​Бата Доржиев: 2017 ондо удха шанартай үйлэ хэрэгүүдээр баян байнабди

Агын Буряадай автономито тойрогые болон Шэтэ можые ниилүүлжэ, Үбэр Байгалай хизаар байгуулха талаар һанал асуулга үнгэргэһэн үдэрһөө тэбхэр 10 жэл үнгэрөө. Энэ арбан жэл соо Ага Шэтэ хоёрой хамтадаа хэһэн ажалай дүн согсолхо саг мүнөө хүрэжэ ерэбэ. Харамсалтайнь гэхэдэ, Үбэр Байгалай хизаарай талаһаа ниилэһэн эрхэ нүхэсэлдэ Агын газар дэбисхэрэй хүгжэлтэдэ горитой алхам хэгдээгүй гээд ажагламаар юм. Гэбэшье агынхид урагшаа дабшахын тула ехэ оролдолго гаргана. Мүнөө дээрээ Агын Буряадай тойрогто эдэй засагай, ниигэмэй байдал ямар байнаб, хүдөө ажахын, үйлэдбэриин һалбариин хүгжэлтэ хэр бэ гэһэн асуудалаар Үбэр Байгалай хизаарай Засагай газарай түрүүлэгшын орлогшо - Агын Буряадай тойрогой засаг дарга Бата Доржиевтай уулзажа хөөрэлдэбэбди.

– Бата Сайнсакович! Ага тойро­гой ажал, амидарал юрэнхы дээрээ ямар байнаб? Эдэй засагай байдал хэр бэ?

– Агын Буряадай тойрогой за­хиргаан 20 жэлэй хугасаа соо жэл бүриин тоосоо хэдэг заншалтай. Гүрэнэй ба нютагай засагай зургаа­нууд хүн зонойнгоо урда хэһэн ажа­лайнгаа тухай тоосодог. Үнгэрһэн жэлэй декабрь һарада бүхы сомондо эрхэтэдэй сход болоо, гурбан аймагта тоосоото суглаанууд үнгэргэгдөө. Ти­игэжэ январиин 27-до Ага тойрогой дүн гаргаһан суглаанда Үбэр Байга­лай хизаарай амбан захирагша На­талья Жданова болон Үбэр Байгалай хизаарай ноёд сайд хабаадаһан бай­на. Тэрэ суглаан дээрэ шухала асууда­лаар хөөрэлдөөн болоо ааб даа.

Ниигэмэй-эдэй засагай (социаль­но-экономическа) үнэн байдалые тоо баримтанууд харуулдаг. Тиимэһээ нэгэ хэды баримта дурдая: тойрогто ажаһуудаг хүн зоной тоо 76 мянгада хүрэнэ. Һүүлэй хэдэн жэл соо Агаһаа зон олоороо зөөжэ байгаа. Харин 2016 ондо зөөжэ ошоһон зоной тоо 35 процентээр доошолоо гэхэ гү, али 803 хүн нүүжэ ошоо гэһэн баримта бии.

Ага тойрогто һарын дунда жии­рэй салин 23 820 түхэригтэ хүрөө. Хүдөө ажахын үрэ бүтээлэй (продук­циин) хэмжээн 3 млрд 184 мянган түхэригтэ хүрөө гэхэ гү, али 2015 онойхитой адли шахуу байна. Тойро­гой промышленность 9 процентээр ургаа. Новоорловскын ГОК промыш­ленностиин ехэ үйлэдбэри гэжэ мэдэ­эжэ. Тэндэ 1680 тонно шанаржуулһан вольфрам гаргажа абаа гэхэ гү, али нёдондонойхиһоо түмэрэй холисо малтан абалга 12 процентээр дээ­шэлээ гээшэ. Ага аймагай Шулуута, Кузьмина ба Хамгали горхонуудай хүндыгөөр алтан олзологдоно. Энэ жэл 160 кг алтан угаагдан абтаа.

– Ага тойрогой бэеэ даанги байһан үедэ харгы ехэ баригдажа байһан. Шэтэ Ага хоёрые холбоһон, Ага тосхониие Могойтотой, Дулдар­гатай, Саһашатай холбоһон харгы шэнээр баригдаһан байна. Харин мүнөө харгын ажахы мүнгөөр хэр һомологдоно бэ?

