​Ород гүрэнэй хуулинууд һоёд зониие хамгаалаа

Буряадтамнай ажаһуудаг олон ондоо арадуудай дунда холын хой­то зүгэй үсөөн тоото үндэһэн хоёр арад – һоёдууд болон ортон хамнигад (эвенкнүүд) өөрын онсо һууритай. Хэдэн зуугаад жэлэй түүхэтэй эдэ хоёр арад хадаа гансашье Буряад һайхан оронойм­най бэшэ, харин Ураалһаа зүүлжээ оршодог Сибириин болон Алас-Дур­нын үргэн уужам дэбисхэр дээрэ, хүршэ Монгол, Манжа, Хитад оро­нуудта, манайшье агууехэ гүрэндэ хэдэн зуугаад жэлнүүдэй туршада боложо байһан түүхэтэ үйлэ хэрэгүүдэй бодото хабаадагшадынь, ёһото гэршэнүүдынь болоһон арадууд гээшэ.

Саһан дээрэ мүртэй, саарһан дээрэ нэрэтэй

Хэдэн шатаһаа бүридэһэн агуу­ехэ нүүдэл, хүдэлөөнүүдтэ хабаа­далсажа, булижашье, булигдажашье туршаһан; шуһата дайн байлдаануудай дүлэн соогуур, хада уулануудые дабажа гараад, гол мүрэнүүдые гаталжа, харгы замдань уулзаһан, ушарһан арадуудтай хани барисаанай холбоо тогтоожо шадаһан; оршолон дэлхэйн һайнииешье, мууеньшье арһа мяхан дээрээ ама­сажа үзэһэн; үсөөншье һаа, үнгэтэ юртэмсын үйлэ бүхэниие мэдэрэн ойлгоһон; хүлгөөтэ энэ дэлхэй дээрэ хумхиин тооһон болонгүй, һоёдууд болон ортон хамнигад саһан дээрэ мүртэй, саарһан дээрэ нэрэтэй энэ хүрэтэр ерэхэдээ, эгүүриин онсо хуби байһанаа гэршэлжэ шадаа гэ­бэл, балайшье буруу бэшэ ха.

Үнгэрһэн олон жэлнүүд соо эдэ хоёр арадай үзэһэн хатуу тур­шалгануудые, зобоһон тулиһыень зураглаад яахамнайб, олондо мэ­дээжэ баримтануудые ухашалха зо­рилго манда байхагүй. Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө гэлсэгшэ. Эгээл энээхэн сэсэн үгын ёһоор түүхэтэ сагнай өөрынгөө алдуугүйхэн сэг­нэлтэ үнгэрһэн үйлэ хэрэгүүдтэ жэншэдгүйгөөр үгэхэл юм бэзэ.

Дүшөөд арадай дүхэриг соо

Харин мүнөөнэйнгөө байдал, түбхинэһэн түүхэтэ нютагһаань илгаатайхан гадаадын оршолон­той яажа харилсажа, ажабайда­лаа ямараар зохёожо байгаа юм эдэ арадуудаймнай нэгэн боло­хо һоёдууд? Энэ асуудалаар хэдэн һанамжаяа, бодото баримтануудые уншагшадай үзэмжэдэ табиха дуран хүрэнэ. Энээн тухай бодол һаяхан боложо үнгэрһэн уулзалгаһаа эхитэй. Ушар юуб гэхэдэ, ортон хамнигад болон һоёд арадуудай хуулиин наһа гүйсэһэн хоёр мянга хахадһаа үлүүтэй түлөөлэгшэдые нэгэдүүлдэг «Буряад Уласай Холын хойто зүгэй үсөөн тоото үндэһэн арадуудай эблэл» гэһэн ниитын эм­хиин хүтэлбэриин зүблөөн дээрэ Бүхэроссиин үсөөн тоото үндэһэн арадуудай ехэ хуралдаан тухай хөөрэлдөөн болоо.

