​Эрэ хүнэй һүр һүлдэ үргэе

Февралиин 23-ай үдэр сэрэгшэдэй болон бүхы бүһэтэйшүүлэй һайндэрые угтуулан, энэ мүнөөдэрэй хөөрэлдөө дэлгэһэмнай өөрын удхатай. Саг ондоо боложо, хүн зоноймнай, гэр бүлымнай харилсаан тад ондоо болоо. Анхандаа гэрэй эзэн эрэ хүн байдаг һаа, мүнөө сагта эхэнэрнүүдэй үүргэ ехэ болоо. Харин бидэ, буряад угсаатан хадаа, хэр угһаа эрэ хүниие дээрэ үргэжэ ябаһан заншалаа уһанда хаяхагүй байгаабди. Буряад угсаатан эхэнэр хүниие дарлажа, шоодоборилжо байгаа гэнэ бэшэб, харин эрэ хүнэй һүр һүлдэ дээрэл байгаа. Эрэ хүнөө бүһэтэй хүн гэжэ хүндэтэйгөөр нэрлэдэг байгаа ха юмбибди.

Эрэ хүн - эрдэни

Буряад-монгол угсаатан болон мүн бусадшье арадуудта эрэ хүндөө тусхай хүндэ ямба мэдүүлдэг байһаниинь эли. Эрэ хүн гээшэ гэр бүлын гол шухала хангагша байгаа. Эхэнэр хүн хэзээдэшье эрэ хүнэй ара талань ха юм даа. Гэртээ зарим эхэнэрнүүд нүхэртөө эрэ доргон байбашье, олон зоной дунда абяагүй, нүхэрэйнгөө үгэ соонь байха.

Нэгэтэ эмнэлгын газар эртүүр ошожо, ээлжээ абабаб. Минии урда нэгэ һөөл гэмээр бүһэтэй хүн зогсобо. Түбшэн дарууханаар харюу үгэнэ. Саашаа ошожо, һандалида һуугаад, абаад ябаһан номоо уншажа байтарни, гэнтэ нэгэ эхэнэр уйгаргүй ехээр хашхаршаба. Гайхаад, эрьелдээд харахадамни, тэрэ үнөөхи бүһэтэй хүмни мэгдэшэһэн, тэрэ һамганһаа ехэ айшаһан хэбэртэй байба. Ээлжээндэ байхадаа, “нарай үхибүүмни гэртээ гансаараа, намай оруулыт даа” гэжэ гуйһан нэгэ эхэнэрые урдаа табиһан байба. Харин тэрэ хүнэй һамган гээшэ ерээд, гани-габ табижа, эрэ нүхэрөө элһэн шоройтой худхажа, баһажа, доромжолжо аашалжа байгаа бэлэй.

Хараад үзэхэдэ, энээхэн эрэ хүнэй һайн сэдьхэлэй ябадал тиигэтэрээ һамгыень уурлуулаа бэшэл хаш. Уур сухал болохооршье бэшэ юумэн лэ даа. Эдэ хоёрой гэр бүлын харилсаан эндэ үндэһэн боложо үгэнэ гэжэ тухайлаад, “Бурхан арьяа баала, минии хүбүүнтэн иигэжэл бү ябаһай даа,” - гэжэ зальбарбаб.

Гэрэй эзэн

“Эндэ хэнэйхи гэжэ айл байдаг бэ” гэхэдэ, эхэнэрэй нэрэ хэлэхэдэнь, шэхэндэшни аягүй байдаг. Теэд яахабши даа, саг тиимэ болоо. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай һүүлээр манай буряад бүлын харилсаан тад ондоо болоо гэжэ тухайлхаар. Эрэшүүл үсөөн болоо, эхэнэрнүүд тэдээнтэй адли ажал хэлсэжэ, нэрэ, үүргэнь өөдэнь болоо. Гэбэшье, урдын буряадуудай зарим нэгэ захяа заршам ажабайдалдаа хэрэглэжэл, эрэ нүхэрэйнгөө, хүбүүн үриингөө һүр һүлдэ өөдэнь үргэжэл байха ёһотойл ха.

Жэшээнь, анхан буряад эхэнэр эрэ хүнгүйгөөр айлшалжашье ошодоггүй байгаа. Гансаараа гараад, залуу эхэнэр ябадаггүй һэн. Нүхэрынь гү, али наһажаал түрэлэй һамган хүргэдэг, ошолсодог һэн ха. Юрэнхыдөө, буряад-монгол угсаатанда айлда ерэхэ, айлшалха гэжэ тусхай һургаалнууд байдаг. Минии багада эрэ хүн угаадаһа адхаха ёһогүй гэлсэдэг һэн. Хүршэ айлаймнай хүгшөө “Хүбүүгээрни угаадаһа адхуулжа байнал даа, ямаршье һургаалгүй эхэнэр гээшэб?”- гэхыень дуулаа һэм. Би ехэ гайхаагша һэм, эрэ хүн хүсэтэй, тэрэ шархигар һамганиинь хүнэгөөшье даахагүй шэнги бэлэй. Мүнөө бодоод үзэхэдэ, үнэхөөрөөшье, эрэ хүнэй үүргэ ондоо, гэртэхи ажал эхэнэрэй гэдэгынь зүб лэ ха даа.