– Нютаг дэбисхэр хүгжөөхэ та­лаар гол ажалнуудай нэгэн гэхэдэ, харгы барилга ба заһабарилга боло­дог. Нёдондо жэл нютаг дэбисхэрэй удха шанартай автомашинын харгы заһабарилгада 120 сая түхэриг, фе­деральна харгыда – 374 сая түхэриг һомологдоо.

2017 ондо ехэ харгынуудые ба­рилга үргэлжэлүүлэгдэхэ. Алханын аршаанай амаралтын газар руу дүтэлхэ харгы барилга үргэлжэлхэ, “Могойто – Первомайск” гэһэн харгы һэльбэн шэнэлэгдэхэ, Могойто тос­хон руу орохо хүүргэ баригдаха юм. Ага тосхоной харгын ажахы ехэ асуу­далтай болоһон. Тиимэһээ энэ жэл 35 сая түхэриг һомолхыень Үбэр Байга­лай Газар дэбисхэр хүгжөөхэ яаманда хандаһан байнабди.

– Барилгада хандаса ямар гэ­эшэб? Агын дасанай Согшон ду­ганай заһабарилга ямар шатада хүрэһэн байнаб?

– Согшон ду­ган һэльбэн шэ­нэлхэ хүдэлмэри “Ород гүрэнэй соёл” гэһэн гүрэнэй тусхай зорилгото программын хэмжээн соо ябуулагдадаг. Хоёр жэлэй хугасаа соо сенатор Баяр Жамсуевай үүсхэл оролдолгоор фе­деральна бюджедһээ соёлой угай баялиг болохо хүшөө һэргээлгэдэ 63,5 сая түхэриг гаргашалагдаа, мүн баһа 20 гаран сая түхэригэй хан­диб, үргэлэй мүнгэн ороһон байна. 2017 ондо “Ород гүрэнэй соёл” гэһэн программын түсэбөөр үшөө 40 сая түхэриг һомологдохоор хараалаг­даа юм. Мүнөө дээрээ Сагаалганай үмэнэ барилгын ажал хэдэн үдэрөөр зогсоогдожо, шэнэлэгдэһэн Согшон дуганда Сагаан һарын хурал хураг­даха болоо юм. Тахяа жэлээ оруул­жа байһан хүнүүд дасандаа олоороо сугларжа, дуганай газаа досоохиие арилгаха, сэбэрлэхэ ажал хэнэ. Лама санаартан Сагаалгандаа бэлдэжэ, туха сүлөөгүйл байна.

2016 ондо Үзөөн тосхондо Соёлой байшан шэнэлэгдэжэ эхилһэн юм. Нёдондо хэгдэхэ ажалынь сүм хэгдээ, хараалагдаһан 16 сая түхэригынь хүсэд үгтөө юм. Энэ жэлдэ 12 сая түхэригэй ажал хэгдэжэ, Үзөөнэй со­ёлой шэнэ байшан үүдэеэ сэлихэнь гээшэ.

Могойто тосхондо 314 хүүгэдэй һууритай “Туяа” гэһэн шэнэ сэсэрлиг нээгдэжэ, сэсэрлигтэ орохо хүүгэдэй ээлжээнэй асуудал тэндэ бүримүһэн шиидхэгдэбэ. Ага тосхондо ба Мо­гойтын аймагай Хила һууринда хүүгэдэй сэсэрлигүүд баригдаһан аад, мүнгэнэй дуталдаһан ушарһаа үшөө нээгдэхэ болоогүй байна.

– Бата Сайнсакович, Ага той­рогой эгээл хүсэтэй талань мал үсхэбэрилгэ гээшэ. Мал һүрэг ондо хэр орожо байнаб?

– Хүдөө ажахын һалбари эгэ­эл хүшэр байдалтай байна. Гам хайрагүй ган гасуур һүүлэй үедэ эзэрхэнэ. Зунаа дүүрэн хуурай бай­гаад, намарынь бороо орохо юм. Са­гай уларилһаа боложо, 58 процент таряалан һалаа. Гарзада ороһон таряашаднай Москваһаа туһаламжа хүлеэгээд һуужа байна.

Ган гасуурһаа боложо, ногоон муу ургаа. Зарим малшаднай үбһэ бэлэдхэхэеэ Үбэр Байгалай хизаарай зүүн-урда аймагууд руу гараха баа­тай болоо һэн. Зүдхэлиинхид тэндэ бэлэдхэһэн үбһэеэ мүнөө болотороо машинаар зөөжэ байна. Автомаши­нын түлишын (ГСМ) дуталдаһанһаа боложо, үбһэ шэрэхэ ажал һаатана. Зарим нютагуудта үбһэ тэжээлэй ду­тагдал бии байна, гэбэшье Ага той­рогой малшад даб гээд гарзатаад орхихогүй.