Байгша оной мартын хуушаар Хойто мүльһэтэ далайһаа холо бэшэ оршодог Ямалай бэеэ даанги тойро­гой ниислэл хотодо эмхидхэгдэхэ­эр түсэблэгдэһэн ехэ хуралдаанда орон доторнай амидаржа байгаа үсөөн тоото дүшөөд үндэһэн ардуудай ехэ хуралдаанда бусадтай адли тэгшэ эрхэтэйгээр манайшье хоёр арадай түлөөлэгшэд хабаадал­сахань. Үнгэрэгшэ зуун жэлэй ерээд онуудай эхеэр байгуулагдаһан ниитын энэ эмхиин бүридэлдэ һоёд арад хоёр мянган ондо ороһонһоо хойшо, иимэ суглаа, хуралнуудта ха­баадалсадаг болоһон юм.

Һоёд арадуудта зорюулагдаһан гэрэл зурагуудай үзэсхэлэнэй үедэ

Хюдалгын халуун шулуу долёогоо

Сахилгаан мэтээр сахилзаад, саг­най үнгэржэл байна. Тэрэнэй яаран ошохо бүри үлгэн эхэ дэлхэйн ша­рай яаха аргагүй хубилна.

Байгаалиингаа нөөсэ баялигуу­дые, ашагта малтамал болон бусад­шье бэлэгүүдыень дээдын онол ар­гануудые хэрэглэн, аша туһатайгаар ашаглажа, оршон тойронхи газар уһандаа, хада хабсагай, тала дай­дадаа онсо нүлөө үзүүлхэһээ гадна, үндэһэн хэлэеэ, соёл урлалаа, элин­сэг хулинсагайнгаа гамтайгаар са­хижа, маанадта дамжуулһан нангин ёһо заншалыень хэр абажа ябана­бибди гэһэн орёохон асуудалда тодо харюу бэдэрһэн зон ямаршье арад­та байха. Ахын һоёдууд энээн тухай мүн лэ үнинэй бодомжолдог юм.

Ородой Холбооной Уласай арба гаран хизаар можонуудаар таража байрлаһан ортон хамниган арадай түүхэ бултанда мэдээжэ. Харин тиихэдэ һоёд угсаатанай анханайнь түүхэ домог, мүнөөнэйнь байдал, хараа бодол тухай тобшохоноор мэ­дээсэхэ хүсэлэнтэйб.

Буряадаймнай мүнөөнэй хи­лээр харахада, эгээл баруун-урда захадань, мүнгэн дуулгата Мүнхэ Һарьдагай хормойдо оршодог хатуухан уларилтайшье һаа, үзэсхэлэн һайхан, баян хэшэгтэй хадалиг Аха нютагта хэдэн зуун жэлэй турша­да ажамидаржа байһан һоёд ара­дые үгы хэхэ гэжэ ниигэм журам баримталһан засагай дээдын зургаанууд хоридохи зуун жэлэй эхин­дэ шиидхэһэн байгаа.

Һоёд яһатан гээшэб гэжэ ама гараһан хүн бүхэниие хюдажа, за­наха айлгахын хүсөөр арадаймнай һүлдые даража, нэрэ сараагүйгөөр усадхаха һэдэлгэ болоһон юм.

Ахын зон байгаалиингаа нөөсэ баялигуу­дые, ашагта малтамал болон бусад­шье бэлэгүүдыень үрхиржэ дууһангүй, саашанхи олон-олон үенүүдтэ дамжуулха зорилготой

Шэнэ сагай һэбшээн

Гэхэтэй хамта, сагай ябасын, түүхын эрилтээр Ахын дайда руу нүүжэ ерэһэн аха дүү буряад зон­тоёо хамтаржа, түрэлэй утаһа һабагшалжа жаргаа юм һоёдууд. Буряад хэлэн түрэл хэлэниинь болоһоор үнинэй. Хэдэн зуун жэлэй туршада энэ хэлэн дээрэ эхэеэ эль­гэлэн нэрлэдэг, угынь залгаха үри хүүгэдээ эрхэлүүлэн энхэрдэг.

Эхэ орондомнай хубилалтын һалхин һэбшээлжэ, шэнэ саг­тай хамта шэнэдхэгдэһэн эрхэ сүлөөнүүдшье Аха руу ерэлсээ. Ород гүрэнэй хуулиин ёһоор һоёдуудай арад гэжэ нэрлүүлһээр арбан до­лоон жэл үнгэрбэ.Ородой Холбооной Уласай Засагай газарай 2000 оной мартын 24-эй 255-дахи тогтоолоор баталагдаһан тобьёгто оруулагдажа, һоёдууд арад гэжэ анха түрүүшынхиеэ гүрэнэй хэмжээндэ мэдэрэгдэһэн юм. Мүнөө боло­тор албан ёһоной дансануудта бу­ряад гэжэ нэрлэгдэбэл, һоёдууд огто гарзатахагүй һэн. Теэд юундэ заатагүй үсөөн тоото арад гээшэбди гэжэ соносхоо зомта гэһэн асуудал гарана. Энээхэн ябадалай ушарынь иимэ.

