​Олзо ехэтэй оронгоорхин

Оронгын сомон Ивалга аймагай дэбисхэр дээрэ оршодог. Энэ со­моной бүридэлдэ найман һуурин ороно. Бүхыдөө эндэ 3 мянга 980 хүн, 1200 үрхэтэ айл ажаһууна. Оронгын дунда һургуули Бу­ряад Уласай түрүү һургуулинуудай тоодо ородог, эндэхи номой сан жэшээтэ эмхи зургаан гэжэ тоологдодог юм. Тус һургуули Буряа­дай элитэ уран зохёолшо Намжил Балданогой нэрэ зүүнхэй. Оронгодо эмнэлгын түб, амбулатори, түргэн туһаламжын албан бии. Мүн эндэ мал эмнэлгын албан ажалладаг. Таряашадай - фермерскэ болон үмсын 500-гаад ажахынууд тоологдоно.

Буряад Уласай ниислэл хотоһоо 65 модоной зайда оршодог энэ ню­таг нангин газар гэжэ алдаршан­хай. Ушар юуб гэхэдэ, эндэ 12-дуга­ар Даша-Доржо Этигэлов Бандида Хамба лама түрэһэн гээшэ. Орон­гын газар дайдые баян дэлгэр гэжэ дэмы хэлсэдэггүй. Үшөө Зүблэлтэ засагай үедэ эндэхи “Улаан Оронго” гэжэ нэрэтэй ажахы колхоз-милли­онер гэжэ холо ойро суурхадаг һэн. Үнгэрһэн зуун жэлэй 80-яад онуудта “Оронгын” совхоз түрүү ажал хэрэ­гээрээ мүн лэ шалгардаг байгаа.

Эгээл ехэ баялиг – арад зон

Буряадтаа мэдээжэ, бэлигтэй хүнүүд Оронго нютагhаа олон гараһан байна: уран зохёолшод Ба­ваасан Абидуев, Намжил Балдано, тамиршан Баяр Омогтуев болон бусад. Энэ нютагай эгээл ехэ баяли­гынь – ажалша малша арад зон ха юм даа. Түрэhэн, үдэhэн дайдадаа ажаллажа, нютагаа хүгжөөжэ, маг­тан дуулажа байхада, газар дэлхэй урмашажа, харюудань баян ургаса хэшээжэ, ажалша бүхэриг арад зо­ноо баясуулжа байдаг гээшэ. Орон­гынхидай эхэ газараа “Алтан үлгы” гэжэ нэрлэжэ байхада, иимэ һайхан, баян дэлгэр, тэнюун нютагынь баhал баясадаг лэ ёhотой. Аймаг нютагуудаар ябахада, зарим газарта ган гасуур, таряа талхан, үбhэ ного­оншье ургахагүй, айлнуудай хото хорёо соо үрмэдэһэнэйшье урга­хань хэсүү болонхой байдаг. Хүдөөдэ ажаһуугаад, ядахын сагта хартаабха, мангираашье таридаггүй зон олон байдаг. Харин оронгынхидай бул­тадаа ажалша бэрхыень гайхахаар лэ! Огородой эдеэ элбэгээр ургу­улжа, үхэр малаа үсхэбэрилжэ, һү тарагаа билтаруулжа, баян бардам ажаһуудаг даа.

- Манай нютагта фермернүүдэй 6-7 ажахы, мал олоор барижа, хүл дээрээ гараhан 20 гаран үмсын ажахы бии. Нютагаархин булта­даа шахуу өөһэдыгөө хангаха ма­лаа баряа ааб даа. Мүнөө жэлдэ фермернүүдэй үшөө 3 ажахы бай­гуулха түсэбтэйбди. Буусыень зайн галтай болгожо, худаг малталса­жа хамһалсахабди. Саашадаа элдэб түсэбүүд бии, мүнгэ зөөреэршье хамһалсаха зон олдохо хэбэртэй, - гэжэ саашанхи ажал хэрэгүүд тухай­гаа Оронгын сомоной дарга Жамса Цыренжапов хөөрэнэ.

Оронгын сомоной дарга Жамса Цыренжапов

Оронгынхидай урагшаа һанаатайень бусадта жэшээ болго­моор. Түб хотодо дүтэ оршодог тула арга боломжоньшье ехэ юм. Һү, мяхаяа худалдажа ядажа зүдэрхэгүй, дары хото абаашажа наймаалха, сууда гараһан үгэрсэ, хапуус, хартаабхаяашье худалда­жа ядадаггүй. Тиимэһээл залуушу­улынь hургуулинуудые дүүргэжэ мэргэжэлтэй болоод, нютагаа бу­сажа, хүдөөгэй ажал хэрэг эрхилнэ. Эндэ жэшээ болгон, Дмитрий Вих­рев тухай хэлэлтэй. Хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин агрономическа hалбари дүүргээд, Оронгоёо ерэ­эд, хартаабха, огородой эдеэ тари­даг болонхой. Гүрэнэй дэмжэлгын хүсөөр уһалууриин хэрэгсэлнүүдые худалдажа абаад, ямаршье ган гасу­урта ядамаггүй һайн ургаса хуряа­на. Дмитрий Вихрев Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаманай эмхидхэһэн тусхай программада хабаадажа, хүн зониие хүдөөдэ үйлэдбэрилэгдэдэг эдеэ хоолой зүйлнүүдээр саг соонь хангаха тухай хэлсээ баталаа. Тиин гүрэнhөө дэмжэлгэ мүнгэ зөөри аба­жа, үнэн сэхээр ажаллажа байна.

