​Усть-Дунгуй гү, али Алтай гү?

Дайнай үеын үхибүүд мүнөө үтэлжэ, үндэр наһатай болонхой. Эсэ­гын дайнда хабаадагшадһаа байха, ара талада Илалта шэрээлсэһэн наhатайшуулнайшье хургаа даража тооломоор болошоо. Тиимэһээ дайнай урда түрэһэн, үдэһэн, тэрэ хүндэ хүшэр сагые дабажа гараһан хүнүүдэй дурсалганууд, һанамжанууд мүнөө юунһээшье үлүү үнэтэй болоод байна. Тиигээд лэ тэрэ үеын зониие “Буряад үнэндөө” бэшэжэ, гэрэл зурагуу­даа эльгээжэ байгыт даа гэжэ уряалнабди. Энэ нюуртаа Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Валерий Жамсуевич Цыремпиловэй хандалгаар Виталий Цырендоржиевич Цыбиков уншагшынгаа бэшэг толилбобди, анхарыт даа.

Редакци

Эсэгэ ороноо хамгаалгын ехэ дай­най урда жэлэй сентябриин 17-до Хяаг­тын Дунгы нютагта түрөө һэм. Манай нютагһаа үшөө доошоо дүрбэн модоной зайда Дунгын-Адаг гэжэ нютаг бии. Тэн­дэ ород акушеркэ хүдэлдэг байгаа. Тэ­рэл эхэнэр хүйһыем хүндэжэ, ород нэрэ үгэһэн гэжэ һанагшаб. Дунгыда Воро­шиловай нэрэмжэтэ түрүүшын колхоз тогтоогдоһон түүхэтэй. Түрүүлэгшээр Шарап Лупсанович Цыбенов байгаа. Клуб колхозой контооротой нэгэ бай­шан соо оршодог hэн. Тэндэнь нэгэ телефон байгаа. Хэрэглэһэн зон оошор­ложо байгаад хонхододог һэн. Клубтам­най нютагаймнай бэлигтэй зон хатар наадаяа харуулха даа. Тиихэдэ хаа-яа Улаан-Үдэһөө мэргэжэлтэ артистнууд ерэжэ баярлуулха. Үшөө үнжөөд лэ кино харуулха, энээндэ багашуул ехэ дуратай бэлэй. Эхин һургуулидамнай Дашима Очиртаровна Батуева гэжэ ехэ бэрхэ баг­ша байгаа. Үзэг бэшэгтэ, тоо бодолгодо, уншалгада маанадаа һургахаһаа гадна, өөрөө һонин онтохонуудые, үльгэр до­могуудые ород буряадаар уран гоёор уншаха даа. Нютагтамнай тэрэ үедэ ху­рууд үйлэдбэрилдэг “сыродельня” гэжэ байгаа. Аргагүй ехэ огород байха. Тэн­дээ газарай элдэб эдеэ тарихаһаа гадна, набшаhан тамхи ургуулдаг байгаабди. Тэрэмнай наймаанда һайнаар ябадаг һэн. Уһан тээрмэ хүдэлдэг бэлэй. Бүхы ажалай хэрэгсэлнүүдые заһаха залгаха, моридоо тахалха хүүдинсэ ходо хүдэлжэ байгаа. Тиихэдэ ямаршье үдэр халуун уһаар бэеэ угааха хамтын баани бии hэн.

1950-яад онһоо “томодхолто” гээшэ эхилжэ, багахан нютагуудые нэгэдүүлжэ эхилээ. Тиигэжэ Дунгы, Хабууг, Шаза­га, Дунгын-Адаг нютагууд нэгэдэжэ, Дунгын-Адагта түб байгуулагдажа, хамтарһан Ждановай нэрэмжэтэ шэнэ колхоз тогтоогдоо. Түрүүлэгшээр Дар­жап Чагдурович Цагадаев һунгагдаа. Энэ колхознай “миллионер” болоошье һаа, үни байгаагүйл даа. Колхознай “Куда­ринский” совхозой нэгэ отделени боло­жо, бүхы техникэмнай Худари-Сомондо абаашагдаад, ажабайдалнай аалиханаар замхажа эхилээ. Тиихэдэл Дунгын-Адаг Алтай гэжэ нэрлэгдэдэг болоһон юм. Тиигээд лэ Худари-Сомонhоо мэдэлтэй боложо, нэрэ солоёо алдаа һэн даа. Тэр сагта Худари-Сомон Хяагта аймагай түб байгаа. Тэндэ ород, буряад шэглэлтэй хоёр һургуули, больница, нарайлалгын гэр, арадай сүүд байдаг һэн.

Иигэһээр тиигэһээр Алтайда “Алтай­ский” совхоз байгуулагдажа, түрүүшын директорээр Доржи Доржиевич Банзаров томилогдоо. Тиихэдэл нютагнай шэнээр хүгжэжэ эхилээ. Шэнээр Соёлой байшан, һургуули, контооро, алаабхинууд, МТМ, МТФ гэхэ мэтэ баригдаа. Үшөө модо ха­халдаг “лесопилка”, зайн галаар хүдэлдэг тээрмэ хүдэлжэ эхилээ. Совхознай яһала урагшатайгаар ажалаа ябуулха: шэниисэ гээшые ургуулха даа, аяар 15 ОТФ бай­гаа. Теэд яахабши, саг хубилжа, засаг һэлгэжэ, гүрэн түрэмнай, хүгжэжэ байһан совхознай һалажа, ажабайдал хүндэ бо­лоо. Һаянайл байдал нэгэ бага һайжарна гэхэдэ болохо. Тиигэбэшье хүндүүлхэй асуудалнууд олон даа. “Усть-Дунгуйское” гээшэ үнэн дээрээ “Ара-Дунгы” гэжэ нэр­лэгдэхэ байгаа, гэбэшье мүнөө Алтай болоод байнабди. Тиимэһээ Усть-Дунгуй гээшые болюулжа, Алтай гэһэн нэрээрээ ябая гэжэ дурадханаб. Сагаан һарын амар мэндые хүсэнэб. Эб хамта, эльгэ нэгэн ябаял даа бултадаа!