Агада бүхы түрэлэй ажахынууд­та 103 мянган толгой бодо мал, 172 мянган толгой бог мал (хони ямаан), 18 мянга гаран толгой адуун ондо орожо байна.

Энэ жэлэй үбэл урин, шанга шу­урга бордоһогүй, саһа багатай байба. Тиимэһээ малай үбэлжэлгэ юрэнхыдөө урагшатай үнгэржэ, ондо һайн орожо байна гэжэ хэлэхэдэ болоно.

– Агада малай үүлтэр һайжаруулха ажахынууд олон гэ­эшэ. Эдэ ажахынууд ямар шэглэлээр ажалаа эрхилнэ гээшэб? Үүлтэр һайжаруулха тусхай ажахыну­удай мүнгэн тэдхэмжэ саг соогоо үгтэнэ гү?

– Агын Буряадай тойрогто хүдөө ажахын 16 предприяти малай үүлтэр һайжаруулха зүбшөөрэл абаһан юм. Үүлтэрэй заводууд гэхэдэ – “Ушарбай”, “Догой”, “Согто-Хангил” заводууд үбэр байгалай нарин нооһотой үүлтэрэй хони үсхэбэрилнэ, Зүдхэлиин “Ро­дина” ажахы “Агын” үүлтэрэй хони үдхэнэ. Тиихэдэ үүлтэртэ мал бари­даг ажахынууд (үүлтэрэй репродук­торнууд) гэжэ баһа байха. Эдэмнай гэбэл: “Урда Ага”, “Хүнхэр”, “Хүһөөшэ”, “Онон”, Ленинэй нэрэмжэтэ ажахы ба “Гэрэл” гэһэн ажахынууд.

Мяханай үүлтэрэй үхэр үдхэдэг 5 ажахы, буряад үүлтэрэй адуу бари­даг 7 ажахы хүдэлнэ. “Победа” ба “Ар­гал” гэһэн ажахынуудта будёновой үүлтэрэй гүйгөөшэ моридые баридаг юм.

Үүлтэр һайжаруулха ажахынуудай тусхай үүргэ дүүргэлгэдэ гүрэнэй талаһаа тэдхэмжэ үзүүлэгдэдэг. Гэ­хэдээ эдэ ажахынуудта шанга эрил­тэ табигдадаг, тиимэһээ зарим ажа­хынууд абаха тэдхэмжэеэ абажа шадангүй үлэшэһэн байдаг.

– Түрүү ажахынууд тухай хөөрэжэ үгыт.

– Хүнхэрэй хүдөө ажахын хамжа­ан 10 мянган хонитой, 800 адуутай байха. Таряа ургуулдаг. Энэ ажахые Шойсоронов Баир хүтэлдэг. Согто- Хангилай агрокооператив 13 мянган хонитой, 500 үхэртэй, 200 адуутай. Түрүүлэгшэнь - Дондоков Зоригто. 2016 ондо Согто-Хангилай ахалагша хонишон Гунгаев Далайда Ородой Холбооной Уласай Ажалай баатарай алдар соло олгогдоо бэлэй.

Анханһаа суутай Зүдхэлиин “Племзавод “Родина” гэһэн хүдөө ажахын хамжааниие Дондокова Да­рима ударидана. 12 мянган Агын үүлтэрэй хони үсхэбэрилдэг, 500 үхэртэй, 400 гаран адуутай юм. Догой нютагай ажалша малша зон 6 гаран мянган хонитой, 400-гаад адуутай. Түрүүлэгшэнь – Анандаев Баир.

Хамтын ажахынуудһаа гад­на шадалтай фермернүүд, үмсын хамһабариин ажахынууд байхал даа.

– Агада жэлэй үрэ дүнгөөр эрхим малшад, таряашадаа элирүүлдэг, шагнал барюулдаг дэлгэр заншал­тай гээшэт ...

– Жэлэй дүн согсологдожо, эр­хим ажалшадаа элирүүлдэг һайхан заншалтайбди. Үнгэрэгшэ жэлэй дүнгөөр Урда-Агын агрокооперати­вай ахалагша хонишон Цыденжапов Бадма-Доржо һайн хонишон боложо шалгараа. “Могойтын” СПК-гай Содбоев Илья – һайн үхэршэн, “Онон” ажахын Нацакдоржиев Баяр – һайн адуушан, Хүнхэрэй ажахын Варен­ков Анатолий түрүү тракторшан- комбайн жолоодогшын нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байха юм.