Олоной хүсөөр нютагай шарай һайжарна

Зарим хүдөө нютагуудта хамтын ажал үгы болоод, хүн бүхэн амяа­раа, үмсөөрөө ажаһуудаг, ниитын хэрэгтэ хабаадалсахаяа һанадаггүй. Харин оронгынхид нютаг дээрээ 3 ТОС байгууланхай. ТОС-уудай болон бүхы нютагайхидай хүсөөр олон һайн хэрэгүүд бүтэнэ гэжэ онсо тэм­дэглэлтэй. Эндэ хүтэлбэрилэгшэ Жамса Владимировичай үүргэ баһал ехэ. Даргаяа хүндэлжэ, хэлэһэн үгыень дэмжэжэ, саг соонь даабарииень дүүргэжэ ябадаг зон байна. ТОС-уудай хүдэлөөнэй бии болоһоор, оронгынхид нэн түрүүн хүүгэдэй наадаха талмай түхеэрhэн юм. Мүнөө нютагайнгаа парк сэ­бэрлэжэ, Эсэгэ ороноо хамгаалhан баатар сэрэгшэдэйнгээ мүнхэ дурас­хаалай хүшөө һэргээжэ, хажуудахи талмайень гоё болгохо талаар ажал ябуулжа байна.

- Мүнөөдэрэй гол асуудал гэхэдэ, Улаан-Үдэ - Хяагта гэһэн замhаа ха­жуу тээ оршодог Ганзурин, Хиблэн һууринууд руу ошодог харгы һэльбэн шэнэлхэ, заhаха ёһотойбди. Харгын ажал ябуулдаг хоёр эмхитэй хэлсэн­хэйбди. Нютаг соохи бог шоройн га­зарнуудые сэбэрлэхэбди. Ганзурин­да соёлой байшан заһабарилагдаха. Оронго һууринда соёлой байшан болгожо заһабарилагдаһан гэр шэ­нэлэгдэхэ, мүн спортын талмай баригдаха ёһотой. Нэгэ сая мүнгэн һомологдохо гэжэ хэлсэгдэнхэй, хүрэхэ болихошье һаань, барилга эхилхэбди, - гэжэ дарга мэдээсэбэ.

Спортын талмай үбэлдөө каток, харин зундаа теннис наададаг газар болохоор хараалагданхай. Хубсаһаа һэлгэдэг дулаан таһалга, мүн баhа уһа оруулжа, душ түхеэрэгдэхэ юм. Хэды шэнээн мүнгэ зөөри гаргаша­лагдахаб гэжэ тоологдоод, түсэбэй данса саарһанууд бэлдэгдэнхэй, һаяын сагта аймагай зүблэлэй үмэнэ табигдажа, зүбшэн хэлсэгдэ­хэ.

Аяншалга, амаралгын газарнууд нютаг хүгжөөхэ

Хүдөө газар яажа хүгжөөхэб, хүдөөгэйхид үмсын хэрэг эр­хилжэ, хайшан гэжэ байдалаа һайжаруулхаб гэһэн асуудал мүнөө сагай эгээл шухалань. Бүхы зон хото зөөжэ, тэндэ ажаһууха аргагүй, ха­рин хүдөө нютагуудта хүн зониие ажалаар хангаха асуудал хэсүү. Хам­тын ажахынууд үгы, үмсын ажал эр­хилхын тула мүнгэ зөөри хэрэгтэй. Эдэ бүгэдые нютаг дээрээ шиидхэхэ, ажаһуугшадаа ажалаар хангаха, ню­тагайнгаа нюур шарай өөдэнь тата­ха гэхэ мэтэ асуудалнууд сомоной даргын урда табигдана ха юм.

Оронго нютагта Ута Булаг гэһэн аршаантай газар бии юм. Үшөө совет үедэ нютагай ажахын хүсөөр ажал­шадаа амаруулха, элүүржүүлгын ажал ябуулха гэжэ яһала һайн бай­ранууд түхеэрэгдэһэн байгаа. Теэд гүрэн доторхи һандаралай үедэ эндэшье тиимэ байдал тохёолдоо. Оронгынхид эндэхи аршаанта газа­раа хамгаалан, һайн саг ерэхэл бай­ха гэжэ найдан хүлеэгээ. 16 янзын аршаантай энэ газарай байра бай­дал 2013 ондо hэргээгдээ. Энэ ажал арад зоной хүсөөр бэелүүлэгдээ гэ­хэдэ, алдуу болохогүй.