Ород гүрэнэй Холын хойто зүгэй, Сибириин болон Алас-Дурнын хизааргүй ехэ дэбисхэр дээрэ үсөөн тоото үндэһэн дүшөөд арад ажами­дарна.

Арад бүхэнэй зоной тоонь 50 мянганда хүрэдэггүй һаань, үсөөн тоото гээд хуулиин ёһоор тоологдо­дог юм. Иимэ арадуудаа хамгаалха, аршалха, хүгжөөхэ гэһэн һайхан зо­рилготойгоор гүрэн түрэмнай тус­хай хуулинуудые баталжа абанхай. Тэдэ хуулинуудай дали доро орожо, ёһо заншалаа, хэлэ соёлоо һэргээхэ арга боломжо һоёдуудай урда то­бойсо гаража ерээ бшуу.

Харин эгээл шухалань – гүрэнэй дэмжэлгэтэйгээр хизаар ороноо, үдэһэн түрэл газараа аршалан хам­гаалха, аймаг нютагаа хүгжөөхэ, дээшэнь үргэжэ, урагшань татаха арга боломжо болоно гээшэ.

Ахын аймагта оронуудые үдхэдэг...

... мүн һарлагуудааршье баян

Түүхэтэ харюусалга

Хорёод шахуу жэлэй саада тээ тэрэ үеын Аха аймагай дарганар, арадай һунгамалнууд арсаха аргагүй байгаа гэжэ бидэ мүнөөдэр ойлго­нобди. Үсөөн тоото үндэһэн арадуудта гүрэнэй талаһаа үзүүлэгдэдэг дэмжэлгэ мүнөөдэр айма­гай мүнгэн һанда үлүү бэшэ. Түүхэтэ харюусалга өөр дээрээ абаха шадал­тай, зоригтой байһандань тэдэниие магтахаар юм.

Харин теэд Ахын зоной хахадһаа олониинь һоёдууд гээшэбди гэжэ гэнтэ өөһэдыгөө нэрлэжэрхихэ­дэнь, бусад аймаг нютагуудтамнай, уласай ниислэлдэшье ажаһуудаг буряад угсаатан, илангаяа сэхээтэд, эрдэмтэд ехэ гайхаһан, зари­машуул ахаархиниие хатуугаар шүүмжэлһэншье байха. “Үндэһэн арадаа үсөөн болгоһон ахаархин” гээд мүнөөшье һанамжалха зон ол­дохо. Дээрэ дурдагдаһан түүхэтэ харюусалгада тэхэрин бусажа ерээд, уншагша олондоо, буряад бүхы угсаатандаа дахин-дахин даб­тан хэлэхэ хэрэгтэй: һоёдууднай арадһаа таһаржа, амяарлажа, хай­шаашье шэлжэн ошохогүй, хадата нютагтаа байһаараал байха, буряад хэлэн дээрээ хөөрэлдэһэн зандаа, уласайнгаа хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулһан хэбээрээл үлэхэ.

Хэдэн зуугаад жэлэй хугасаа соо Ахын зон бэе бэетэеэ холилдожо, хэниинь буряад, хэниинь һоёд бэ гэжэ илгархаяа үни хада болин­хой юм ааб даа. Тиимэ ушарһаа түүхэтэ харюусалгын гол удха, зо­рилгонь хадаа – дура зүрхыемнай дууһан буляажа, дүүрэн эзэлһэн дабтагдашагүй гоё түрэл нюта­гайнгаа үзэсхэлэнтэ һайхан байгаалиин үлүү ехэ баялигые, хүнэй гар хүрөөгүй, олон зоной нюдэнэйнгөө үзүүрээршье нэгэш удаа хаража туршаагүй оршолоной дулаахан шарайень доройтуулангүй, сээжэ дүүрэн һорохо сэбэр һайхан агаар – эдэ бүгэдэниие бултыень – бур­ханай үршөөһэн хэбээрнь орхихо, ерээдүйн үенүүдтэ дамжуулха гэһэн һайхан бодол болоно. Энэл хэрэгтэ үсөөн тоото үндэһэн арадай нэрэ зэргэнь ахаархинда туһалха шадал­тай юм гээд тэмдэглэлтэй.

