​Арадайнгаа нэрэдэ нэмэритэйл, алцагайхиднай...

…Сая жэлнүүдэй түүхые иран,

Сартуул яряанай аялга соносон,

Сүл губиин сүлхэ тэмээнүүдтэл

Субан һубаряа гүбээ добуунууд –

Зэдын гүбээ добуунууд.

Үльгэрэй баатарнуудай

һүлдэтэй Танһаа,

Үеын үедэ дабшаһан Танһаа

Үршөөл хайрыетнай эрин абаад,

Үргэлэй дээжэ – үрил сасаһуу

Зэдын гүбээ добуунууд...

Эгээл иимэ добуунуудые аладлан, Зэдын саада захын нютаг – Алцаг тээшэ шуумайнабди. Хэр урданһаа эгээл хүндэмүүшэ нютаг гэжэ суу­тай, зониинь дууша дэлгэр зон гээд манай төөбии, таабайнар хэлсэдэг байһан юм. Ганса «Дэбиснэм» ансам­блинь дэлхэй дүүрэн суурхаа һэмнай. Зэдын залуушуул – Алцагай, Бургал­тайн, Ториин, Оёорой, Наринай ма­най Үлэгшэн нютагта 50-яад-70-аад онуудта интернат-һургуулида бай­гаад олоороо һураһан бэлэй.

Алсаг, Армаг, Бургалтай, Тори –

Асатама аригуун сэсэг мэтэ,

Үлэгшэндэ эдиршүүлынь

эрдэм шудалаа,

Үеынгөө замда эндэһээ

далижан гараа.

Үлэгшэмнай сэсэгэй

голынь һэн ха,

Үнгын дэльбэнүүдээ бүридхэдэг

Үнэтэ дэнзэнь һэн ха,

Үнэншэ шарайнь һэн ха...

Иимэ мүрнүүд тэрэ үеын байда­лые үнэнөөр харуулһандал.

Түүхэһээ түүбэрилбэл...

Дам уламжалан хэлэбэл, сартуул­нууд Буряад орондо хаанаһаа ерэжэ һуурижаһан бэ гэһэн асуудал өөр һонирхолтой. Түүхын зарим барим­танууд Монголой Завхан аймагһаа олонхи сартуулнууд гараһан гэ­дэг. Нарин уянгата Б.Явуухуланай түрэһэн тоонто энэл аймагай Жаб­халанта сомондо бшуу.

...Дуулим замбида түрэһэмни

ушартай.

Дуулажа һуугаад,

эжынгээ уйлахые үзэхэ гэжэ,

Дуунда тиимэ ехэ шадал

шэнгэдэг юм гэжэ мэдээд,

Дуу өөрөө зохёожо, дуунай

замаар ябаха гэһэн хүнби...

Дуулим замбида түрэһэмни

ушартай –

гээд, гайхамшаг шүлэг соогоо Б.Явуухулан түүрээгээ һэм шуу. За­вханай Ээж-Хонгор манхан дэбис­хэрые “Шуумал бурхадай дүрэтэ һуумал манхан губи” шэмэглэдэг. “Салхинда уйтай эсгэрэх Сарту­улын их элс, Дээшээ гилбэртэн зүмбэрлэжэ, Доошоо гэгэлзэн нур­гилна аа” гэһэн аялгата дуун соогоо монголшууд алтан шаргал сүл гу­бияа бурханшалан магтадаг шуу. Ха­рин бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ оройн шэмэг Отгонтэнгэр хайрхан шүтөөн хангайн ноён орьёл, мүнхэ саһата, мандалта уула гэһэн магтаалтай. Отгонтэнгэр хайрханай ара үбэрөөр Бадархундага гэһэн нуур гүн сэнхир уһаяа мэлмэрүүлдэг.

Алцаг нютагтамнай сартуу­лай юһэн голой нэгэ хуби зонһоо гадна Удалхаһаа уг залгаа абаһан хамниган зоной үри һадаһад хэр үнинһөө ажаһуудаг. Гүн хүбшэ тай­гын амидаралай шэдитэ нюусые бэедээ шэнгээһэн ангууша, ажал­ша зон, хатуу яһата хамнигад гээд анхандаа хэлсүүлдэг байһан. Алца­гайхид, армагайхид танай, манай үндэһэн изагуур гэлсэдэггүй, нэгэ амин болоһоор үнинэй ааб даа. Бу­ряадаймнай элитэ эрдэмтэн Сергей Шагжиевич Чагдуров, эндэ, Армаг- Хужарай оршон соо түби дэлхэйдэ мүндэлһэн, алдар нэрэеэ арадай түүхэдэ алтан үзэгөөр бэшүүлһэн хамниган хүн байгаа ха юм. Мүнөө 80 наһанайнгаа дабаае гаталжа, 90-эй хорёо соо ороһон прозаик Даша-Дэм­бэрэл Дугаров “Юртэмсэ хангайн орон” гэһэн романайнгаа 3-дахи бо­тиие “Байгал” сэтгүүл соо толилуул­жа байна. Хүбшэ тайгын амидарал хэн зохёолшомнай иимэ наринаар ажаглан зураглаа бэлэй? Мүнөөшье зун нажарай үедэ наһанайнгаа нүхэр Лариса Намсараевнатай суг Хадхал­дааша өөдөө үгсэн, хангайнгаа эзэ­ниие бараалхадаг зантай юм.