Эсэгэдээ, эрэ нүхэртөө - эдеэнэй дээжэ

Минии хайрата аба колхоздоо токарёор хэдэн жэлдэ эрхим ажаллаһан юм. Хара үглөөгүүр ажалдаа гараад лэ, харанхы һүни болотор түмэрөөр юумэ дархалха. Эжымнай эдеэгээ шанаад, галдаа үргэһэнэй һүүлээр абадамнай эдеэнэй дээжэ үлээдэг һэн. Энэнь гэрэй эзэн, үри хүүгэдэйнгээ эсэгые хүндэлэн байһанай тэмдэг болоно.

Эрэ хүнэй хубсаһа угаахадаа, өөрынгөө хубсаһатай холижо угаахагүй, аминдань түрүүн угааха гэжэ эжы хэлэдэг һэн. Энэнь баһа эрэ хүниие хүндэлһэн үйлэ, өөрын баһал удхатай. Эрэ хүнэй урдуур гарахагүй, газарта байһан зэр зэмсэгүүдыень эхэнэр хүн алхаад гаража болохогүй гэхэ мэтэ ехэ һонин захяа заршамууд байгаа. Урдын буряадуудай сахижа байһан бүхы заншал һэргээе гэнэ бэшэб. Саг ондоо болоо, гэбэшье ехэнхинь мүнөө байдалда таараһан, үри хүүгэдээ зүб мүрөөр хүмүүжүүлгэдэ туһатай болон буряад яһатанай һүлдэ тэмдэг, нюур шарайн дүрэ алдангүй ябахада, хэрэгтэйл хаш.

Һүр һүлдыень өөдэнь татаха

Нэмэжэ хэлэбэл, эрэ нүхэрэйнгөө һүр һүлдэ үргэжэ ябаха гээшэ сэсэн эхэнэрэй ябадал. Мүнөө сагта ажаһуудал хэсүүшэг гэмээр. Ажалшье мүртэй олдохогүй, бага салинтай хара ажалһаа бэшэ юун байхаб? Ой тайгаар гүйжэ, ан гүрөөһэ намнажа, эдеэ хүлһэеэ асардаг саг бэшэ. Гэбэшье, эрэшүүлтэй адли ехээр салин олодог эхэнэрнүүд нэн түрүүн гэрэй эзэн ба үхибүүдэйнгээ эсэгын нэрэ һүлдэ үргэхэл болоно. Олон зон соо эрэ нүхэрөө доромжолжо байһан эхэнэрые хэншье өөгшөөхэгүй. Эхэнэр нүхэрөө баһажа байһан эрэшье хүн һөөл бэшэ. Зөөлэн, нимгэн, дулаахан хандаса гэр бүлэ бүхэндэ хэрэгтэйл даа. Бэе бэеэ хүндэлжэ, хүлеэд гэһэн хандаса үхибүүдэй саашанхи һайн ажаһуудалда жэшээ болохо ха юм.

Буряад-монгол туургата арад эрэ хүнэй бүһэ болон малгайда тусгаар хандажа, ёһо гуримай хүндэтэ тэмдэг гэжэ тоолодог байгаа. Үндэһэн хубсаһанай гол зүйл болоод, эрэ хүнэй нэрэ түрэ, эрхэ хүндын һүлдэ боложо үгэнэ ха юм.

Нүүдэлшэ буряад арад соо “Муушье һаа, эрэ, мохоошье һаа, хутага” гэһэн оньһон үгэ байгаа. Мүн “бүһэтэй хүниие үргөөд ябабалшни, тулга болохо, дараад ябабалшни, дарамта болохо” гэһэн сэсэн үгэнүүд баһал гүнзэгы удхатай. Илангаяа мүнөө үе сагай залуу эхэнэрнүүдтэ ёһотойл һургаал боломоор бэшэ гү?

Эрэ хүниие “бүһэтэй” хүн гэжэ үндэрөөр нэрлэдэг гээшэбди. Энэмнай баһал өөрын удхатай. Эрэ хүн гээшэ заабол бүһэ зүүдэг байгаа, бүһэгүй хүн ахир яндан гэһэн удхатай хаш. Тиимэһээ бүһэ хадаа хүнэй хубсаһанай гол зүйл һэн. Бүһэ зүүхэ гээшэ юһын ёһо гуримтай байдаг.

