​Бэелүүлэгдэхэ заяагүй хүсэл

Хабарай дулаахан һүни... Хуһан модоной аалихан һаршаганаан, хаанаб даа шубууд пишаганалдажа эхилбэ. Иигэһээр үүр сай­хань...

Шэбээтэхэн голой эрьедэ Балдан Дулма хоёр тэбэрил­дэн һууна. Одо мүшэдөөр гэрэлтэһэн огторгой руу шэр­тэн, тэдэ хоёр гэрлэжэ, түрэ наадаяа бүтээхэ, томо һаруул гэр барижа, олон үхибүүдтэй, үнэр баян боложо, удаан, жаргалтай ажаһууха тухай хоюулаа хэлсэнэд.

1935 он ябажа байгаа. Ага аймагай Хойто-Ага нютагта комсомол залуушуулай-та­ряашадай түрүүшын брига­да байгуулагдажа, 18-тай­хан эдир залуухан, урагшаа һанаатай Дариев Балдан бри­гадираар томилогдобо. По­левой стан Шэбээтэ гэжэ га­зарта Буда буусада оршодог һэн. Хойто-Агын “Комсомол” колхозой залуушуул: Санда­нов Цырендоржи, Жигмитов Дашинима, Батуева Дулма, Очирова Долгор, Бадмаева Дулма болон бусад бригадын эдэбхитэй гэшүүд бэлэй. 1939 ондо Улаан Армиин сэрэгэй албанда Балдан та­тагдаба. Алас-Дурнын газар дээрэ Үбэр Байгалай морин сэрэгэй полкдо тэрэ албаяа гаража эхилээ һэн. 1941 ондо, сэрэгэйнгээ алба түгэсхэхэ үедэнь, Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн захалба. Алас-Дурнын морин сэрэгэй 8-дахи дивизиин бүридэлдэ Балдан Дариев 1943 ондо баруун дайнда эльгээгдэһэн юм. Түмэр замаар сэрэгэй эшелонууд Агын талын түрэл дайдаарнь тогтонгүй гараа бэлэй. Шэтэ хотын вок­зал дээрэ поездын тогтохо­до, Балданай олон зон соо танил хүниие хараашалба­шье, тэдээн соо хайрата Дул­мань үзэгдэбэгүй. Хайшан гэжэ энэ хатуу сагта иимэ холо ерэхэнь һэм даа гэжэ тухайлбашье, зүрхэниинь һэмээхэн лугшаһаар, найда­лаа алдангүй зогсоо бэлэй. Үгы даа, нэгэшье танил нюур үзэгдөөгүй. Сэрэгэй эше­лон баруун тээшээ замаа үргэлжэлүүлбэ.

Дайнда Дариев Балдан мо­рин сэрэгэй 8-дахи ПВО-гой 8-дахи амяараа дивизиин пулемётно эскадроной ДШК гэһэн пулемёдой наводчиго­ор алба хээ. 1943 оной август һара соо тэрэ “Дайшалхы га­бьяагай түлөө” гэһэн медаля­ар шагнагдаа бэлэй. Шагна­лайнь хуудаһанда сэрэгшын эрэлхэг ябадал тухай иигэжэ тобшохоноор бэшээтэй hэн:

«1943 оной августын 15. Баруун талаһаа дайсан доб­толно. Буугай hомон доро, бомбонуудай тэһэржэ байха­даньшье, наводчик Дариев эгээл заха газарта үхэр буу­гаа тодхожо, дайсадые ураг­шань дабшуулаагүй».

Энэ ехэ байлдаанда Украинын газар дээрэ Балдан өөрынгөө пулемёдоороо доо­гуур ниидэжэ ябаһан немец­кэ самолёдуудые бута сохин унагаагаа. Гэнтэ нэгэ бомбо дүтэхэнэ тэһэршэбэ. Балда­най нюдэндэ бүхы наһанайнь ябадал: түрэл һайхан буря­ад дайдань, урган үндыһэн тоонто нютагынь, “үглөөнэй һааһан һүеэ уугты” гэжэ эжынь ооголхо абяан, ахатаяа сугтаа зунай халуунда голой уһанда шунгажа байһаниинь, Дулма инагтаяа үүрэй сай­хые угтаhан хаhань – нэгэ доро һубарилдан үзэгдэбэ...

Тэрэл байлдаанда Балдан Дариев баатарай үхэлөөр унаһан юм. Энээн тухай саарһан Цэдэн ахайнь нэрэ дээрэ ерээ һэн. Юуб гэхэдэ, Балдан «үхэлэй медальон» дээрээ эжынгээ бэшэ, ахайн­гаа нэрэ бэшүүлһэн байгаа. Гэнтэ хосорхо болоо һаамни, эгээл түрүүн эжымни бү дуу­лаг гэжэ тэрэ hанаhан байга­ал даа.

«Танай хүбүүн Дари­ев Балдан Социалис Эхэ оронойнгоо түлөө байл­даанда, сэрэгшын уялга дүүргэжэ байтараа, 1944 оной февралиин 4-дэ баа­тарай үхэлөөр унаа. Украинын ССР-эй Дубновко айма­гай Курденбань-Жерновский колхозой зүүн хойнохи ой соо хүдөөлүүлэгдээ» гэжэ тэрэ саарhан дээрэ бэшээтэй.

Цэдэн дүү хүбүүнэйнгээ наһа бараһан тухай мэдээсэл удаан эжыдээ хэлэнгүй, нюу­гаад ябаа. Тиигэжэ Балданай эжы Сама абгай дайнһаа од­хон хүбүүгээ ходо хүлеэжэл байгаа. Инаг нүхэр Дулмань олон жэлнүүдтэ Балда­наа хүлеэжэ, үе болоод лэ, Шэнэһэн Толгой гэжэ хада өөдэ гараад, алас холые уда­ан шэртэн зогсодог һэн. Хэ­зээ нэгэтэ амараг гансатаяа золгодог Шэбээтэ голойнгоо эрьеэр ябахадаа, зог татан зогсожо, Балдантаяа гэрлэжэ, түрэ наадаяа бүтээжэ,үнэр баян, жаргалтай ажаһууха ту­хай хүсэн байдагаа дурсан гу­нигладаг бэлэй. Теэд тэдэ за­луушуулай һайхан хүсэлнүүд бэелүүлэгдэхэ заяагүй бай­шоо. Хархис муухай дайн дажар олон-олон зоной ерээдүйе һандаргаа ха юм.

Гэрэл зураг дээрэ: Хойто-Агын комсомол залуушуул. Һуугшад (зүүн тээһээ): Дариев Балдан, Жигмитова Мыдыгма, Дабаева Должид, Ринчинова Дыжидма, Митупова Хандама, Бадмаева Дулма, Цыденова Бальжима, Жугдурова Лхамажаб. Зогсонод (зүүн тээһээ): Жалсанов Хончин, Ба­тоева Дулма, Доржиева Долгоржаб, Санжиев Дугдам, Цыренов Бадма, Дылгыров Бальжи, Батоев Садо, Аюрова Хандама