Үсөөншье һаа, өөдэргэн

Уг удхын домогой утаһа татаба­шье, мүнөөнэй байдал ямар гээшэб Алцагтамнай? Абаһаар ажаглахада, бага һуурин тосхонуудай үйлэ хубя­ар ажаһууна гэжэ ойлгохоор. Бүри үни хада, 90-ээд онуудаар “Тулга­тай гэр, тулгууртай хүгшөө..?” гэһэн тэмдэглэл Дээдэ-Бургалтай тухай бэшэһэмни һанаандам оробо. Тэрэ сагай үзэгдэлһөө ехэшье илгаагүй хэбэртэй, хото город руу зон олоор нүүгээ. Гэбэшье һүүлэй 2-3 жэлэй туршада Алцагта 5-6 айл һөөргөө бусаа юм. Зарим зон хото шадар һууринуудһаа аша зээнэрээ асар­жа, сэсэрлиг, һургуулида ябуулна. Энэншье һайшаалтай. Буряад хэлээ алдахагүй ха юм. Теэдшье ажалгүй сагта тиишээ байхын орондо эндээ малаа хараад, байгаалиин хэшэгтэ хүртөөд, ама бардам һуухада, муу аал? Юһэн жэлэй һургуулида орой­доол 35 һурагша һурана. Хэдэн клас­сые хамтаруулаад заадаг юм байна. 8 багшатай. Директорынь А.Б.Будаева, багшанар айлнууд үшөө бусаха аабза гэһэн найдалаа алдаагүй.

- Гол харгыһаа арба гаран модо холо, үсөөн һурагшадтайшье һаа, республикын, аймагай конкурс- мүрысөөнүүдтэ хабаадалсаад лэ байдагбди. Жэшээлбэл “Гуламта”, “Бамбаруш” гэһэн мүрысөөнүүдтэ буряад хэлээр түрүү һууринуудые эзэлээ, урзанда “Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн мүрысөөндэ I шатын Димпломдо хүртөө һэмди, - гээд, ди­ректор Арюна Борисовна һайн та­лын баримтануудые дурдана.

Һургуули шэнээргэ, 2009 ондо ашаглалгада тушаагдаһан. Теэд яа­руу-дааруугаар баригдаһанһаа бо­ложо, ханань хахаржа, шалань ган­таха гэхэһээ эхилээд, шанаргүйшэг үзэгдэл яһала бии. Үе-үе болоод, шабажа, заһажа байгаагүй һаа, шэрдэһэн, будаһаниинь һайраад унашана аа гү гэжэ һэргылхээр. Теэд алцагаархин иимэшье байдалда, са­лин хүлһэ багатайшье һаа, ажалтайл байһамнай болоо гээд досоогоо шэб­шэдэг гү? Эхин классуудта С.Б.Осорова, М.Ц.Шаралдаева, ахалагша классу­удта З.Г.Папанова, В.О.Лубсанова, В.С.Лубсанов, Ч.Б. Цырендоржиев, Н.И.Балданова заана. Нютагай за­хиргаанай толгойлогшо Н.Г.Папанов һургуулидаашье, соёлойнгоо гуламта­дашье, номойнгоо сандашье анхара­лаа һайн хандуулдаг хүтэлбэрилэгшэ юм ха. 2016 ондо хүдөөгэй номой сан 100 мянган түхэригэй грант шүүһэн байна. Энэнь хамтын шүүбэри орол­долгын дүн ёһотой. Иигэжэ үсөөншье һаа, өөдэргэн һайнаар ажалаа ябуулна бшуу.

