хүн зондо хэлсүүлһэн хүн гурба һарын турша­да гү, али бүхэли жэлэйшье туршада архиин хатуу зөөлэнииеншье аман­даа дүтэ хүргэнгүй байтараа, зай, юун болоо юм бэ, амаяа зайлахам гэхэдээ, урданайхиһаа долоо дахин дороор уудаг болошохо аюултай.

- Архида ороһон хүниие хүсэд эдэгээхын тула адагынь гурбан жэл хэрэгтэй. Энэ сагай хугасаада эм­шэндэ хандагша хүн аагтай унда гээшые амандаашье хэхэ ёһогүй. Хо­жом саашадаа архи уухаяа болихом даа гэжэ тэрэ хүн нэн түрүүн өөрөө сэдьхээд, эмшэнэй үгэ жэншэдгүй дуулаад ябаха болоно, - гэжэ Буряад Уласай наркологическа диспансерэй реабилитациин таһагые даагша Ан­дрей Алсаев лаблаха байна. – Хунда­га хүнтэрүүлхэдээ, ямар ушарта би хүнтэрүүлнэбиб? – гэжэ ото адагла­жа байха хэрэгтэй. Баярлаад бари­хада, бэедэ аюулгүй. Харин уйдхар гашуудалаа даранаб, бэе сэдьхэлээ амаруулжа ууна гээшэб гэһэн хүн «хатуу харада» даруулха аюултай.

Эмшэнэй хэлэһэн энэ дүримые хэ­рэглэн, бэеэ шагнаархажа ябаһан хүн «хатуу харын» барлаг болохогүйл хаш.