- Ондоо тээхи баяшуулда энэ газа­раа худалдажархингүй, хамгаалаад лэ байгаабди. Эндэхи нютагайнгаа – Янгаажанай, Баруун, Зүүн Оронгын, Оронгын болон Нарһатын - зондо хандажа, уг омог, отогоороо нэгэ­дэжэ, булта хам оролсожо, барилга бүтээгээбди. Зайн галаар хангалга манай сомондо даалгагданхай, - гэжэ Жамса Владимирович хөөрэнэ.

Тиихэдэ Янгаажанай аршаанта газарнууд Дээдэ Онгостойн Дуйнхар дасанай шэрээтэ Буда Цыденов ла­мын үүсхэлээр һэргээгдэһэн юм.

Улаан-Үдэ хотоһоо дүтэхэнэ оршодог хадань энэ газарта аян­шалга хүгжөөбэл, барышатай хаш. Ута Булагай элүүржүүлгын түб, Этигэлэй хамбын аршаан, мүн бу­садшье эндэхи түүхэтэ газарну­уд Даша-Доржо Этигэлов Хамбын намтарай замаар аяншалгада гол һуури эзэлхээр бшуу. Ганзурин һуурин шадархи хабсагай дээрэхи зураг бэшэгүүд, Янгаажанай дасан, хасагуудай һуурин гэхэ мэтэ зоной анхарал татахал даа. Домог түүхэтэ хубилгаанай музей дүтын ерээдүй сагта баригдахаар хараалагдана. Эдэ бүгэдэ бэелүүлэгдэжэ, аян­шалга хүгжөөгдэхэнь дамжаггүй. 2016 оной хуушаар тус асуудала­ар Буряад Уласай аяншалгын эмхи, түбүүдэй хүтэлбэрилэгшэдэй хабаа­далгатай ехэ зүблөөн Оронго дээрэ үнгэргэгдэжэ, энэ талаар түрүүшын алхамууд эхилээ.

Оронгын бууза сууда гаранхай

Хүдөө һууринуудай мүнгэ зөөриин жаса тон багахан, ажалша­дайнгаа салинда болон коммуналь­на түлбэриин гаргашада хүрөөл һаа, эрхим гээшэ. Нютагай захирга­анай дарга Жамса Цыренжапов эл­дэб арга бэдэржэ, нютаг зонойнгоо ажаһуудал һайжаруулха, нютагаа һэргээхэ, хүгжөөхэ гэжэ оролдоно.

- Нютагтаа ямар нэгэ хэмжээ ябу­улга эмхидхэхэ гэбэл, зондоо хан­дадагбди. Эндэ тон эдэбхитэйгээр Оронгын дунда һургуулиинхид ха­баададаг. Мүн спонсорнууд туһалдаг. Олзын хэрэг эрхилэгшэднай нэгэ­шье амияа хараад байдаггүй, бүхы юумэ дэмжэлсэдэг юм, - гэжэ Жамса Владимирович тэмдэглэбэ.

Оронго нютагайхид хэр угhаа ол­зын хэрэг эрхилхэдээ бэрхэ гэжэ суутай. Буряад орондо эгээл түрүүлэн буузын гэрнүүдые барижа, харгыда ябаһан зониие халуун эдеэгээр хан­гажа эхилээ һэмнай. Амтатай, томо буузануудынь “Оронгын ” гэжэ су­урхадаг, аянда ябаhан зон заабол эндэ хоол баридаг, зариман Улаан-Үдэһөө зорюута ерэдэгшье ааб даа. Анхан эндэ юрын лэ багахан модон гэрнүүд байдаг һаа, мүнөө энэ хэрэг эрхилэгшэд шэнэ сагай эрилтээр ажалаа ябуулна: болбосон түхэлтэй зохид байшангууд жэрынхэй.

- «Оронгын бууза» гэжэ алдаршаhан хадань нютагаймнай олзын хэрэг эрхилэгшэд энэ нэрэ суугаа алдахагүй гэжэ оролдодог, амтатай, халуун, шэмэ шүлэтэй буузаар хүн зониие дары түргэн хооллу­улжа, ажалаа һайн болгожол байдаг. Мүн баhа нютагайхидаа ажалтай болгоно ха юм, - гэжэ Оронгын сомо­ной дарга тэмдэглэнэ.

Оронгынхид нютаг дээрээ үмсын ажал хүгжөөжэ, олзо оложо, ган­са өөрынгөө ажаһуудал бэшэ, мүн нютагайнгаа байдал һайжаруулжа байһанаа тон зүбөөр ойлгоно. Илан­гаяа залуушуулай нютагаа бусажа байһыень тэмдэглэлтэй. Хүдөөдэ ажалшье, хэрэг эрхилхэ аргашье ол­дохо гэжэ хэлсэдэг байна.

Цырегма САМПИЛОВА