Бүһэеэ хайшан гэжэ зүүхэб?

Мүнөө сагта буряад хүн үндэһэн дэгэлээ үмдэдэг болоһон һайхан заншал дэлгэржэ байна. Бүри һаяшагшье буряад үндэһэн дэгэл соёлшон бэшэ, юрын хүнэй үмдөөд ябахада, хүн зон гайхангяар харадаг бэлэй. Энэ хүн хаанахи, мухар хүдөөгэй хүн гээшэ, али Монголһоо ерээ гээшэ гү гэжэ адаглан харадаг һэн. Харин һүүлэй арбаад жэлэй саана гэхэ гү, буряад дэгэлээ хүн омогорхон үмдэжэ, буряад-монголшуудай энэ тэрэ хэмжээ ябуулгануудта дуратайгаар хабаададаг бэлэй. Зүгөөр…

Зүгөөр, буряад үндэһэн хубсаһанай түхэл, хэрэгсэлнүүд, тусхай зүйлнүүдынь ямар байхаб, яагаад али нэгыень зүүхэб гэжэ тайлбари ойлгосонууд мэдээсэгдэдэг лэ даа. Харин хаа-яа голхорхоор ушарнууд дайралдадаг.

Интернет холбооной нэгэ дэлисэдэ буряад арадаймнай соёлой яһала мэдээжэ ажал ябуулагша, ёһо заншалда хабаатай хүнэй дүрэ табяатай байгаа. Эрэ хүнэй буряад хубсаһатай, малгайтайшье, харин бүһэниинь хоёр тээһээ һанжалдаад байна. Эдэ бүгэдэ алдуунуудые урданай буряад хараа һаа, шэрүүхэн лэ үгэнүүдые хэлэхэл һэн ха гэжэ бодомжолбоб.

Хамбын хүреэнэй дэргэдэ эмхидхэгдэдэг “Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн һайндэрэй үедэ Арадай Хуралай һунгамал Цыденжаб Батуев бүһэеэ буруу үмдөөд ябаһан хүбүү тогтоогоод, зүб мүрөөр зүүхыень заажа үгэжэ байгаа һэн. Бүһэеэ зүб зүүхэ гээшые зааха зоншье үсөөн гэлтэй.

Эрэ хүнэй хубсаһан ямар байхаб?

Урдын буряадууд эрэ хүндэ дэгэл бүтээхэдээ, улаан, шара, сагаан үнгэнүүдтэй бүдөөр оёхые сээрлэдэг байгаа. Тиимэһээ ехэнхи ушарта хүхэ, ногоон, хүрин үнгэтэ дэгэлнүүдые оёдог һэн. Дэгэлэй заха хара хилэн бүдөөр ба арһаар хэдэг байгаа. Энгэр ямар байхаб гэжэ манай сониндо бэшээ һэмди, гэбэшье дабтахада болоно. Хори буряад эрэ хүнэй дэгэлэй энгэр хадаа гурбан үнгөөр гоёогдодог: дээдэхи зурлаань һалбаржа, ургажа байһан газар дэлхэйн һүлдэ-ногоон үнгэтэй, дундахинь-хара үнгэтэй, газарай хүрьһэнэй тэмдэг гээшэ. Гурбадахи, дорохи зурлаань- гал мэтэ улаан зүһэтэй байдаг. Хамсыдань заабол буряад арадай сахижа ябаа табан хушуу малай тэмдэг туруунуудые хэдэг. Тэрэнь үнэхөөрөө малай туруундал адли байха ёһотой. Тобшонууд дэгэлэй захада, ээм дээрэ, һуга доро болон (бэлхүүһэн) матаргай дээрэ оёгдодог. Дэгэл үмдэхэ баһал өөрын гурим бии гэжэ мэдээжэ. Эрэшүүл дэгэл зүүн хамсыһаань үмдэдэг, харин эхэнэрнүүд баруун гарһаа үмдэдэг.

Бүһэнүүд тухай

19-дэхи зуун жэлэй һүүл болон 20-дохи зуун жэлнүүдэй эхиндэ торгон бүһэнүүд үйлэдбэрилэгдэжэ эхилһэн байна. Хитад наймаашад тэдэниие Эрхүү, Дээдэ Үдэ хотонуудаар асаржа наймаалдаг байгаа. Эгээл үнэ сэнтэй янжан бүһэ гэжэ тоологдодог һэн. Янжан хадаа хитад торгоор һолонго мэтэ угалзатай бүһэ юм. Тэрэнэй удаа үнэ сэнтэй дурдам гэжэ бүһэ баһал гоёшоогдодог һэн. Дурдам хадаа торгон утаһаар, үйлэдбэриин бэшэ, хүнэй гараар уран аргаар бүтээгдэһэн байгаа. Удаань торгон утаһаар нэхэһэн-“утаһан” бүһэнүүд моододо ороо хаш. Үгытэйшүүл юрын бүдөөр оёгдоһон “хазаан” бүһэ бүһэлдэг байгаа. Бүһөөр урдаһаа гэдэргэнь бэеэ орёогоод, һүүлынь һанжуулангүй, хажуу тээшэнь нюужа оруулдаг байгаа.