Буряад хэблэлээ үргэдэг аймаг

Зэдэһээ гарбалтай, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ М.Р.Чойбоновые нютагаархин илан­гаяа дулаанаар угтаба. Нютагайнгаа аша туһада хэһэн хүдэлмэрииень, 70 наһанайнь ойн баярай гүйсэхэеэ байһан тухайнь аймагай захир­гаанай толгойлогшо В.Р.Цыренов онсолон тэмдэглэбэ. Суг ошоһон нүхэднай – Буряадай телерадиоком­паниин редактор Эржена Гомбоева, байгуулагдаһаар 85 жэлэйнгээ ойе тэмдэглэхэеэ байһан Буряад дра­мын театрай музейе даагша Вален­тина Бабуева, багша, уран зохёолшо Нина Артугаева, Үндэһэтэнэй номой сангай ахамад мэржэлтэн Рыгзема Батомункуева, поэт Алексей Олоев, Буряадай ирагуу дуушан Дамба Зан­данов, баяан дээрэ хүгжэм наададаг В.В.Акимов, эдэ мүрнүүдэй автор – хүн бүхэниинь өөһэд өөһэдынгөө һалбариин зохёохы ажал бэлигые элирхэйлбэ. “Интернет харилсаанай дэлгэрээшье һаа, улаан нюураараа уулзажа хөөрэлдэхэдэ одоо зохид” гээд, уулзалгада, хабаадагшад тэм­дэглээ һэн. Матвей Чойбонов, Га­лина Базаржапова, Нина Артугаева шүлэг, зохёолнуудаа уншаба.

Александр Бальчиновай гэрэл зурагууд

Уулзалгын үедэ

Уран зохёолой болон олониитын улас түрын “Байгал” сэтгүүлэй 70 жэлэй ой тухай тусгаар хөөрэлдөөн болоо. “Буряад үнэндэ” хэм соогоо захил хэгдэнэ, 60 үрхэтэ айлай гурба­найнь нэгэ хуби абадаг гэжэ почта­льон Т.Б.Доржиева хэлээ һэн. Удаадахи захилда “Буряад үнэнэй” тоо олошору­улха, “Байгал” сэтгүүлдэ захил хүүлэхэ тухай хөөрэлдөө һэмди. 2000 гаран онуудаар захил хэхэ талаар аргагүй ехэ ажалай ябуулагдажа байхада, суг хүдэлдэг Д.Д.Эрдыниеватай Зэдын аймагта зорюулһан 24 хуудаһатай “Бу­ряад үнэн”-“Дүхэригэй” бүхэли дугаар гаргаа һэмди. Бүхы дээрээ зэдээрхин ехэ эдэбхитэй, буряад хэблэлдэ за­хил хэлгээрээ бусадһаа дутуугүй, үлүү юм.

Удалхын үльгэр

Удалхаһаа гарбалтай, 80 наһанай хорёо соо ороод ябаһан М.Л. Очиро­вагай хөөрөө дурадхая.

- Удалхын зоной зариманиинь Мэлэ, Борто руу, нүгөө хубинь Алцаг руу бууһан түүхэтэй. Хаа яаниинь һарьдагай хормойдохи эртынгээ бу­усада ошодогбди. Ан, загаһа элбэг, аргагүй үзэсхэлэн, баян хүбшэ юм даа. Һүнеэр гараад, Шара Шэрэнгын дабаан дээрэ морёо эдеэлүүлээд, са­ашалхаш даа, дуугаа таталуулһаар, Удалхадаа хүрэхэш.

Урдуураа налмархай

Тэмээн ууламни

Уужамхан Алцагым

шэмэглээд байн,

Урдаһаа налархай нэгэ нүхэр

Уулзахы намайгаа

хүлеэгээд байн.

Үгышье һаа, иимэ аялга:

Хүлэг, хүлэг морёороо

Химныгээ үгсэн гаралайб,

Хүбшэ тайгын хүүеэн лэ,

Хүхы шубуунай донгодоон лэ.

Үльгэрэй орон юм даа, һарьдаг Удалхамнай, - гэжэ Мария Лубсанов­на сэдьхэлээ уяруулан мэдүүлээ һэн.

Алцаг нютагайхидай зариман, сурбалжалагшадай поэдүүдэй бэшэһэн шүлэг, зураглал, статьянуудые алдангүй уншадаг байһаниинь та­лархамаар байгаа. Багшын ажа­лай ветеран, буряад хэлэнэй багша Р.Б.Цыбенова энээн тухай тодорхойгоор хэлэжэ, урмашуулаа һэн.

Урихан энэ уулзалга тухай дула­ахан дурсалга сэдьхэлыемнай хэзээ­дэшье жэгнэн байхал.

Алцагайхидай сог залитайнь даа,

Аятай соморхон

харилсааниинь даа,

Абьяас хүндэмүүшэ

заншалынь даа –

Арадайнгаа нэрэдэ нэмэритэй,

Аласые дабаһан

шэнжэтэй байбал...

Хани барисаанай иимэ дүхэриг зо­хилдуулан бүрилдүүлхэдэ туһалһан аймагай захиргаанай толгойлог­шо В.Р.Цыреновтэ, толгойлогшын орлогшо Л.К.Семеновада баяраа мэдүүлнэбди.