​Үүлтэртэ малаа үргэнөөр дэмжэе

Буряад үүлтэрэй мал түл үгэжэ байна гэһэн баяртай мэдээсэл хүдөө ажахын эрдэмэй кандидат Һасаранай Булад дуулгаба. Теэд эрдэм­тэнэй һанаа зобооһон зүйлнүүд үдэрһөө үдэртэ барагданагүй. Мүнгэн хомор болоо гэлсээд, нютагаймнай баяшуул буряад үүлтэрэй үхэр мал һэргээхэ хэрэг дэмжэхэеэ шамданагүй. Генетигүүдые хүлһэлхэ тон шухала хэрэг гараад байна. Мүнөө сагта түлбэригүйгөөр, һайн дураараа ажал ябуулха хүн байха гү?

Иимэ түл өөдэлхэгүй

Бидэ, буряад-монгол изагууртан, долоон үе уг гарбалаа сээжээр мэ­дэхэдэ эрхим гэлсээд, үхи хүбүүдтээ абынгаа, үбгэн баабайнгаа, элин­сэг хулинсагуудайнгаа нэрэнүүдые сээжэлдүүлнэбди. Теэд үнэн дээрээ долоон үе зоной нэрэ эндүүгүйгөөр нэрьесэ дурдажа шадаха хүн үсөөн. Ехэдээл һаа, үбгэн баабайнгаа абын нэрэ дурдаад лэ дүүрэхэ. Харин ню­уртаа үһэтэй мал энэ минии үеэлэ гү, али хаяала ябана гэжэ мэдэхэ бэшэ ха юм даа.

- Энэ ехэ муу юумэн боложо бай­на. Бидэ мүнгэгүйдэһэнһөө боло­жо, аргагүй ехэ алдуу гарганабди. Дүтын түрэлхидһөө түрэһэн түл мал болодоггүй. Муунь юун бэ гэхэ­дэ, тиимэ мал хүн нюдөөрөө хара­ад, заяандаашье танихагүй. Хараха янзада, ямаршьегүй тугал, буруу болоод, һүрэгтэеэ ниилэшэхэдээ, бүришье мэдэгдэхэеэ болишоно ха юм, - гэжэ эрдэмтэн Һасаранай Бу­лад тайлбарилна. – Хожомоо тэрэ буруу өөдэлхэгүй. Шэмэтэй үбһэшье эдюулэ, орооһооршье тэжээ, үнэтэй сэнтэй эм домооршье тари – үхэжэ һалаха. Тиимэһээ тамир тэнхээгүй муу мал үдэхэдөө, хожомоо эзэнээ ехэ гарзада оруулха. Тэрэнь юунэй­шье боложо байһаниие мэдэнгүй, малайнгаал хойноһоо бүхы наһаараа һалира һалирһаар, наһатай болохо­доо, газар гэшхэхэ малгүй, нохой со­хихо түлеэгүй үлэшэхэ жэшээтэй.

Бүүбэй хониной түлөө hанаа зоболтогүй

Мүнөөнэй малшан ямар үнеэн ямар бухада оробоб гэжэ адаглахагүйл байна гэжэ эрдэмтэн ха­лаглана. Тиигээдшье һүрэгтэ ябаһан малай хэниинь хэндээ хайшан гээд түрэл болодогынь мэдэхэһээ байха, заримдаа өөрынгөөшье түрэлхидөө нюураарнь танихамнай баһал хэл­сээтэй ха юм. Илангаяа буряад үүлтэрэй мал олон болгохын тула тусхай мэргэжэлтэй эрдэмтэд энэ хүдэлмэриие ябуулха ёһотой. Анхан шэнэ үүлтэрэй мал олошоруулхын тула ямар ехэ ажал ябуулагдадаг, хэды олон эрдэмтэд, мэргэжэлтэд энэ хэрэгтэ хабаададаг байгааб.

- Шуһыень шэнжэлхэдээ, генетигүүд али малынь ямартаа хэр дүтын түрэл болоноб гэжэ бэлэхэ­нээр элирүүлдэг, - гэжэ Һасаранай Булад тайлбарилна. – Шухала энэ ажал бүтээхын тула үнөөхил мүнгэн хэрэгтэй. Бүүбэй хонидые үдхэхэ болоходоо, би мүнгэтэй һэмби. Ти­ихэдэ намда экономист мэргэжэл­тэй hайн танил байгаа. Эдэй засаг шэнжэлдэг һэн хойноо банкнуудай ноёдтой тэрэмни бараг танилнууд һааб даа. Али нэгэ банкһаа аргыень оложо, урьһалжашье һаань, мүнгэ олоод, бүүбэй хонидоо генетигүүдтэ үзүүлжэ, түрэл түтимыень элирүүлэел гэжэ хандаа бэлэйб. Ти­ихэдэмни иишэ тиишэнь хонходоод, Буряад Уласай Хүдөө ажахын яама­най сайдта энэ хэрэг тухай мэдүүлээ. Үндэр тушаалта сайд зүбшөөнэ гү, болино гү – энэ хэрэг тухай мэдэ­нэ гэһэн саарһатай болоходомнай, һанаһан хэрэгшни бүтэхэ гээ бэлэй. Хүдөө ажахын сайд минии дурад­хал тиихэдэ буруушаагаа һэн. Харин банкынхид хэлэһэн үгэдөө хүрэжэ, мүнөө бүүбэй хонид Буряадтамнай үдэжэ, энээн тухай һанаа зоболтогүй болонхой.

Дэмжэхэ хүн хаанаб?

Харин мүнөө сагта тиигэжэ туһалха хүнүүд эрдэмтэдэйшье, мүнгэтэй зонойшье дунда үгы. Арай гэжэ энэ мал бэдэржэ олоод, Монголһоо Буряад орондо асараад, тэнжээжэ байтараа, иимэ аягүйгөөр малаа хосороонхаар, Булад Басту­евич мүнөө һүүлшынгээ хашарһа үгэхөөр бэлэн. Теэд…

- Минии хэлэһэн үгэнүүдые дэмжэхэ эрдэмтэн Буряадта үгыл юм байна даа. Хараха янзада нэрэ түрэтэй, алдар солотой эрдэмтэд аад, «яагаа юм бэ, нюуртаа үһэтэй мал ха юм, түл үгэһэниинь болоо юм ааб даа» гэхэ «ухаатайшуул» олон, - гэжэ Һасаранай Булад хара бууна.

Энэ асуудал зүб тээшээ шиидхэг­дэхэ гү? Хэн туһалхаб?