Хуули ганса хэһээдэг бэшэ, аршалха ехэ шадалтай

Ород гүрэнэй хуулинуудай үнэн дээрээ үсөөн тоото арадуудые аршалжа, тэдэнэй ажамидаржа байһан газар дэбисхэрнүүдые онсо харууһата болгоһон жэшээнүүд ма­най орон дотор бии. Эдэ орёо асуу­далнууд хүндэхэнөөршье һаа, шиидхэгдэжэл байдаг. Илангаяа һүүлэй жэлнүүдтэ Саха (Яхад) Уласта, Яма­лай бэеэ даанги тойрогто, бусад хи­заар, можонуудта ажаһуудаг үсөөн тоото үндэһэн арадууд гүрэнэй хуу­ляар үгтэһэн энэ эрхэеэ бэелүүлжэ шадаа.

Аха аймагташье ажаһуудаг һоёд угсаатан аймагайнгаа дэбисхэр дээрэ 2014 оной эсэстэ иимэ онсо харууһатай газар байгуулха түсэл бэелүүлээ. Захиргаанай дурадхалаар һунгамалнуудай зүблэл шиид­хэбэри абаад, аймагай засаг дарга гараа табижа, хүсэндэнь оруулжа, үсөөн тоото үндэһэн һоёд арадай заншалта ёһоор байгаали ашагла­ха онсо харууһатай газар байгуу­лагдаа. Тиин түрүүшын дүршэлтэй болоо һэмди. Хэдэн жэлэй тур­шада хэгдэһэн энэ ехэ ажалда хабаадалсаһандаа, тэрэниие залан хүтэлхэ аргатай байһандаа золтойб гэжэ бодогшоб. Аймагай толгойлог­шын һунгалтада нютагаархидайн­гаа намда найдаһан засагые зүбөөр, зондоо, нютагтаа туһатайгаар эр­хилхэ гэжэ оролдогдоо. Тушаалда һууха үдэртөө бариһан ехэ танга­ригаа, һунгагшадта үгэһэн үгэеэ бэелүүлхэ ехэ хэрэгүүдэймни нэгэн энэ байгаа.

Тоонто нютагаймнай газар дэ­бисхэрые, үлгэн һайхан байгаалииень, үнэтэ ехэ баялигыень хю­дажа һалгааха һэдэлгэнүүдһээ абарха арга боломжо манай гүрэнэй хуулинууд үгөө. Имагтал үсөөн тоото үндэһэн арадуудые, тэдэнэй ажабайдал, ажамидардаг оршолон тойрониие, байгаалиие хамгаалха тухай тусхай хуулинуудые эндэ дур­дана гээшэб.

Энээнһээ гадна, жэл бүри гүрэнэй бюджедһээ үгтэдэг мүнгөөрнь хүдөө нютагтаа ажаһуудаг, заншалта ажа­хыгаа эрхилдэг нютагаархиндамнай туһатай бага, ехэ хэрэг, түсэлнүүд бэелүүлэгдэнэ, үхибүүдэй һураха һургуулинууд, соёлой байшанууд һэльбэн шэнэдхэгдэнэ, шэнээршье баригдана. Урид байһан дарганарай өөр дээрээ абаһан түүхэтэ харюусал­гын дүнгүүд энэл бэшэ гү? Аха за­хатанайнгаа хэжэ байһан хэрэгыень үргэлжэлүүлжэ ябаха мүнөө үеын хүтэлбэрилэгшэдэй шадал ухаанай, зориг эрмэлзэлэй орой энэл бэшэ гү?

Тоонто нютагаймнай газар дэ­бисхэрые, үлгэн һайхан байгаалииень, үнэтэ ехэ баялигыень хю­дажа һалгааха һэдэлгэнүүдһээ абарха арга боломжо манай гүрэнэй хуулинууд үгөө

Гэрэл зурагууд авторай архивһаа абтаа