Түүхын дансанууд соо бүһэ тухай элдэб тайлбаринууд байдаг. Бүһэтэй хүн гэжэ ойлгосо урдын сагай агнууряар ажамидардаг сагай үеһөө бии боложо магад. Агнуурида гарахадаа, олзотой байхын тула бугын һоёо болон үзүүртэ һабарнуудыень бүһэдөө шагтагалаад гарадаг байгаа. Мүнөө сагта ой тайгын эвенк арадуудта энэ заншал үлэнхэй. Бүһэеэ дэгэл дээгүүрнь үмдөөд, энэнь урдын угсаатанай заншалаар муу юумэнһээ хамгаалха болон үхибүүдэй сахюусан боложо үгэдэг һэн.

Үхибүүдэй нялха нарайһаань эхилээд лэ, элдэб шэдитэ заншалай гуримуудые бүтээжэ, ажабайдалайнь амжалтатай, энхэ элүүр байхын тула сахигдадаг һааб даа. Элдэб бүридэлтэй бүһэнүүдые Эрхүүгэй, Баргажанай болон Агын буряадууд зүүдэг байгаа. Элдэб угалзануудаар бүрхөөгдэһэн бүһэнүүд тухай эрдэмтэд Л.Р. Павлинскаягай, Р.Д. Бадмаевагай, А.А. Бадмаевай, И.И. Соктоевой хүдэлмэринүүд соо тодорхойгоор зураглаатай байна. Гэбэшье иимэ бүһэнүүд музейн үзэмжэдэ тон нэгэ гансаараа мүнөө үе саг хүрэтэр хадагалагданхай юм.

Заншалта удха

Буряад угсаатанай ажаһуудалай заншалта үйлэ хэрэгүүдтэ бүһэ гээшэ тусхай һуури эзэлдэг байгаа. Бүһэ хадаа эрэ хүнэй нэрэ түрэ, эрхэ хүндэ гэжэ тэмдэглэнэбди. Гадна үшөө хүн зоной харилсаанай шанар тэмдэглэдэг байгаа.

Урдын буряадууд бүһэеэ андалдаха гэһэн ехэ гүнзэгы удхатай заншалтай һэн. Агууехэ нүхэсэлэй һүлдэ тэмдэг, анда нүхэдэй тэмдэг болон худа урагууд болохо заншалтай үйлын гол зүйл боложо үгэдэг һэн. Бүһэеэ андалдаһан зон нүхэд болохо, анданууд болон худанууд болоно гээшэ. Анда нүхэд болоходоо, ганса бүһэеэ андалдаха бэшэ, мүн хуягтай хутагаяа, тамхинай алшуураа, зарим ушарта эмээл болон гүйгөөшэ морёороошье андалдадаг байгаа. Эдэ зүйлнүүдынь алта мүнгөөр болон үнэ сэнтэй эдээр бүтээгдэһэн байгаа хадаа тэдэнэй зөөриин сэн улам үнэтэй. Тиигэжэ анда нүхэд болоһон зоной үри хүүгэд, үри һаданар энэ үйлыень үндэрөөр сэгнэжэ, “эсэгэнэрнай анда нүхэд гээшэ” гэжэ хүндэтэйгөөр тооложо ябадаг һэн.

Тусхай хандаса

Бүһэеэ тайлаад, тэг дундань уялаа хээд, хадааһанда дээрэ үлгэдэг байгаа. Бүһэ газарта хаяжа болохогүй, газарта хаягдаха ёһогүй, алхажа болохогүй, хэршэжэ, хайшалжа, таһалжа огтолон болохогүй бшуу даа.

Бүһэ бооходоо, тэгэн дундаһаань урдаа баряад, бэеэ тойруулаад, һөөргэнь урагшань гаргахадаа, хажуу тээшэнь хоёр захануудыень орёон һагад бүһэ руугаа шиихаха хэрэгтэй. Бүһэеэ һанжуулаад ябажа болохогүй.

Иимэ гүнзэгы удхатай эгээл шухала хубсаһанай зүйл хадань бүһэдөө тусхай анхарал табижа, гүн удхатайгаар бүһэеэ зүүгыт даа, хүндэтэ манай бүһэтэйшүүл. Эрэ зониие бүһэтэй хүн гэжэ хүндэлэн дэмы нэрлээлгүйл ёһотой.