– Ага тойрогто фермерэй ажа­хынууд олоор байгуулагдана, эдэм­най хэр зэргэ дэмжэлгэтэй бэ?

– Фермерэй хүдэлөөн эршэтэй хүгжэнэ. Мүнөө дээрээ тойрогой хүдөө ажахын һалбарида 300 гаран фермерэй ажахы тоологдоно. Феде­ральна ба хизаарай бюджедүүдһээ грантын тэдхэмжэ үгтэжэ, фермерэй ажахы байгуулхада түлхисэ боложо үгэнэ.

2016 ондо эхилжэ байһан 21 фер­мер ба гэр бүлын 2 фермэ грантын дэмжэлгэдэ хүртэһэн байна. Эдэнэр хамта дээрээ 43 сая түхэригэй дэм­жэлгэдэ хүртөө һэн.

– Тамиршадаараа суурхаһан аглаг һайхан Агымнай хэд солоёо дуудуулжа байнаб?

– Бэеын тамир ба спорт манай тойрогой ажабайдалда онсо һуури эзэлдэг. Үнгэрэгшэ жэл Һүдэнтын, Зүдхэлиин, Боржогонтойн юрэн­хы болбосоролой һургуулинуудай спортзалнуудта ехэ заһабарилга хэг­дээ. Ага тосхоной спортын ордонуудые шэнэлжэ, тоног түхеэрэмжынь хүсөөжэ, Ород гүрэнэй, уласхоорон­дын хэмжээнэй тэмсээ, наада эмхид­хэхэ бүхы эрхэ нүхэсэл зохёон байгу­улагдаа.

Ородой Холбооной Уласай спор­тын габьяата тамиршан Туяна Да­шидоржиевагай Рио-де-Жанейродэ Олимпиин наадануудай мүнгэн ме­дальда хүртэһэниинь спортын туй­лай ехэ амжалта болоно бшуу.

Сүлөөтэ барилдаашаднай бидэ­нээ ходо баярлуулна. Балдан Цы­жипов, Цыбик Максаров, Арсалан Будажапов, Тамир Гармаев, Димчик Ринчинов, Солбон Түмэнбаяров, Бу­лат Батоев, Жаргал Дамдинов гэг­шэд Буряад Уласай, Ород гүрэнэй, уласхоорондын тэмсээнүүдтэ ила­жа гараһан байна. Балдан Цыжипов уласхоорондын классай спортын мастерай норматив дүүргээ, Ород гүрэнэй суглуулагдамал командын гэшүүн боложо ороо.

Агын зон бэлиг түгэлдэр хүнүүдээ дэмжэжэ шададаг. Эндэ һаяхана Бал­дан Цыжиповтэ квартира абахадань туһалая гэһэн уряа доро 500 мянган түхэриг зонһоо, эмхинүүдһээ суглу­улжа шадаабди. Тиигэжэ Улаан-Үдэ хотын “Бест-Плюс” гэжэ барилгын компанитай хэлсээ баталжа, шэнэ байрын эхинэй хуби мүнгыень оруулһан байнабди. Нигүүлэсхы энэ үйлэ хэрэг дэмжэжэ байһан нюта­гайнгаа хүн зондо баяр талархалаа мэдүүлнэбди.

– Энэ жэл Агамнай 80 жэлэйн­гээ ойн баяр тэмдэглэхэнь бэзэ ...

– 2017 ондо удха шанартай үйлэ хэрэгүүдээр баян байнабди. Агын Буряадай автономито тойрогой байгуулагдаһаар 80 жэлэй, “Арадуу­дай Хани Барисаанай”, “Ажалай Улаан Тугай» орденуудаар шагнагдаһаарнь 40 ба 45 жэлэй ойн баярнууд тэмдэ­глэгдэхэ. Ойн баярай хэмжээ ябуул­гануудта бэлдэжэ эхилээд байнабди.

“Буряад үнэн” сониной уншаг­шадта Сагаан һарын баярай мэндые хүргэнэб. Ута наһа, удаан жаргал, элүүр энхые хүсэнэб.

– Баярлаа! Танай ажалда ам­жалта хүсэнэбди. Сагаан һарын баярай мэндые Ага нютагта хүргэнэбди!